تجربه مسجدمحوری در کشورهای آسیایی

مسجد در برخی کشورهای اسلامی آسیا، فراتر از کارکرد عبادی، به یکی از کانون‌های مشارکت مردم در اداره امور محله تبدیل شده است.

به گزارش خبرگزاری مهر، ایرنا نوشت: مسجد در برخی کشورهای اسلامی آسیا، فراتر از کارکرد عبادی، به یکی از کانون‌های مشارکت مردم در اداره امور محله تبدیل شده است؛ از حمایت از خانواده‌های نیازمند و ایجاد فرصت برای کسب‌وکارهای کوچک گرفته تا امدادرسانی در زمان بحران و سازمان دهی فعالیت‌های داوطلبانه. تجربه‌هایی از اندونزی، مالزی، پاکستان و ازبکستان نشان می‌دهد که چگونه می توان از ظرفیت نهادهای محلی و اعتماد اجتماعی برای پاسخ به بخشی از نیازهای مردم استفاده کرد.

این تجربه ها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می کنند که در ایران نیز موضوع محله محوری و استفاده از ظرفیت مساجد برای شناسایی و حل مسائل مردم مورد تاکید قرار گرفته است. مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران، در سخنان اخیر خود درباره حکمرانی محله محور و مسجد محور، بر ضرورت مشارکت مردم و همکاری هماهنگ نهادهای فرهنگی، اجتماعی و مذهبی برای شناسایی مشکلات و یافتن راه حل ها تاکید کرده است. او همچنین ظرفیت مساجد را فرصتی برای کمک به حل مسائل جامعه با همراهی خود مردم دانسته است. از این منظر، بررسی تجربه کشورهای دیگر صرفا مرور چند نمونه خارجی نیست؛ بلکه فرصتی است برای شناخت راه هایی که جوامع مختلف برای فعال کردن سرمایه اجتماعی محله، پیوند دادن توانمندی مردم با نیازهای همسایگان و تقویت همکاری میان نهادهای مردمی و دستگاه های مسئول به کار گرفته اند.

بررسی گزارش رسانه های آسیایی و مطالعات دانشگاهی نشان می دهد که این رویکرد در هر کشور شکل متفاوتی دارد؛ در اندونزی مسجد به رونق کسب و کارهای محلی کمک می کند، در مالزی در کنار خدمات اجتماعی به پناهگاهی هنگام بحران تبدیل می شود، در پاکستان با گروه های خیریه و جوانان داوطلب همکاری می کند و در ازبکستان نیز نظام محله، بستری برای سازمان دهی روابط اجتماعی و حمایت از خانواده ها فراهم آورده است. در این میان، مسجد جوگکاریان در شهر یوگیاکارتای اندونزی یکی از شناخته شده ترین نمونه هاست؛ مسجدی که توانسته است فعالیت های مذهبی را با حمایت از کسب و کارهای کوچک، مشارکت زنان، کمک به نیازمندان و رونق اقتصادی محله پیوند دهد.

جوگکاریان؛ مسجدی که برای کسب و کارهای محلی فرصت ایجاد می کند

یکی از روشن ترین نمونه های پیوند مسجد با اقتصاد محله را می توان در مسجد جوگکاریان اندونزی مشاهده کرد؛ جایی که برنامه های ماه رمضان تنها به برگزاری نماز جماعت و مراسم مذهبی محدود نمی شود و بخشی از اقتصاد محلی نیز حول فعالیت های مسجد شکل می گیرد. روزنامه اندونزیایی «مدیا ایندونزیا» در گزارشی به تاریخ ۱۲ مارس ۲۰۲۴ با عنوان «بازار عصرگاهی رمضان، اقتصاد مردم را به حرکت درمی آورد» به تشریح فعالیت های این مسجد پرداخت. بر اساس این گزارش، بازار رمضانی این مسجد با عنوان «کامپونگ رمضان جوگکاریان» در سال ۲۰۲۴ میزبان ۳۲۴ فروشنده بود که بیشتر آنها از ساکنان همان محله بودند. این بازار به فروشندگان محلی فرصت می داد محصولات و خوراکی های خود را در ایام رمضان عرضه کنند و ازحضور جمعیت مراجعه کننده به مسجد بهره ببرند.

محمد رزقی رحیم، رئیس هیئت امنای مسجد جوگکاریان، در این گزارش اعلام کرد که مسجد در طول ماه رمضان هر روز سه هزار و ۵۰۰ پرس غذا برای افطار آماده می کند. تهیه این غذاها نیز بر عهده ۲۷ گروه از زنان فعال در محله است. به نوشته مدیا ایندونزیا، این بازار رمضانی حدود ۲۰ سال سابقه دارد و علاوه بر فراهم کردن امکان افطاری رایگان، به رونق فعالیت کسب و کارهای کوچک و متوسط در منطقه کمک کرده است.

سینگ رحارجو، شهردار وقت یوگیاکارتا، نیز در همین گزارش تاکید کرده است که مسجد جوگکاریان تنها محل عبادت و گردهمایی مردم نیست، بلکه به فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و رونق کسب و کارهای کوچک منطقه نیز کمک می کند. اهمیت این تجربه در چند نکته نهفته است: مسجد برای فعالیت اقتصادی مردم فضای اجتماعی ایجاد کرده، زنان محله را در تهیه و تامین غذا مشارکت داده و از حضور جمعیت برای تقویت کسب و کارهای کوچک استفاده کرده است.

در واقع، در این الگو، مسجد به جای آنکه صرفا دریافت کننده کمک های مردمی باشد، به بستری برای ایجاد فرصت اقتصادی و گردش منابع در داخل محله تبدیل شده است. خبرگزاری و پایگاه اطلاع رسانی شهرداری یوگیاکارتا نیز در گزارشی به تاریخ ۱۱ مارس ۲۰۲۴ با عنوان «۲۰ سال فعالیت کامپونگ رمضان در رونق کسب و کارهای کوچک و اقتصاد مردم» همین آمار را منتشر کرده و به نقل از شهردار وقت، بر نقش این برنامه در تقویت اقتصاد و فعالیت های اجتماعی منطقه تاکید کرده است. این گزارش نشان می دهد که تجربه جوگکاریان صرفا یک روایت تبلیغاتی درباره فعالیت مسجد نیست، بلکه آمار مشخصی درباره تعداد فروشندگان، میزان غذای تهیه شده و مشارکت گروه های زنان در آن وجود دارد.

مالزی؛ مسجد در نقش پناهگاه اجتماعی هنگام بحران

در مالزی، نمونه ای متفاوت از مسجد محله محور را می توان در ماجرای آتش سوزی خط لوله گاز در منطقه پوترا هایتس ایالت سلانگور مشاهده کرد. خبرگزاری رسمی مالزی، برنـاما، در اول آوریل ۲۰۲۵ گزارش داد که دولت ایالت سلانگور مسجد پوترا هایتس را به عنوان مرکز اسکان موقت ساکنان آسیب دیده از حادثه فعال کرده است. بر اساس این گزارش، در پی انفجار و آتش سوزی خط لوله گاز، شماری از خانه های اطراف آسیب دیدند و ساکنان منطقه ناچار به ترک خانه های خود شدند. مسجد برای پذیرش و اسکان موقت این افراد در نظر گرفته شد.

روزنامه «استار» مالزی نیز در دوم آوریل ۲۰۲۵ در گزارشی با عنوان «آتش سوزی پوترا هایتس؛ کمک مسجد و معبد به آسیب دیدگان نشانه همبستگی است» به این موضوع پرداخت. این روزنامه به نقل از وزیر وحدت ملی مالزی نوشت که کمک رسانی مسجد پوترا هایتس و معبد سری ماها کالیامان به آسیب دیدگان، نمونه ای از همبستگی اجتماعی در جامعه چند مذهبی مالزی است. وزیر وحدت ملی مالزی در این گزارش تاکید کرده بود که مکان های مذهبی تنها برای فعالیت های عبادی نیستند و می توانند در زمان دشواری ها به مراکز اجتماعی و امدادرسانی تبدیل شوند.

روزنامه استار در گزارشی دیگر به تاریخ ۱۳ آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد که مرکز اسکان موقت مسجد پوترا هایتس پس از پایان عملیات اسکان اضطراری تعطیل شده است. بر اساس این گزارش، در مرحله پایانی ۲۱۰ نفر از ۶۰ خانواده در این مرکز حضور داشتند و تا آن زمان همه ۶۱۳ خانواده آسیب دیده به محل سکونت خود بازگشته بودند. این تجربه از آن جهت اهمیت دارد که مسجد در شرایط اضطراری توانسته است به بخشی از زیرساخت مدیریت بحران محله تبدیل شود؛ نقشی که در بسیاری از شهرها معمولا فقط از مراکز دولتی و سازمان های امدادی انتظار می رود. البته در این نمونه، مسجد جایگزین دستگاه های امدادی و مدیریت بحران نشده است، بلکه در کنار دولت محلی، شورای مدیریت بحران، داوطلبان و سایر مراکز امدادی به کمک مردم آمده است.

مالزی؛ حرکت از مسجد سنتی به مسجد متصل به خدمات دیجیتال

تجربه جدیدتر مالزی نشان می دهد که کارکرد اجتماعی مسجد می تواند با فناوری نیز پیوند بخورد. روزنامه استار در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ در گزارشی با عنوان «یک روستای کوچک، جهانی گسترده تر» به تجربه مسجد ان نور در روستای موکوت در جزیره تیومان پرداخت. بر اساس این گزارش، سامانه ای با عنوان MasjidNet برای دسترسی مردم به خدمات و اطلاعات مسجد راه اندازی شده است. از طریق این سامانه، ساکنان می توانند کمک های انفاقی پرداخت کنند، زکات خود را بپردازند و برای دریافت کمک های رفاهی درخواست ثبت کنند. امکان پرداخت کمک به مسجد از طریق کد QR نیز فراهم شده است.

به گفته رئیس روستای موکوت، مسجد ان نور از گذشته محل ملاقات مردم، تهیه غذاهای جمعی، تبادل اخبار و گفت و گوهای اجتماعی بوده است و سامانه جدید تلاش می کند همین نقش سنتی را با امکانات دیجیتال تقویت کند. این برنامه در پنج روستای جزیره تیومان در حال گسترش است تا روستاهایی که از نظر جغرافیایی از یکدیگر فاصله دارند بتوانند فعالیت ها و اطلاعات مشترک خود را به اشتراک بگذارند. این تجربه را می توان نمونه ای از پیوند مسجد محوری با مدیریت هوشمند محله دانست؛ الگویی که در آن فناوری به جای جایگزین شدن با ارتباط انسانی، به ابزاری برای تسهیل کمک رسانی و ارتباط مردم تبدیل می شود.

پاکستان؛ همکاری مسجد، خیریه و جوانان برای حمایت از نیازمندان

در پاکستان نیز نمونه هایی از پیوند مساجد با فعالیت های خیریه و حمایت اجتماعی دیده می شود. روزنامه «اکسپرس تریبون» پاکستان در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵ گزارشی با عنوان «غذای رایگان در ماه مقدس» منتشر کرد که در آن به همکاری مساجد، سازمان های رفاهی و گروه های داوطلب جوان در اسلام آباد برای توزیع غذا میان خانواده های کم درآمد اشاره شده است. بر اساس این گزارش، در محله هایی از اسلام آباد، از جمله مناطق G-۷ تا I-۱۰، گروه های داوطلب اقدام به توزیع غذای رایگان میان کارگران، رانندگان خدمات حمل و نقل و خانواده های کم درآمد کرده بودند. این فعالیت ها در مناسبت میلاد پیامبر اسلام انجام می شد و در آن علاوه بر مساجد، سازمان های خیریه محلی و جوانان داوطلب نیز مشارکت داشتند.

نکته قابل توجه گزارش اکسپرس تریبون این است که توزیع غذا تنها به افراد مسلمان محدود نبود و افراد نیازمند بدون توجه به دین و پیشینه اجتماعی خود از این خدمات بهره مند می شدند. در این گزارش، تجربه سارا خان، یکی از دانشجویان داوطلب، نیز بازتاب یافته است که از مشارکت خود و دیگر جوانان در تهیه و توزیع غذای گرم میان نیازمندان سخن گفته است.

این نمونه نشان می دهد که مسجد می تواند به نقطه آغاز شکل گیری شبکه ای از همکاری های اجتماعی تبدیل شود؛ شبکه ای که در آن جوانان، خانواده ها، خیریه ها و گروه های مردمی در کنار یکدیگر برای حل مسائل محله فعالیت می کنند. البته باید توجه داشت که این گزارش درباره همکاری مساجد و سازمان های رفاهی است و نمی توان تمام فعالیت های خیریه پاکستان را به خود مساجد نسبت داد.

ازبکستان؛ محله به عنوان یک نهاد اجتماعی و اقتصادی

اگر اندونزی نمونه پیوند مسجد با اقتصاد محلی و مالزی نمونه پیوند مسجد با خدمات عمومی باشد، تجربه ازبکستان از زاویه دیگری اهمیت دارد؛ این کشور دارای نظامی تاریخی به نام «محله» یا «ماحاله» است که از دیرباز در سازمان دهی روابط اجتماعی و همیاری مردم نقش داشته است. در سنت محله ای ازبکستان، محله فقط مجموعه ای از خانه ها نیست، بلکه واحدی اجتماعی است که روابط همسایگی، بزرگان محلی، مسجد، بازارچه و سازوکارهای کمک به خانواده ها در آن نقش دارند. پژوهش پیتر گایس با عنوان «محله و روابط خویشاوندی؛ مطالعه ساختارهای تعهد اجتماعی در جوامع مسکونی آسیای مرکزی در قرن نوزدهم» که در سال ۲۰۰۱ در نشریه علمی Central Asian Survey منتشر شده، به ساختار تاریخی این اجتماعات پرداخته است.

این پژوهش توضیح می دهد که در آسیای مرکزی، محله واحدی از زندگی اجتماعی و روابط جمعی بوده و در برخی مناطق، مفاهیمی مانند محله مسجدی نیز برای توصیف اجتماعات محلی به کار می رفته است. در ازبکستان معاصر نیز محله جایگاه رسمی در نظام مدیریت عمومی پیدا کرده است. به همین دلیل، تجربه این کشور را نباید صرفا یک نظام سنتی مسجد محور دانست؛ بلکه باید آن را ترکیبی از روابط اجتماعی محلی و سازوکارهای رسمی مدیریت و حمایت اجتماعی ارزیابی کرد. خبرگزاری ملی ازبکستان، در ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴ گزارشی با عنوان «به رسمیت شناخته شدن بین المللی نظام محله» منتشر کرد. بر اساس این گزارش، در اکتبر همان سال نخستین کنفرانس بین المللی با موضوع نقش محله در ارتقای سطح زندگی مردم در شهر سمرقند برگزار شده بود.

در این کنفرانس نمایندگان سازمان ملل، برنامه توسعه سازمان ملل، یونیسف، صندوق جمعیت سازمان ملل و نمایندگان بیش از ۲۰ کشور حضور داشتند. به نوشته این خبرگزاری، در این نشست موضوعاتی مانند نقش محله در توسعه کارآفرینی، اشتغال، کاهش فقر، کمک های اجتماعی و فعالیت های سازوکار موسوم به «هفت گانه محله» بررسی شد. در گزارش این خبرگزاری همچنین آمده است که نمایندگی سازمان ملل و شماری از سازمان های بین المللی همکار، بیانیه پایانی کنفرانس را امضا کردند و این بیانیه در ادامه به عنوان یک سند رسمی در سازمان ملل پذیرفته شد. اهمیت تجربه ازبکستان برای ایران در این است که محله را به عنوان یک واحد واقعی برای شناخت مسائل مردم و سازمان دهی خدمات اجتماعی در نظر می گیرد؛ واحدی که می تواند میان خانواده ها، نهادهای محلی و مدیریت شهری ارتباط برقرار کند.

وجه مشترک این تجربه ها، نزدیک بودن سازوکارهای کمک رسانی و حل مسائل به زندگی روزمره مردم است. در این الگوها، برای شناسایی نیازهای یک خانواده یا سامان دادن به یک فعالیت اقتصادی، لزوما نباید منتظر شکل گیری یک برنامه متمرکز و سراسری ماند؛ ظرفیت های موجود در محله، از مسجد و گروه های داوطلب تا کسبه و انجمن های محلی، می توانند در کنار نهادهای رسمی وارد عمل شوند. این همان نکته ای است که در بحث حکمرانی محله محور نیز اهمیت دارد: مردم فقط دریافت کنندگان خدمات نیستند، بلکه می توانند در شناخت مسئله، پیشنهاد راه حل و اجرای برنامه ها نقش داشته باشند.

بنگلادش؛ پژوهشی درباره فاصله میان ظرفیت مسجد و عملکرد اجتماعی آن

در کنار تجربه های موفق، بررسی نمونه های آسیایی نشان می دهد که داشتن مسجد در محله به تنهایی به معنای تحقق مسجد محوری نیست. در بنگلادش، پژوهشی دانشگاهی در سال ۲۰۲۴ با عنوان «بازاندیشی در نهاد مسجد به عنوان مرکز توسعه جامعه در بنگلادش» در نشریه Journal of Islamic Architecture منتشر شد. نویسندگان این پژوهش، نایم عاصف، نانگکولا اوتابرتا، سومرنی اسماعیل و ازمل سابیل، به این موضوع پرداخته اند که چرا با وجود جایگاه تاریخی مسجد در جامعه اسلامی، بسیاری از مساجد معاصر بنگلادش عمدتا به محل عبادت محدود شده اند.

این پژوهش عواملی مانند مدیریت ناکارآمد، نبود سازوکارهای درآمدزایی، مشارکت ندادن برخی گروه های اجتماعی و کمبود امکانات را از دلایل محدود ماندن فعالیت اجتماعی مساجد معرفی می کند. پژوهشگران همچنین بر ضرورت افزایش مشارکت مردم و گسترش فعالیت های اجتماعی مساجد تاکید کرده اند. اهمیت این مطالعه در آن است که نشان می دهد مسجد محوری بدون برنامه ریزی و مدیریت مناسب، خود به خود اتفاق نمی افتد. حتی در جامعه ای که مسجد از جایگاه فرهنگی و مذهبی بالایی برخوردار است، ممکن است ظرفیت آن برای حل مسائل اجتماعی به درستی مورد استفاده قرار نگیرد.

مسجد محوری به معنای جایگزینی مسجد با مدیریت شهری نیست

یکی از نکات مهم در الگوبرداری از کشورهای آسیایی این است که مسجد محوری نباید به معنای انتقال تمام مسئولیت های خدمات شهری به مسجد باشد. مسجد نمی تواند جایگزین شهرداری، مدرسه، مرکز درمانی یا سازمان های تخصصی حمایت اجتماعی شود. نقش اصلی آن می تواند شناسایی مسائل، جلب مشارکت مردم، تسهیل همکاری ها و ایجاد اعتماد میان ساکنان و نهادهای مسئول باشد. در چنین الگویی، امام جماعت و هیئت امنای مسجد تنها مدیران یک مکان مذهبی نیستند، بلکه می توانند در کنار نمایندگان ساکنان، کسبه، زنان، جوانان و گروه های داوطلب، بخشی از مدیریت اجتماعی محله را بر عهده بگیرند. البته این نقش زمانی اثربخش خواهد بود که با آموزش، پاسخ گویی، شفافیت مالی و مشارکت واقعی مردم همراه باشد.

از ساخت مسجد تا ساختن محله

مرور تجربه های آسیایی نشان می دهد که مسجد زمانی به کانون توسعه محله تبدیل می شود که مردم در زندگی روزمره خود آثار حضور آن را احساس کنند؛ وقتی کسبه محله از فعالیت های آن منتفع شوند، خانواده های نیازمند راهی برای دریافت کمک داشته باشند، جوانان فضایی برای مشارکت پیدا کنند و در زمان بحران، مسجد بتواند به پناهگاه و مرکز هماهنگی اجتماعی تبدیل شود.

تجربه جوگکاریان اندونزی، فعالیت های امدادی مساجد مالزی، شبکه همکاری مساجد و خیریه ها در پاکستان و نظام محله در ازبکستان، هر یک بخشی از این الگو را به نمایش می گذارند. پیام مشترک این تجربه ها روشن است: توسعه محله تنها با ساخت خیابان، ساختمان و زیرساخت های فیزیکی محقق نمی شود؛ بلکه به نهادهای اجتماعی زنده، اعتماد میان مردم و سازوکارهای پایدار مشارکت نیاز دارد. از این منظر، مسجد می تواند یکی از مهم ترین سرمایه های اجتماعی محله باشد؛ به شرط آنکه از یک مکان صرفا عبادی به نهادی فعال، پاسخ گو و در ارتباط مستمر با نیازهای واقعی مردم تبدیل شود.

از تجربه کشورهای آسیایی تا ظرفیت محله های ایران

مرور تجربه های کشورهای آسیایی نشان می دهد که مسجد زمانی به کانون اثرگذار محله تبدیل می شود که مردم آثار حضور آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند؛ وقتی کسبه محله از فعالیت های آن فرصت اقتصادی به دست آورند، خانواده های نیازمند راهی برای دریافت کمک داشته باشند، زنان و جوانان در برنامه ها مشارکت کنند و در زمان بحران، مسجد بتواند به پناهگاه و محل هماهنگی کمک های مردمی تبدیل شود.

در اندونزی، مسجد جوگکاریان با فراهم کردن فرصت برای فروشندگان محلی و مشارکت دادن گروه های زنان، بخشی از ظرفیت مذهبی و اجتماعی خود را در خدمت اقتصاد محله قرار داده است. در مالزی، مسجد در کنار نهادهای امدادی به کمک آسیب دیدگان شتافته و در نمونه ای دیگر، با استفاده از خدمات دیجیتال، دسترسی مردم به کمک های اجتماعی را آسان تر کرده است. در پاکستان، همکاری مسجد، خیریه و جوانان داوطلب به توزیع غذا میان نیازمندان انجامیده و در ازبکستان، نظام محله بستری برای سازمان دهی حمایت های اجتماعی و پیگیری مسائل ساکنان فراهم کرده است.

این نمونه ها را می توان از زاویه ای دیگر نیز بررسی کرد: چه ظرفیتی در محله های ایران وجود دارد که هنوز به اندازه کافی از آن استفاده نشده است؟ مساجد، گروه های داوطلب، کسبه، زنان، جوانان و افراد دارای توانمندی های حرفه ای، همگی بخشی از سرمایه اجتماعی محله هستند. اگر این ظرفیت ها به درستی شناسایی و میان آنها ارتباط برقرار شود، می توان بخشی از نیازهای مردم را در نزدیک ترین سطح به زندگی آنان پیگیری کرد.

این موضوع با تاکیدهای اخیر رئیس جمهور بر حکمرانی محله محور و مسجد محور نیز ارتباط پیدا می کند. در این رویکرد، مسجد می تواند نقطه اتصال مردم و نهادهای مسئول باشد؛ محلی برای شناسایی نیازمندان، معرفی توانمندی های ساکنان، جلب مشارکت داوطلبانه و پیگیری مسائل اجتماعی. با این حال، چنین نقشی زمانی نتیجه بخش خواهد بود که دستگاه های دولتی و مدیریت شهری نیز در کنار مردم حضور داشته باشند و مسئولیت های تخصصی و قانونی خود را انجام دهند.

تجربه بنگلادش نیز یادآور می شود که صرف وجود مسجد یا تاکید بر نقش اجتماعی آن کافی نیست. مدیریت کارآمد، شفافیت، برنامه ریزی و مشارکت واقعی گروه های مختلف مردم، شرط تبدیل ظرفیت بالقوه مسجد به خدمات ملموس است. همچنین تجربه مالزی نشان می دهد که همکاری مسجد با نهادهای رسمی در زمان بحران می تواند موثرتر از واگذاری یک جانبه مسئولیت ها به مردم باشد.

به اعتقاد کارشناسان درس اصلی این تجربه ها برای ایران نه کپی برداری از یک الگوی خارجی، بلکه شناخت ظرفیت های بومی و یادگیری از شیوه های موفق سازمان دهی مشارکت مردم است. محله زمانی به واحدی موثر برای حل مسائل تبدیل می شود که ساکنان آن در کنار نهادهای محلی و دستگاه های مسئول، در شناسایی مشکلات و پیگیری راه حل ها سهم داشته باشند.

توسعه محله تنها با ساخت خیابان، ساختمان و زیرساخت های فیزیکی محقق نمی شود؛ این روند به اعتماد عمومی، ارتباط همسایگی، نهادهای اجتماعی فعال و مشارکت مستمر مردم نیاز دارد. تجربه کشورهای آسیایی نشان می دهد که مسجد می تواند یکی از مهم ترین تکیه گاه های این مشارکت باشد؛ به شرط آنکه در متن زندگی مردم حضور داشته باشد و ظرفیت آن برای گره گشایی از مسائل واقعی محله به کار گرفته شود.