گزارش میدانی از وضعیت کتابخانه «مینوی» پس‌از آسیب باران به بخشی از کتاب‌ها.
رویداد۲۴| شکم برآمده ساختمان سایه‌اش را روی کتابخانه «مجتبی مینوی» انداخته است؛ به فاصله یک شکاف باریک که روز یکشنبه از همان شکاف، آب باران راهش را به کتابخانه و قفسه‌های کتاب باز کرد. ناودان کهنه ساختمان کتابخانه هم مزید بر علت شد تا کتاب‌های نفیس سه قفسه آنچنان خیس شوند تا کارکنان مجموعه با پنکه و سشوار به دادشان برسند. حالا مشاهدات میدانی «پیام ما» نشان می‌دهد که پنج قفسه را خالی کرده‌اند و کتاب‌ها به ردیف روی زمین چیده شده‌اند تا کتاب‌های خیس‌شده خشک شوند و آنهایی هم که سالم مانده‌اند از وقوع اتفاقی مشابه در امان بمانند.
چند دقیقه تا وقوع فاجعه
صبح یکشنبه (۱۷ آبان‌ماه) که بارندگی شدت گرفت، «المیرا خانلرخانی»، کتابدار مجموعه دید از سقف، آب چکه می‌کند. در عرض چند دقیقه اتفاقی افتاد که حالا عواقب آن شاید جبران‌ناپذیر باشد.
خانلرخانی بخشی از کتاب‌هایی را نشان می‌دهد که روی زمین ردیف شده‌اند؛ همان کتاب‌هایی که بیشترین آسیب را دیده‌اند. به پنج قفسه اشاره می‌کند که حالا خالی از کتاب‌اند و خیس‌خوردگی یکی از قفسه‌ها، نشان از وخیم‌بودن وضعیت دیوار کاه‌گلی‌ای دارد که هنوز خشک نشده است: «این بخش، ناودانی توکار و قدیمی دارد. ضمن اینکه ساختمان کناری فاصله‌ای را بین خودش و ساختمان ما ایجاد کرده است. فضای باریک بین دو ساختمان راه‌آبی به وجود آورده و همه اینها دست به دست هم دادند و باعث شدند از این قسمت آب وارد شود.» این همان ساختمان مجاوری است که «محمد دهقانی»، نویسنده و مترجم و از اعضای هیئت‌امنای کتابخانه مینوی که در پی این اتفاق درباره آن به‌تندی نوشته است. به گفته او، بخشی از شیروانی کتابخانه را هم با این عنوان که در حریم آنهاست خراب کردند و هیچ کارشناسی ازسوی پژوهشگاه بر کار آنها نظارت نکرده است.
خانلرخانی به «پیام ما» می‌گوید تا شب قبل هیچ مشکلی نبود: «صبح یکشنبه که آمدم، دیدم کمی آب دارد چکه می‌کند و فقط کتاب‌های یک قفسه خیس شده بود. سریع خارج‌کردن کتاب‌ها را شروع کردم. در همین حین* همکارم آمد و گفت بالا را، که مربوط به کتابخانه محمدتقی دانش‌پژوه است، آب گرفته است.»
به گفته خانلرخانی، اکنون نزدیک به ۵۰۰ عنوان کتاب جابه‌جا شده است. او می‌گوید آن هشت کتاب هم آسیب جدی دیده‌اند، اما خمیر نشدند. حالا همان هشت کتاب را لبه قفسه‌ای چیده‌اند تا بلکه خشک شوند: «شاید نزدیک به صد عنوان کمی خیس شده‌اند. ازآنجاکه کتاب‌ها قدیمی با جلد‌های دست‌ساز بودند، آسیب زیادی به آنها وارد شده است. بخشی از کتاب‌هایی که روی زمین چیده شده‌اند سالم است، اما از بیم بارش مجدد و خیس‌شدن این کتاب‌ها، پنج قفسه به‌طور کامل خالی شده‌اند.»
او درباره کتاب‌های این مجموعه توضیح می‌دهد: «۲۵ هزار جلد مجموع کتاب‌های این کتابخانه است. بخشی از اینها کتاب‌هایی است که مرحوم مینوی خریده، گردآوری کرده یا به او هدیه داده‌اند. ۱۶ هزار کتاب متعلق به خود مینوی است و مابقی کتاب‌هایی است که بعد از فوت او، هیئت‌امنا یا برخی افراد خاص اهدا کرده‌اند. برخی دیگر از آنها نیز کتاب‌هایی است که از سال ۹۰، خود پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر کرده است. ما از سالی به بعد، کتاب‌های اهدایی را به‌دلیل نبود فضا، نپذیرفتم.»
به گفته خانلرخانی، از میان نامه‌ها نیز فقط یک نامه آسیبی جدی دیده است. او کتابی را نشان می‌دهد و می‌گوید: «ناچار شدیم این کتاب را اول با سشوار خشک کنیم. تک‌به‌تک صفحات را ورق زدیم و با دستمال خشک کردیم. عطفش از جا درآمده و چسبش جدا شده بود و به هرسختی‌ای، آن را به عطف چسباندیم، چراکه خطر خمیرشدگی را در پی داشت.»
به گفته او، بخش آسیب‌دیده شامل کتاب‌های فرانسوی و انگلیسی است. کتاب «The Voyage» از چارلز مورگان را نشان می‌دهد که به‌طور کامل خیس شده بوده است. کتابی که حاشیه‌نویسی‌هایی هم داشته و حالا آب باران آنها را از بین برده است: «اما خوشبختانه، یادداشت‌ها و حاشیه‌نویسی‌های داخل این کتاب، به اهتمام دکتر دهقانی و همکارانشان قبلاً حفظ شده است.»
آسیب به جلد بعضی از کتاب‌ها جبران‌ناپذیر است. خانلرخانی در پاسخ به این سؤال که آیا می‌توان برای این کتاب‌ها کاری انجام داد تا به شکل قبل بازگردند، توضیح می‌دهد: «تلاش داریم برای این کار با مجلس یا کتابخانه ملی ارتباط بگیریم، چراکه آنها واحد ترمیم و مرمت دارند. ما امکانات مرمت را نداریم، اما درخواستش را داده‌ایم.»
از‌طرف‌دیگر، با آسیب به این کتابخانه، محمد دهقانی در گفت‌و‌گو با رسانه‌ها درباره وضعیت نگهداری از این ساختمان و نبود نظارت ازسوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی که این کتابخانه زیر نظر آن است، گله کرده بود.
به گفته او در دوران جنگ، یکی از شیشه‌های کتابخانه آسیب دید و هیچ کاری درباره آن نکردند. خانلرخانی دراین‌باره توضیح می‌دهد: «شیشه زیر کولرگازی طبقه هم‌کف شکست. من بار‌ها درخواست تعویضش را داده بودم. به‌دلیل نوع نرده‌ها گفتند که باید نرده‌ها را جوش دهند. اما به‌این‌خاطر که باید هر بخش اینجا، همان‌گونه که هست حفظ شود، ما نمی‌توانستیم دست در ساختمان ببریم. در آخر هم، امروز طلق انداختند.»
در همیشه بسته گنجینه مینوی به‌روی مراجعان
کتابخانه‌ای که مجتبی مینوی، ادیب و پژوهشگر معاصر، در سال ۵۵ وقف کرده، از سال ۹۸ در خود را به‌روی مراجعان بسته است. خانلرخانی دراین‌باره می‌گوید: «از ۲۵ تیرماه ۱۳۹۸، خود هیئت‌امنای کتابخانه تصمیم گرفتند درِ اینجا بسته شود. دلیل هم این بود که تمامی اسناد از اتاق لاک و مهر باید بیرون آورده می‌شد، و غبارروبی می‌کردند و کلاسه می‌شدند.»
او تنها میز موجود در کتابخانه را نشان می‌دهد. آن میز تمام فضایی بوده که مراجعان می‌توانستند بنشینند و کار کنند: «با بیرون‌آوردن اسناد از اتاق لاک و مهر، تمام این میز پر می‌شد و جایی برای مراجعه‌کننده نداشتیم. بعد‌از آن، به‌دلیل کرونا تا ۱۴۰۱ بسته بود و ازآنجاکه بخش فرایند غبارروبی اسناد و مرتب‌کردن آن ادامه داشت، هنوز بسته است.»
او درباره نحوه دسترسی مراجعان به این گنجینه نفیس می‌گوید: «اگر کسی منبعی بخواهد، می‌تواند دسترسی داشته باشد. ما خدمات مرجع حضوری نداریم، اما خدمات مرجع مجازی داریم و کار اسکن صفحات و از‌این‌دست اقدامات را انجام می‌دهیم. حتی اگر از نسخه‌های خطی چیزی احتیاج داشته باشند و ازنظر اعضای هیئت‌امنا موردی نباشد، در اختیار آنها قرار می‌دهیم.»
چه برنامه‌ای درصورت اتفاق مشابه وجود دارد؟
خانلرخانی در پاسخ به این سؤال که درصورت بارندگی دوباره، فکری برای کتاب‌ها و دیوار مجاور کتابخانه با ساختمان بلندمرتبه شده است، می‌گوید: «ما امروز همه این موارد را با رئیس پژوهشگاه و وزیر علوم مطرح کرده‌ایم. اولین کاری که باید انجام دهند، این است که فکری برای فاصله بین دو ساختمان کنند و آن را به‌گونه‌ای بپوشانند که آب وارد ساختمان نشود. کتاب‌ها هم باید مرمت و ترمیم شوند. مرحله بعد، بازسازی و احیای دیواری است که آسیب دیده و این موارد را باید پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پیگیری کند.»
به گفته او، قرار است جلسه هیئت‌امنا به‌زودی برگزار شود. شاید یکی از تصمیمات این جلسات به بازگشایی این کتابخانه منجر شود که در دهه ۶۰ یک بار به‌دلیل جنگ بسته شد؛ اما مدتی پس‌از پایان جنگ در‌های خود را به روی عموم گشود. خانلرخانی می‌گوید: «کتابخانه به حضور مراجعه‌کننده زنده است. اما باید شرایطی را مهیا کرد که فضایی برای مطالعه مراجعه‌کننده فراهم شود، چراکه ما کتابی را امانت نمی‌دهیم.»
پنکه‌های روشن همچنان مشغول خشک‌کردن کتاب‌هایند. آفتاب است و سوز اندکی از سرما به داخل ساختمان می‌آید. ساختمان کناری مشغول ساخت‌وساز است. کارگران ساختمان به هرآن‌کس که از کتابخانه مینوی وارد و خارج می‌شود، نگاه می‌کنند. احتمالاً از صبح چندین نفر را درحال تماشای آن شکافی دیده‌اند که آب را به کتابخانه راه داد. حالا، هم این شکاف بلای جان کتاب‌هایی شده است که نظیرشان در هیچ‌کجا نیست و هم نبود تدبیری مشخص برای حفاظت از ساختمان و میراث داخلش. باید دید آیا کتابخانه مینوی پیش‌از باران بعدی، پناهی امن برای کتاب‌هایش می‌شود.
منبع: پیام ما