ششمین نشست علمی درمان معنوی خداسو در مرکز مشاوره اسلامی سماح قم برگزار شد و سخنرانان آن با تبیین مبانی قرآنی و روایی «خود ادراک‌شده»، دیدگاه‌های خود را درباره ارتباط شناخت خداوند با شناخت خویشتن، نقش انتخاب‌گری در شکل‌گیری هویت معنوی و ضرورت مراقبت از ساختار روانی انسان در برابر آسیب‌ها تشریح کردند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، مرکز مشاوره اسلامی سماح حوزه علمیه قم، عضر روز یکشنبه ۱۷ آبان ماه ۱۴۰۵، میزبان ششمین نشست علمی درمان معنوی خداسو با موضوع «مبانی نظریه درمان معنوی خداسو؛ خود ادراک‌شده از کتاب و سنت» بود که با ارائه مسعود جان‌بزرگی، حجت‌الاسلام والمسلمین عباس پسندیده و حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی برگزار شد.
در این نشست، مسعود جان‌بزرگی عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مبدع درمان معنوی خداسو، درباره هویت معنوی سخن گفت، حجت‌الاسلام والمسلمین عباس پسندیده، استاد دانشگاه قرآن و حدیث و رئیس پژوهشکده اخلاق و روان‌شناسی اسلامی، مبانی دینی شناخت خود و آسیب‌های هویتی را تبیین کرد و حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، به موضوع خودمراقبت‌گری معنوی پرداخت.
محور مشترک ارائه‌های این نشست، تبیین جایگاه «خود واقعی» در الگوی درمان معنوی خداسو بود و سخنرانان کوشیدند توضیح دهند که در چارچوب این نظریه، چگونه فعال‌سازی عقل، اصلاح ادراک از مبدأ و بازشناسی هویت انسان می‌تواند به یکدیگر پیوند بخورد و مبنایی برای فهم مسائل روان‌شناختی و مراقبت از روان قرار گیرد.
از فعال‌سازی عقل تا شناخت خود ادراک‌شده
حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی در آغاز نشست، با مرور مباحث پیشین این سلسله‌جلسات اظهار کرد: بخش نخست گفتگوها درباره مبانی درمان معنوی و فعال‌سازی عقل بود و در بخش دوم نیز مبدأ ادراک‌شده بررسی شد تا تصویرها و پنداره‌های انسان درباره خداوند اصلاح شود و جای خود را به ادراک درست از مبدأ بدهد.
وی با بیان اینکه موضوع مرحله سوم این درمان، هویت معنوی و خود ادراک‌شده است، افزود: بخشی از آسیب‌های روانی با تصویرها و پنداره‌هایی ارتباط دارد که از ادراک نادرست انسان نسبت به خودش ناشی می‌شود و بر همین اساس، بحث این نشست در سه محور هویت معنوی، آسیب‌شناسی معنوی و مراقبت‌های معنوی ناظر به اختلالات روانی تنظیم شده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه درمان‌های معنوی خاطرنشان کرد: همان‌طور که در مراحل گذشته، شناخت منابع درونی و اصلاح ادراک از خداوند مورد توجه قرار گرفت، در مرحله سوم نیز باید روشن شود که انسان چگونه خودش را می‌شناسد و چه تفاوتی میان دریافت واقعی از خویشتن و تصویری که تحت تأثیر پنداره‌ها شکل گرفته است، وجود دارد.
عقل؛ نظام تشخیص‌گر ماهر درونی
مسعود جان‌بزرگی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مبدع درمان معنوی خداسو نیز در آغاز ارائه خود، با اشاره به بررسی مبانی کلی و قرآنی دو مرحله نخست درمان در نشست‌های گذشته گفت: فرض اصلی در درمان معنوی این است که اگر بخش روان‌شناختی انسان، منابع درونی خودش را نشناسد و نتواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند، فرایند درمان در چارچوب این الگو تحقق پیدا نمی‌کند.
وی با بیان اینکه انسان باید با آنچه خداوند به صورت فطری در وجود او به امانت نهاده است، ارتباط برقرار کند، افزود: شکر این نعمت‌ها تنها به شناخت نام آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه لازم است شرایط بروز و ظهورشان فراهم شود تا منابع درونی بتوانند در هدایت رفتار و زندگی فرد نقش خود را ایفا کنند.
جان‌بزرگی مهم‌ترین منبع درونی مورد بحث در این الگو را نعمت عقل دانست و اظهار کرد: ما عقل را با عنوان «نظام تشخیص‌گر ماهر درونی» معرفی می‌کنیم که در کلیات، مسیر خیر و شر و تقوا و فجور را به انسان نشان می‌دهد و در منابع دینی نیز از آن به عنوان پیامبر درونی یاد می‌شود.
وی با تأکید بر اینکه این نظریه بر وجود، قابلیت فعال‌شدن و توان هدایت‌گری عقل تکیه دارد، خاطرنشان کرد: مسئله تنها پذیرفتن یک ظرفیت درونی نیست، بلکه باید این ظرفیت فعال شود و انسان بتواند از امکان تشخیص و هدایت آن در مسیر تحول خودش استفاده کند تا شناخت منابع درونی به یک امر مؤثر در زندگی تبدیل شود.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه درباره مرحله دوم درمان توضیح داد: فرض ما این است که منبع درونی باید با یک منبع معتبر بیرونی، به عنوان هدایت‌گر انسان، ارتباط برقرار کند و عقل نیز خود جستجوگر این منبع است، زیرا برای رشد و تحول، به دنبال مرجعی می‌گردد که بتواند آن را معتبر تشخیص دهد.
وی افزود: در این مرحله، انسان برای مدیریت رفتار خود از دو منبع کنترل درونی و بیرونی بهره می‌گیرد و با اتصال عقل به وحی، به عنوان معتبرترین منبع بیرونی در این الگو، عقل اصطلاحاً خداسو می‌شود و مسیر درست تحول خود را پیدا می‌کند، اما این مسیر باید به خروج از هویت خیالی و توهمی نیز منتهی شود.
جان‌بزرگی با اشاره به تأثیر یادگیری‌ها و تسلط هیجان‌ها بر شکل‌گیری برداشت انسان از خود گفت: زمانی که یادگیری‌های غلط و هیجان‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، ممکن است ادراک انسان از مبدأ و سپس از خودش، صورتی پنداری پیدا کند و فرد نتواند هویت واقعی خویش را به درستی تشخیص دهد.
انسان به عنوان مجهول خویشتن
وی با بیان اینکه در مرحله سوم، انسان به عنوان مجهول خودش به موضوع درمان تبدیل می‌شود، اظهار کرد: در این نظریه، مجهولات باید به کمک معلوم شناخته شوند و نمی‌توان مجهول را با مجهول شناخت، از این رو اگر انسان برای خودش ناشناخته است، شناخت او باید با مراجعه به مبدأ واقعی و منشأ نورانی صورت گیرد.
این پژوهشگر با اشاره به مسئله سردرگمی در تعریف خود افزود: وقتی انسان تعریف روشنی از خودش ندارد و هویت خود را از دست می‌دهد، در انتخاب مسیر و انجام عمل نیز دچار سردرگمی می‌شود و به اعتقاد ما، مسئله شناخت خود در درمان معنوی باید پس از فعال شدن منبع درونی و ارتباط با منبع معتبر بیرونی بررسی شود.
وی تفاوت این رویکرد با برخی شیوه‌های دیگر را در تقدم فعال‌سازی آن دو منبع بر تعریف خود دانست و گفت: در چارچوب درمان معنوی خداسو، امکان شناخت انسان از خودش بدون خداوند پذیرفته نمی‌شود و لازم است نظام تشخیص‌گر او فعال و خداسو شود تا بتواند به دریافت درست‌تری از هویت خود دست پیدا کند.
جان‌بزرگی با طرح این پرسش که افراد در توصیف خود از چه تعابیری استفاده می‌کنند، خاطرنشان کرد: بسیاری از توصیف‌هایی که درباره خودمان ارائه می‌دهیم، ممکن است پنداری باشد و با واقعیت ما تطبیق نکند، بنابراین در مرحله سوم باید مسیری طی شود که خود واقعی آشکار شود و فرد بتواند زندگی واقعی را تجربه کند.
وی با یادآوری تعریف معنویت به عنوان «تنظیم عاقلانه عمل بین مبدأ و معاد» افزود: وقتی دریافت انسان از خودش واقعی نباشد، ادراک او از مبدأ و معاد عمل نیز دچار مشکل می‌شود و به همین دلیل، شناخت خود در این مرحله به یک نقطه محوری تبدیل می‌شود که با چگونگی آغاز، جهت‌گیری و غایت عمل ارتباط دارد.
حقیقت واحد و انسجام نظام روانی
جان‌بزرگی با بیان اینکه شناخت مبدأ واقعی، انسان را با یک حقیقت ثابت و واحد مواجه می‌کند، اظهار کرد: خاصیت این حقیقت واحد، وحدت‌بخشی به نظام روان‌شناختی است و ما از این منظر، شکل‌گیری هویت معنوی را با انسجام درونی مرتبط می‌دانیم، زیرا قرارگرفتن در نسبت با یک حقیقت واحد می‌تواند اجزای پراکنده ادراک فرد را به یکدیگر پیوند دهد.
وی در توضیح اصطلاحات مورد استفاده در این نظریه گفت: در این بحث، میان «خودپنداره» و «خودپنداشت» تمایز گذاشته می‌شود و مقصود از حرکت به سوی خودپنداشت، فاصله گرفتن از تصویر پنداری و رسیدن به خود واقعی است، هر چند درباره کاربرد و معادل‌گذاری این اصطلاحات، بحث‌ها و ملاحظاتی وجود دارد که باید به آن‌ها توجه کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه مقصود او از این تمایز، تفاوت میان تصویر تحمیلی و دریافت حقیقی از خویشتن است، افزود: گاهی فرد خودش را آنگونه می‌بیند که دیگران تعریف کرده‌اند، نه آنگونه که واقعیت وجودی‌اش را از درون تجربه می‌کند و همین فاصله می‌تواند زمینه بیگانگی او با خودش را فراهم کند.
وی با بیان اینکه ادراک خود یک تجربه فاعلی است، خاطرنشان کرد: اگر فرد در تعریف خودش به دیگری تبدیل شود، حتی اگر آن دیگری پدر، استاد یا یکی از نزدیک‌ترین افراد زندگی او باشد، لزوماً احساس یگانگی با خویشتن پیدا نمی‌کند و ممکن است این همانندسازی، او را از مسیر شناخت واقعی خودش دور سازد.
جان‌بزرگی با اشاره به بیانی از علامه طباطبایی (ره) در اسلایدهای ارائه‌شده در نشست گفت: وقتی انسان به نظام تشخیص‌گر درونی و خدای واقعی ایمان بیاورد، نوری در دل او احیا می‌شود که امکان تشخیص راه از چاه و عمل درست را فراهم می‌کند و در این نگاه، شناخت خود با روشن شدن مسیر تشخیص و هدایت ارتباط پیدا می‌کند.
هویت ثابت در میان نقش‌های متنوع
وی برای توضیح کارکرد هویت واقعی در زندگی روزمره اظهار کرد: اگر فرد در کنار فرزندش بتواند بهترین نقش پدری، در کنار همسرش بهترین نقش همسری و در محیط اجتماعی و شغلی، بهترین نقش شهروندی و کارمندی را ایفا کند، بدون آنکه از خودش دور شود، می‌توان این وضعیت را نشانه‌ای از کارکرد هویت واقعی دانست.
این پژوهشگر با بیان اینکه هویت، نقش‌ساز است، افزود: انسان به یک هویت ثابت نیاز دارد که بتواند نقش‌های گوناگون او را به هم متصل کند، زیرا مشکل زمانی پدید می‌آید که فرد در هر موقعیت، هویت خود را صرفاً با همان موقعیت تعریف کند و میان مسئولیت‌ها و نقش‌هایش، پیوندی باقی نماند.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از مراجعان گفت: گاهی پدر یا مادر در کنار فرزند، به جای ایفای نقش والد، خود به کودک تبدیل می‌شود یا فرد در محیط کار آن‌قدر در نقش شغلی غرق می‌شود که خانواده را فراموش می‌کند و در چنین وضعیتی، گویی نخ تسبیحی میان نقش‌های مختلف زندگی او وجود ندارد.
جان‌بزرگی با تأکید بر ضرورت حفظ هویت در موقعیت‌های متفاوت خاطرنشان کرد: در این نگاه، انسان کامل کسی است که با تغییر موقعیت، هویت خود را از دست نمی‌دهد و نقش‌هایش در بهترین صورت ظهور می‌کند، از این رو ثبات هویت به معنای یکسان‌بودن رفتار در همه موقعیت‌ها نیست، بلکه به معنای پیوندداشتن نقش‌ها با یک خود ثابت است.
وی همچنین با اشاره به کارکردهای متفاوت نقش پدری و مادری در نظام روانی فرزند گفت: در بحث خانواده، جابجایی نقش‌ها می‌تواند هویت کودک را با مسئله مواجه کند و آنچه در کلینیک به عنوان ناهماهنگی درون مطرح می‌شود، در نمونه‌هایی دیده می‌شود که فرد با وجود تلاش فراوان، از نتیجه کار و زندگی خود رضایت پیدا نمی‌کند.
زندگی واقعی در برابر هویت نمایشی
جان‌بزرگی با اشاره به فرد وسواسی که با وجود تلاش برای انجام کار در بهترین شکل ممکن، همچنان احساس رضایت ندارد، اظهار کرد: در این چارچوب، هویت واقعی به شکل‌گیری منِ واقعی و سپس عمل واقعی کمک می‌کند و مقصود از درمان معنوی نیز این نیست که فرد رفتارهای ظاهری یا نمایشیِ منسوب به عرفان را تقلید کند.
وی افزود: زندگی واقعی به معنای بازی کردن نقش یک انسان معنوی نیست، بلکه فرد باید همان چیزی باشد که واقعاً هست و بتواند میان آنچه متعلق به اوست و آنچه به اشتباه به خود نسبت می‌دهد، تفاوت بگذارد، زیرا در این نگاه، انسان مالک عمل خویش است و نباید امور نامتعلق را جزئی از هویت خود تصور کند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با اشاره به مسئولیت انسان در حفظ هویت خود گفت: ماهیت و هویتی به انسان سپرده شده که باید آن را پاک و سالم نگاه دارد و آنچه در نهایت با او باقی می‌ماند، عمل اوست، بنابراین شناخت هویت با مسئولیت‌پذیری درباره چگونگی زندگی و عمل پیوند پیدا می‌کند.
وی در توضیح تمثیل ترازوی ارائه‌شده در نشست خاطرنشان کرد: وقتی وزن خود پنداری و ساختگی افزایش پیدا می‌کند، فرد ممکن است سنگین اما شکننده شود، در حالی که سبک‌بالی زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان چیزهای نامتعلق را به خودش متصل نکند و با افزودن این تعلقات، امکان تعادل و ارتباط با واقعیت را از بین نبرد.
جان‌بزرگی با بیان اینکه واقعیت الهی در جای خود ثابت است، افزود: مسئله از جایی آغاز می‌شود که انسان خود را با امور پنداری سنگین می‌کند و از تعادل خارج می‌شود، از این رو در این مرحله، بحث فقط درباره داشتن یک تصویر مثبت از خود نیست، بلکه درباره واقعی بودن مبنایی است که هویت فرد بر آن استوار می‌شود.
انتخاب‌گری و مسئله کاهش آزادی
وی انتخاب‌گری را از ویژگی‌های بنیادی انسان دانست و اظهار کرد: در این نظریه، زندگی روان‌شناختی انسان با انتخاب پیوند دارد و اگر به صورت فرضی، مجموعه‌ای از امکان‌های انتخاب را برای فرد در نظر بگیریم، هر انتخاب اشتباه می‌تواند یک درجه از آزادی او کم کند و زمینه انتخاب‌های محدودتر بعدی را به وجود آورد.
این استاد دانشگاه با طرح این دیدگاه که اجبار در ماهیت اختلالات روانی حضور دارد، افزود: در تجربه افسردگی، وسواس یا اختلال شخصیت، فرد با محدود شدن امکان عمل و انتخاب مواجه می‌شود و از این منظر، انتخاب‌های نادرست می‌تواند او را از وضعیت مطلوب دور کند و در چرخه‌ای قرار دهد که اختیارش کمتر شود.
وی با اشاره به تربیت کودکان و شیوه‌های آموزشی خاطرنشان کرد: وقتی کودک را از انتخاب خودش دور می‌کنیم و جبر را بر سیستم روانی او حاکم می‌سازیم، ممکن است زمینه آسیب فراهم شود و در آموزش نیز صرف حضور اجباری در کلاس، بدون انتخاب و مشارکت فرد، لزوماً به نتیجه مطلوب منتهی نمی‌شود.
جان‌بزرگی با بیان اینکه انسان حتی برای گوش دادن به یک بحث نیز باید انتخاب کند، گفت: فطرت الهی در این الگو به گونه‌ای تبیین می‌شود که فرد با انتخاب صحیح، مسیر شکوفایی خود را پیدا می‌کند و هر چه در این مسیر جلوتر می‌رود، آزادی بیشتری به دست می‌آورد، در حالی که انتخاب غلط می‌تواند اختیار را به اجبار تبدیل کند.
وی با ارجاع به بحث «آزادی معنوی» شهید مطهری (ره) و اشاره به نمونه‌ای از توجیه مصرف مواد برای آرام شدن افزود: انتخابی که برای رهایی فوری از ناراحتی انجام می‌شود، ممکن است اجبار را شدیدتر کند و به انتخاب بد بعدی بینجامد، بنابراین باید دید هر تصمیم، در عمل چه نسبتی با حفظ یا کاهش آزادی فرد پیدا می‌کند.
یادگیری زدایی و بازشناسی مبدأ و معاد
جان‌بزرگی با بیان اینکه شناخت مبدأ و معاد به انسان برای تمایزگذاری میان واقعیت و خیال کمک می‌کند، اظهار کرد: وقتی فرد بداند از کجا آمده و به کجا باز می‌گردد، نسبت او با عمل نیز روشن‌تر می‌شود و در این مسیر، یکی از کارهای عمده درمان معنوی، یادگیری‌زدایی و کنار گذاشتن یادگیری‌های غلط است.
وی تأکید کرد: قرار نیست همه دریافت‌های مربوط به مبدأ و معاد به صورت اطلاعات بیرونی به فرد تحمیل شود، بلکه لازم است خود او این حقایق را پیدا کند و به آن‌ها برسد، زیرا برخی آموزش‌ها که فقط بخشی از واقعیت را منتقل می‌کنند، ممکن است به آشفتگی دریافت فرد بینجامند و مسئله او را حل نکنند.
این پژوهشگر با اشاره به ضرورت هماهنگی نیت و هدف افزود: اگر کسی با نیت عبادت نماز بخواند، اما هدفش جلب رضایت رئیس یا اطرافیان باشد، میان نیت و غایت عمل او ناهماهنگی پدید می‌آید و در این نگاه، میل به وحدت میان مبدأ و معاد عمل، از ویژگی‌های نظام روانی انسان به شمار می‌رود.
وی با تأکید بر اینکه انسان نباید خودش را با دیگری یا با خداوند خلط کند، خاطرنشان کرد: ابتدا باید تمایز روشن شود و فرد دریابد خداوند نه خود او و نه تصویری است که از اشخاص دیگر ساخته است، سپس امکان شناخت خویشتن و شکل‌گیری میل به وحدت و همسویی با آن حقیقت فراهم می‌شود.
جان‌بزرگی در پایان این بخش، پیامد تصویرهای تحمیلی را ترس از طرد، نیاز اجباری به تأیید دیگران، بیگانگی با خود و تقویت ماسک ساختگی دانست و گفت: در برابر آن، دریافت واقعی از خویشتن با پذیرش همزمان نقاط قوت و ضعف، گشودگی نسبت به حقیقت، همگونی و انسجام ارتباط دارد و نباید با خودتوجیهی یا هویت نمایشی اشتباه گرفته شود.
ظرفیت منابع دینی برای ورود به فرایند درمان
حجت‌الاسلام والمسلمین عباس پسندیده در ادامه نشست، با بیان اینکه موضوع بحث، مبانی نظری درمان چندبعدی معنوی است، اظهار کرد: سخن این نظریه آن است که اگر انسان خودش را همان‌گونه که واقعاً هست ادراک کند، وضعیت درمان متفاوت می‌شود، در حالی که انسان این توانایی شگفت‌انگیز را نیز دارد که خود را غیر از آنچه هست، تصور کند.
وی با اشاره به پیچیدگی وجود انسان افزود: مسئله این است که خود واقعی یا خودپنداشت چیست و اگر آن را مبتنی بر معارف دینی می‌دانیم، باید روشن کنیم از کدام بخش منابع دینی به دست آمده است، زیرا هدف آن است که ظرفیت قرآن و حدیث از نقل یک آیه یا روایت فراتر برود و در یک بحث درمانی نقش پیدا کند.
رئیس پژوهشکده اخلاق و روان‌شناسی اسلامی با تأکید بر اینکه اکتشاف خود، حرکتی از معلوم به مجهول است، گفت: در مرحله نخست، عقل فعال شده و در مرحله دوم، خداوند به عنوان مبدأ شناخته شده است، بنابراین در مرحله سوم باید بر اساس آن معلوم، خود انسان اکتشاف شود و این یکی از گلوگاه‌های مهم در بحث هویت معنوی است.
وی با بیان اینکه انسان ممکن است خودش را کاملاً شناخته‌شده بداند، اما همچنان برای خویشتن مجهول باشد، خاطرنشان کرد: اگر مسئله شناخت خداوند در مرحله دوم به خوبی روشن شده باشد، در مرحله بعد می‌توان خود واقعی انسان را بهتر به او شناساند، زیرا قرار است مجهول از طریق معلوم تعریف و روشن شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده میان بحث کلامی درباره صحت معارف و مسئله درمانی تمایز گذاشت و افزود: در درمان، پرسش این است که آیا فرد آنچه را در قرآن و حدیث آمده، واقعاً ادراک می‌کند و متناسب با آن تغییر می‌یابد یا نه، از این رو صرف دانستن یک گزاره دینی، با تحقق اثر آن در نظام روانی یکسان نیست.
خودشناسی فردی و خود وجودی
وی با استناد به آیه «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ» اظهار کرد: همه انسان‌ها نیازمندی را در خود احساس می‌کنند، اما در این بحث باید میان نیازهای وجودی و نیازهای فیزیولوژیک و دیگر نیازها تفاوت گذاشت و توجه کرد که مسئله فقط وجود نیاز نیست، بلکه چگونگی و مرجع برطرف شدن آن نیز اهمیت دارد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر تعبیر «إِلَی اللَّهِ» افزود: در این تبیین، انسان باید وابستگی وجودی خود را ادراک کند و بداند غنایی که می‌تواند پاسخگوی این فقر باشد، به خداوند مربوط است، بنابراین اگر این نسبت در دریافت فرد شکل بگیرد، بحث درمان نیز از سطح توصیف نیازها به شناخت جایگاه وجودی انسان منتقل می‌شود.
وی در نقد برخی صورت‌های معناگرایی گفت: وقتی به فرد گفته می‌شود هرچه را دوست دارد، معنای زندگی قرار دهد یا معناهای متعددی برای خود خلق کند، ممکن است دوباره معناهای پنداری شکل بگیرد و از نگاه این نظریه، مسئله با صرف داشتن معنا حل نمی‌شود، بلکه واقعی یا پنداری بودن آن معنا نیز باید بررسی شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده با اشاره به پاسخ‌های متعارف افراد به پرسش «من کیستم» خاطرنشان کرد: توصیف‌هایی مانند مهربان بودن، بداخلاق بودن، داشتن تحصیلات یا دلسوزی برای دیگران، به خودشناسی فردی مربوط است و ممکن است در جای خود کارکرد داشته باشد، اما در این درمان، موضوع اصلی آن خود وجودی است که معمولاً مغفول می‌ماند.
وی با استناد به آیه «وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ» افزود: در این نگاه، گسستن رابطه با خداوند با ناتوانی انسان در پیدا کردن خودش ارتباط دارد و یکی از تمایزهای جدی درمان معنوی مبتنی بر قرآن و حدیث آن است که علاوه بر اهمیت شناخت خود، درباره منبع و شیوه تعریف خود نیز پرسش می‌کند.
عبودیت و پناه‌جویی
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده در تبیین «معادله اله» اظهار کرد: بر اساس این بحث، عبودیت و پناه‌جویی از ویژگی‌های تغییرناپذیر انسان است و حتی اگر کسی خداوند را نپذیرد، می‌توان در زندگی او مرجعی را یافت که در برابرش انعطاف دارد و از آن تبعیت می‌کند، از این رو اصل اله‌جویی با نوع اله انتخاب‌شده تفاوت دارد.
وی با بیان اینکه در این چارچوب، عبودیت اجباری و انتخاب اله اختیاری است، افزود: انسان می‌تواند درباره آنچه مبنای زندگی خود قرار می‌دهد، انتخاب کند، اما نمی‌تواند اصل رجوع به یک معبود یا مرجع تبعیت را از ساختار وجودی خود حذف کند و به همین دلیل، محل اصلی بحث درمانی، کیفیت همین انتخاب است.
این پژوهشگر برای رفع ابهام از واژه عبد گفت: نباید معنای عبودیت در این بحث را با بردگی قراردادی در دوره‌های گذشته یکسان گرفت، زیرا مقصود، انعطاف و فروتنی همراه با تبعیت و فرمان‌برداری است و هرچه انسان آن را بپذیرد و مطابق آن عمل کند، می‌تواند در زندگی او جایگاه معبود پیدا کند.
وی با اشاره به تعبیر «طریق معبّد» و نرم شدن راه بر اثر رفت و آمد، توضیح داد: در تبیین معنای واژه، مسئله رام بودن و سرکش نبودن مطرح است و از این منظر، اگر انسان در برابر پدیده یا مرجعی انعطاف داشته باشد و از آن تبعیت کند، نسبت عبودیت با آن پیدا می‌کند، حتی اگر نام خدا را بر آن نگذارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده با تفکیک عبودیت تکوینی، تشریعی و قراردادی خاطرنشان کرد: در عبودیت تکوینی، موجودات در نسبت با خداوند قرار دارند و اختیار ساختار وجودی آن‌ها به دست اوست، اما در عبودیت تشریعی، انسان باید انتخاب کند و همین عرصه انتخاب است که می‌تواند با سقوط یا تعالی روانی و آرامش او ارتباط پیدا کند.
چالش میان بندگی اصیل و بندگی بدلی
وی با استناد به آیات «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» و «وَقَضَی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ» گفت: در این تبیین، بخشی از عبودیت تکوینی و خارج از انتخاب انسان است و بخش تشریعی به انتخاب او مربوط می‌شود، بنابراین باید در مراجعه به آیات، این دو ساحت و جایگاه اختیار را از یکدیگر بازشناخت.
این استاد دانشگاه با اشاره به تکرار مفهوم «اتخاذ» در قرآن افزود: تعابیری مانند «مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ» نشان می‌دهد که انسان ممکن است خواسته‌های خود را اله قرار دهد و آیه «فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا» نیز بر انتخاب مسیر تأکید دارد، از این رو یکی از مهم‌ترین پرسش‌های زندگی این است که چه کسی مبنای زندگی فرد قرار گرفته است.
وی چالش واقعی را نه میان بندگی و آزادی، بلکه میان بندگی اصیل و بندگی‌های بدلی دانست و اظهار کرد: در این نگاه، انسانِ کاملاً مستقل از هر مرجع وجود ندارد و مسئله آن است که آیا فرد مرجع واقعی را برگزیده یا چیزی را جایگزین آن کرده است، بنابراین درمانگر باید به مبنای تبعیت و تصمیم‌گیری مراجع توجه کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده با تأکید بر اینکه محل کار روان‌شناس در این بحث، عرصه انتخاب است، خاطرنشان کرد: درمانگر در عبودیت تکوینی دخالت نمی‌کند، اما می‌تواند بررسی کند که فرد در زندگی چه چیزی را اصل قرار داده و چگونه آن را انتخاب کرده است، زیرا در همین نقطه، امکان گفتگو درباره مبنای رفتار و تغییر آن وجود دارد.
وی با اشاره به نمونه‌های قرآنیِ اتخاذ گوساله، بت‌ها، شیاطین و برخی انسان‌ها به عنوان مرجع تبعیت افزود: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که پرستش به یک صورت ظاهری محدود نیست و حتی انسان‌ها یا صاحبان جایگاه دینی و اجتماعی نیز ممکن است در زندگی فرد به جایگاهی برسند که تصمیم و اختیار او را در دست بگیرند.
استحقاق عبودیت و ضرورت استدلال
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده با بیان اینکه پس از روشن شدن اصل اله‌جویی، باید درباره استحقاق عبودیت بحث کرد، اظهار کرد: برای هدایت مخاطب به انتخاب اله واقعی، صرف ادعا کافی نیست و تعبیر قرآنی «قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ» نشان می‌دهد که باید وارد گفتگوی استدلالی شد و درباره مبنای این انتخاب، برهان ارائه کرد.
وی با تأکید بر ضرورت نگاه تازه به ظرفیت‌های منابع دینی افزود: آیات قرآن فقط اصل انتخاب اله را مطرح نمی‌کنند، بلکه درباره ویژگی‌های مرجعی که شایستگی این انتخاب را دارد، استدلال می‌آورند و فعال‌سازی عقل در مراحل پیشین درمان نیز در همین‌جا کارکرد پیدا می‌کند، زیرا انتخاب باید بر پایه تشخیص و دلیل صورت گیرد.
این پژوهشگر، خودخداپنداری را یکی از مهم‌ترین صورت‌های انتخاب اله بدلی دانست و گفت: مقصود از قرار گرفتن هوا در جایگاه اله این است که خواسته‌ها، توقعات و انتظارات من، ملاک نهایی شود و حتی در دعا نیز به جای درخواست و بندگی، از خداوند انتظار داشته باشم هرچه می‌خواهم انجام دهد و در صورت تحقق نیافتن خواسته، او را مؤاخذه کنم.
وی با استفاده از تمثیل غول چراغ جادو برای توضیح این وضعیت خاطرنشان کرد: اگر تصور انسان از خداوند این باشد که باید هر فرمان او را اجرا کند، در واقع جای عبد و معبود در دریافت او جابجا شده است و این همان نقطه‌ای است که خودخواهی می‌تواند در پوشش ارتباط دینی نیز ادامه پیدا کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده در توضیح پیامد این وضعیت، به تعبیرهای «وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَی عِلْمٍ» و «وَخَتَمَ عَلَی سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ» اشاره کرد و افزود: در ترجمه این مفاهیم به زبان روان‌شناختی، می‌توان از انتخاب مسیر غلط و اختلال در سیستم ادراکی سخن گفت؛ وضعیتی که در آن، صرف داشتن اطلاعات نیز لزوماً فرد را به مسیر درست هدایت نمی‌کند.
خالق بودن و تدبیر؛ مبنای انتخاب مرجع واقعی
وی با استناد به آیه «وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا یَخْلُقُونَ شَیْئًا» اظهار کرد: در اینجا یک برهان مطرح است که اله باید خالق و سازنده انسان باشد و همان‌طور که برای استفاده درست از یک وسیله به راهنمای سازنده آن مراجعه می‌کنیم، درباره چگونگی کارکرد انسان نیز باید نسبت سازندگی و راهبری را مورد توجه قرار دهیم.
این استاد دانشگاه در توضیح آیه «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ» افزود: در تبیین ارائه‌شده، رب به معنای ارباب و صاحب اختیار است و کسی شایستگی تدبیر انسان را دارد که او را ساخته و با نظام وجودی او آشناست، بنابراین انتخاب مرجع زندگی باید با توجه به این نسبت صورت گیرد.
وی خاطرنشان کرد: اگر فرد کسی را رب و مبنای زندگی قرار دهد که نه سازنده اوست و نه تدبیر امورش در اختیار او قرار دارد، باید از منظر عقل درباره این انتخاب پرسش کرد و منابع دینی نیز زمینه گسترده‌ای برای بررسی ویژگی‌های مرجع واقعی و شایسته تبعیت در اختیار ما قرار می‌دهند.
حجت‌الاسلام والمسلمین پسندیده با بازگشت به موضوع هویت گفت: در مرحله سوم، سخن این است که هویت انسان بندگی است، اما اشکال زمانی آغاز می‌شود که اله انتخاب‌شده با اله واقعی آفرینش هماهنگ نباشد و در نتیجه، تعارض نه فقط در نسبت فرد با خداوند، بلکه در درون خود او و نظام روانی‌اش شکل بگیرد.
وی در پایان ارائه خود تأکید کرد: اگر انسان اله واقعی را درست انتخاب نکند، ممکن است حتی با ساختار وجودی خودش در تعارض قرار گیرد و دچار آشفتگی درونی شود، در حالی که در چارچوب درمان چندبعدی معنوی، انتخاب اله واقعی به عنوان مسیری برای نجات، سلامت روان، رشد و ارتقای انسان مطرح می‌شود.
خودمراقبت‌گری؛ مرحله حفظ هویت شناخته‌شده
حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هم در بخش پایانی نشست، با جمع‌بندی دو ارائه پیشین اظهار کرد: در مرحله سوم، هدف آن است که خود ایمیجی و آمیخته با پنداره‌های غیر واقعی کنار گذاشته شود و انسان به خود ادراک‌شده واقعی برسد، زیرا عقل پس از فعال شدن و شناخت مبدأ، باید هویت خود انسان را نیز در ارتباط با خداوند بازشناسد.
وی با بیان اینکه انتخاب‌گری از ویژگی‌های مهم این خود است، افزود: انسان باید رابطه هویت‌بخش خود با خداوند را با انتخاب خودش کشف کند و اکنون که این خود شناخته شده است، لازم است از آن به عنوان امانتی در اختیار انسان مراقبت شود تا بتواند مسیر رشد و کمالش را طی کند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، موضوع ارائه خود را چگونگی تحقق خودمراقبت‌گری معنوی دانست و خاطرنشان کرد: در این بحث، مقصود ورود به مسائل کلامی درباره حقیقت و چرایی آفرینش شیطان نیست، بلکه مسئله از منظر آسیب‌شناسی روانی و مباحث بالینی بررسی می‌شود تا روشن شود انسان در کدام موقعیت‌ها آسیب‌پذیر است.
وی در توضیح مدل یکپارچگی عمل گفت: در این مدل، عامل و عمل در ارتباط با رب قرار دارند و هویت فرد نیز در همین ارتباط شکل می‌گیرد، اما اسناد قدرت به خداوند با مالکیت و مسئولیت‌پذیری انسان در حد خودش منافات ندارد و نباید این دو را در برابر یکدیگر قرار داد.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی پیامد بالینی این نگاه را کاهش دید استقلالی و غرور کاذب دانست و افزود: وقتی فرد عمل را خالصانه انجام دهد و قدرت اجرای آن را به پروردگار اسناد دهد، از خودخداپنداری فاصله می‌گیرد و در تبیین این الگو، چنین عملی در برابر آسیب‌ها مصون‌تر می‌شود و با هویت واقعی عامل پیوند پیدا می‌کند.
فطرت ثابت و نظام روانی انعطاف‌پذیر
وی با اشاره به نقش تلاوت، تزکیه و تعلیم در بیداری عقل اظهار کرد: نشانه‌های الهی می‌تواند پیامبر درون را بیدار کند و استفاده از کتاب و حکمت، نظام روانی را به سوی نور و مصونیت ببرد، از این رو در این ارائه، رابطه میان عقل، هدایت و مراقبت از روان در قالب یک فرایند به هم پیوسته توضیح داده می‌شود.
این پژوهشگر با بیان اینکه در پایه معماری روان انسان، قوانین تغییرناپذیر الهی قرار دارد، افزود: سیستم روانی انسان دقیق، قابل شناخت و دارای سنت‌های ثابت است که با مفهوم فطرت از آن یاد می‌کنیم، اما همین انسان به دلیل برخورداری از انعطاف، انتخاب و اختیار، آسیب‌پذیر نیز هست و به مراقبت نیاز دارد.
وی با تأکید بر اثر سیستمی اعمال مخرب خاطرنشان کرد: در این نگاه، عمل مخرب فقط بر یک گوشه از روان اثر نمی‌گذارد، بلکه چون با یک نظام روبرو هستیم، می‌تواند کل آن را تحت تأثیر قرار دهد، هرچند این آسیب‌ها قابل بازگشت دانسته می‌شوند و استغفار و عمل درست، مسیر ترمیم آن‌ها را فراهم می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی دو اصل بنیادین برای سلامت روانی معنوی پایدار را مراقبت از خود و تقویت خود معرفی کرد و گفت: در بخش نخست، تزکیه به معنای حذف عوامل منفی و مداخلات مخرب مطرح است تا تعادل اولیه مورد نیاز سیستم روانی حفظ یا بازسازی شود و زمینه‌های اختلال کاهش یابد.
وی با اشاره به خواب، خوراک، روابط و معاشرت‌ها افزود: عوامل تنش‌زا می‌تواند در این حوزه‌ها اثر بگذارد و باید زمینه‌های اختلال را خنثی کرد، از این رو تعبیرهای قرآنی مرتبط با پاکیزگی و طیب بودن سخن، مسکن و همسر، در این تبیین با فراهم کردن شرایط مناسب برای زندگی و کاهش مداخلات مخرب ارتباط پیدا می‌کند.
تقوا و حرکت از تعادل به تعالی
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی در توضیح اصل دوم اظهار کرد: خودتقویت‌گری با تعبیر تقوا مطرح می‌شود و مقصود آن است که سیستم روانی فقط در سطح بر طرف کردن تنش باقی نماند، بلکه در مسیر تعالی قرار گیرد، زیرا در نگاه درمانگری معنوی، انسان سالم صرفاً انسانی نیست که تنش نداشته باشد، بلکه باید امکان رشد نیز پیدا کند.
وی با بیان اینکه این رویکرد به تعادل اکتفا نمی‌کند، افزود: استفاده فعال از عقل خداسو و استمرار فرایند رشد باید به حدی برسد که در برابر تنش‌ها مصونیت ایجاد کند، بنابراین مراقبت از روان هم شامل حذف عوامل مخرب است و هم تقویت منابعی که فرد را برای مواجهه با شرایط دشوار توانمند می‌سازند.
این استاد دانشگاه در تشریح ریشه‌های تقویت عقل خداسو گفت: وحی به عنوان برهان یقینی، علم نافع، ادب و تجربه‌های همراه با خردورزی از منابع تغذیه این عقل به شمار می‌روند و در روایات نیز از ادب به عنوان سامان‌دهنده عقل یاد شده است، از این رو تقویت عقل نیازمند توجه به ورودی‌ها و شیوه استفاده از تجربه است.
وی تنظیم رغبت و مدیریت تمایلات را بخش دیگری از این فرایند دانست و خاطرنشان کرد: تمایلات نباید به مداخلات بیجا و مانع دید انسان تبدیل شوند، بلکه باید بتوان از انرژی آن‌ها در جهت انگیزش و هوش هیجانی استفاده کرد تا خروجی‌هایی مانند ذکر خدا، مشورت با دیگران و خودمهارگری در زندگی فرد شکل بگیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی با استفاده از تمثیل درخت افزود: عقل خداسو با این ریشه‌ها تقویت می‌شود و توان مقاومت در برابر طوفان‌های مختلف را پیدا می‌کند، بنابراین در بررسی مراقبت معنوی باید هم منابع تغذیه و هم شاخه‌ها و نتایج رفتاری را دید و تنها به یک توصیه منفرد یا یک رفتار ظاهری اکتفا نکرد.
چهار جهت آسیب‌پذیری روانی و معنوی
وی با استناد به آیه «ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ» اظهار کرد: در این بحث، چهار جهت مطرح‌شده در آیه، جهت‌های فیزیکی تلقی نمی‌شوند، بلکه با کمک مجموعه روایات، به عنوان استعاره‌ای بالینی برای تبیین ابعاد آسیب‌پذیری روانی و معنوی انسان مورد توجه قرار می‌گیرند.
این پژوهشگر مقصود از پیش رو را در مدل ارائه‌شده، آینده، آمال، آرزوها و اهداف غایی دانست و افزود: وقتی انسان در برابر آسیب‌های مربوط به آینده مصونیت نداشته باشد، دل‌نگرانی‌ها و تشویش‌هایی مانند نامعلوم بودن رخدادهای فردا می‌تواند او را درگیر اضطراب کند و به همین دلیل، نسبت فرد با آینده یکی از حوزه‌های مراقبت است.
وی درباره پشت سر گفت: این بخش به گذشته، داشته‌ها، خاطرات و حسرت‌ها مربوط می‌شود و فقدان اموری مانند ثروت، فرزند، پدر، مادر یا دیگر داشته‌های ارزشمند می‌تواند با غم، اندوه و نشخوار فکری همراه شود، از این رو در مدل تبیین‌شده، این جهت با آسیب‌هایی که ممکن است به افسردگی بینجامد، ارتباط داده می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی سمت راست را در جمع‌بندی ارائه‌شده با دین‌داری افراطی، نمایش، تعصب و کامل‌گرایی مرتبط دانست و خاطرنشان کرد: وقتی فرد بخواهد حتی از معیارهای دینی جلوتر برود و قداست خود را بالاتر نشان دهد، ممکن است با آسیب‌هایی مانند غرور، خودشیفتگی، شک یا وسواس مواجه شود و ظاهر دینی به تنهایی مانع آسیب نخواهد بود.
وی در توضیح سمت چپ افزود: این جهت با تفریط در دین‌داری، غلبه شهوت و تمایلات نفسانی ارتباط داده می‌شود و در این وضعیت، فرد ممکن است پایگاه و ملجأ خود را از دست بدهد، دچار روزمرگی و پوچی شود و کنترل تکانه‌هایش کاهش یابد، بنابراین افراط و تفریط هر دو در این الگو محل توجه هستند.
تله‌های شیطان و مسئولیت انتخاب انسان
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی با اشاره به تعبیر «وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ» گفت: در این تبیین، شکر با دستیابی به نقطه تعادل و مصونیت ارتباط دارد و برای توضیح جهات آسیب‌پذیری نیز به روایتی از امام باقر علیه‌السلام استناد شد که سبک شمردن آخرت، انباشت ثروت و بخل، شبهات و جلوه‌گری شهوات را در این زمینه مطرح می‌کند.
وی با اشاره به اینکه جمع‌بندی بالینی ارائه‌شده بر مجموعه‌ای از روایات استوار است، افزود: قرآن در آیات مختلف از دشمنی و شیوه‌های فریب شیطان سخن می‌گوید و در این ارائه، مواردی مانند فتنه‌انگیزی، ترساندن از فقر، دعوت به فحشا، گمراه‌سازی، ایجاد لغزش، وعده‌های دروغ و آرزواندیشی به عنوان نمونه‌هایی از این تله‌ها بررسی شده است.
این استاد دانشگاه ایجاد اختلاف و دشمنی را از دیگر موارد مطرح‌شده دانست و اظهار کرد: قرآن در ارتباط با شراب و قمار، به ایجاد عداوت و بغضا اشاره می‌کند و در کنار آن، تزیین امر ناپسند و گمان‌زنی بدون علم نیز باید مورد توجه قرار گیرد، زیرا فرد ممکن است بدون آگاهی، به دیگری نسبت ناروا بدهد و از مرز تشخیص درست عبور کند.
وی با تأکید بر اینکه شیطان در این تبیین، سلطه اجبارآمیز بر انسان ندارد، خاطرنشان کرد: نقش او در حد دعوت، ایجاد وسوسه و برانگیختن تمایلات مطرح است و نباید از بیان آسیب‌پذیری انسان نتیجه گرفت که اختیار او از بین رفته است، زیرا همچنان انتخاب فرد و چگونگی مواجهه او با این دعوت‌ها اهمیت دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی با اشاره به خطبه هفتم نهج‌البلاغه افزود: در تعبیر «اتَّخَذُوا الشَّیْطَانَ لِأَمْرِهِمْ مِلَاکًا»، نخست خود افراد شیطان را ملاک کارشان قرار می‌دهند و راه را باز می‌کنند، سپس نفوذ و پرورش آنچه در درونشان ایجاد شده است، ادامه پیدا می‌کند؛ بنابراین آسیب‌پذیری به صورت دفعی و بدون مقدمه توضیح داده نمی‌شود.
ایمان و توکل؛ محور مصونیت در برابر آسیب
وی با اشاره به خطبه ۱۹۲ نهج‌البلاغه و نقش تکبر در گمراهی شیطان اظهار کرد: مراقبت از این خصیصه در درون انسان اهمیت دارد، اما در کنار همه هشدارها باید به این اصل بازگشت که شیطان در برابر خداوند ضعیف و ناچیز است و تعبیر «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطَانِ کَانَ ضَعِیفًا» مانع بزرگ‌نمایی قدرت او می‌شود.
این پژوهشگر با اشاره به برخی مطالب منتشرشده درباره انرژی‌های کیهانی و آسیب‌های روحی و روانی در فضای مجازی افزود: منطق قرآن با وجود جدیت در بیان دشمنی شیطان، انسان را به پناه بردن به خداوند دعوت می‌کند و حتی هنگام تلاوت قرآن نیز می‌فرماید «فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ»، تا مراقبت و استعاذه در هیچ موقعیتی فراموش نشود.
وی با استناد به آیه «إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» خاطرنشان کرد: ایمان و توکل بر خداوند، دو ابزار اصلی مصونیت در این تبیین هستند و در مقابل، کسی که شیطان را ولیّ خود می‌گیرد و راه را برای او باز می‌کند، خود زمینه نفوذ را فراهم می‌سازد.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی با اشاره به آیات مربوط به نور مؤمنان و تعبیر «بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِمْ» افزود: همان جهت‌هایی که در بحث تهدید و آسیب مطرح می‌شوند، می‌توانند در نسبت با نور ایمان، معنای دیگری پیدا کنند و بررسی آیات علم و احاطه الهی نیز نشان می‌دهد که این عرصه‌ها خارج از حضور و تدبیر خداوند نیستند.
وی در پایان، با اشاره به تعبیرهای «اصحاب میمنه» و «اصحاب یمین» در سوره واقعه تأکید کرد: جهت‌های مطرح‌شده در این بحث، همواره و به صورت اجتناب‌ناپذیر منشأ آسیب نیستند، بلکه انسان می‌تواند با تثبیت نور ایمان، انتخاب درست و مراقبت از خویشتن، به موقعیتی برسد که در برابر آن آسیب‌پذیری‌ها مصونیت پیدا کند.