شهادت مظلومانه پاره تن نبی مکرم اسلام(ص)، فراتر از یک واقعه تلخ تاریخی، تجلی‌بخش کامل‌ترین، ناب‌ترین و متعالی‌ترین الگوی حضور فعال، آگاهانه و اثرگذار زن در عرصه دفاع از حریم ولایت است. حضرت فاطمه زهرا(س) با مجاهدت‌های خود و خطبه‌های کوبنده و حضور دغدغه‌مند خود در صحنه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی، به روشنی به اثبات رساندند که رسالت زن در اسلام، هرگز محدود نبوده، بلکه پویایی، استقرار شریعت و هدایت جامعه دینی در گرو نقش‌آفرینی پیشتازانه بانوان در عرصه‌های خطیر است. در گفت‌وگویی تفصیلی با حجت‌الاسلام والمسلمین محمد ابویسانی، مدرس حوزه و دانشگاه و پژوهشگر تاریخ و جریان‌شناسی، ابعاد گوناگون این سیره نورانی و تجلی آن در چالش‌ها و پوسته‌های امروز جامعه اسلامی و حضور اجتماعی مورد بحث، تحلیل و واکاوی قرار گرفته است که در ادامه مشروح این گفت‌وگو تقدیم می‌شود.
با توجه به واقعه دفاع از ولایت و خطبه فدکیه، سیره عملی حضرت زهرا(س) چه الگویی از «حضور فعال و مطالبه‌گری اجتماعی زن» ارائه می‌دهد؟
در تبیین سیره عملی وجود مبارک حضرت صدیقه طاهره(س) به عنوان اسوه حسنه برای آحاد بشر و به ویژه بانوان، نخستین نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که نقش‌های مختلف یک بانو در نگاه اسلام هرگز به معنای انحصار وجود او در گوشه‌نشینی یا کارویژه‌های صرفاً خانگی نیست. وقتی به ظاهر و باطن زندگی آن حضرت نگاه می‌کنیم این حقیقت آشکار می‌شود که سیره زندگانی ایشان در نقش‌های ویژه یا وظایف محدود فردی خلاصه نمی‌شده است.
یکی از برجسته‌ترین صفحات زندگی ایشان، دفاع جانانه، صریح و قاطع از ولی خدا و جریان ولایت بوده است؛ از ماجرای حضور پشت درِ خانه و ایراد خطبه فدکیه گرفته تا سخنرانی کوبنده در جمع زنان مدینه، مطالبه‌گری برای احقاق حق ولی در بیت‌الاحزان و مناجات‌ها و حزن‌های پرمعنای ایشان. قرآن کریم در تمثیل‌های هدایتگر خود، برای انسان‌های مؤمن و کافر نمونه‌هایی از زنان بزرگ را مطرح می‌کند.
به تعبیری دقیق، حضور فعال و مطالبه‌گری آگاهانه در عرصه اجتماع توسط بانوان، توان، قدرت و انرژی عظیمی به جریان‌های مختلف دینی برای احیای مبانی، استقرار شریعت و کمک به گسترش دین در جامعه می‌بخشد؛ به ویژه وقتی به این آمار و واقعیت توجه کنیم که نیمی از نیروی انسانی و پیکره جامعه را زنان تشکیل می‌دهند. بنابراین، حیاتی‌ترین تکلیف امروز همه انسان‌ها، این است که جایگاه و رسالت خود را در این عرصه تعریف کنند و آن سنگری را که می‌توانند در آن به ایفای نقش بپردازند یعنی سنگر حمایت از ولایت، تقویت دین و پاسداری از حریم ولایت را به عنوان بهترین و والاترین جایگاه برای حضور اجتماعی خود برگزینند.
از نظر شما ثبت‌نام‌های گسترده زنان در پویش‌ها و تشکل‌های مردمی نظیر حرکت‌های میلیونی «جان‌فدا»، چه پیوند عینی و مکتبی با روحیه جهادی و آمادگی در سیره زهرای مرضیه(س) دارد؟
در پاسخ به این پرسش درباره برگزاری پویش‌های مردمی بزرگی همچون پویش میلیونی «جان‌فدا» و چگونگی الگوبرداری از وجود مبارک بی‌بی دو عالم برای دعوت از بانوان برای حضور و نام‌نویسی در این حرکت‌ها، باید گفت پرواضح است که ما از بانوان انتظاری هم‌سنخ با تکالیف رزمی و میدان‌های سخت نظامی آقایان نداریم؛ به این معنا که اگر قرار باشد در خط مقدم جهاد تن‌به‌تن آقایان حضور داشته باشند، انتظار نداشته باشیم فرم حضور خانم‌ها دقیقاً به همان شکل باشد. بلکه شکل حضور زنان، همان گونه است که حضرت زهرا(س) را در صدر اسلام در عرصه دفاع از حریم ولایت، در اوج جریان مجاهدت، تبیین حقایق، رسواسازی جریان نفاق و ایجاد بستر و زمینه مناسب برای پرداختن به مظلومیت و غربت ولی خدا می‌بینیم.
امروز نیز زنان جامعه ما می‌توانند با حضور نمادین و مؤثر خود در این عرصه‌ها و البته در میدان‌هایی که حضورشان اثرگذاری فوق‌العاده‌ای دارد، این نقش خطیر را ایفا کنند. سیره مبارک زهرای مرضیه(س) نشان می‌دهد ایشان فارغ از نقش‌های اصیل زنانه خود، هر گاه می‌دیدند حضورشان در پشت جبهه یا متن میدان مبارزه امری مفید و راه‌گشاست، با تمام وجود حضور پیدا می‌کردند؛ از همراهی در غزوه‌ها و جنگ‌های صدر اسلام در کنار پیامبر گرامی اسلام(ص) گرفته تا زمانی که همزمان نقش مادری و همسری را به بهترین شکل ایفا می‌کردند، در کمک به اقتصاد جامعه، یاری رساندن به همسر، التیام‌بخشی و غبارزدایی از فضای فکری جامعه و سکوت و همراهی عالمانه در حوادث پس از فوت رسول خدا(ص). بنابراین، حضور بانوان در چنین پویش‌هایی استمرار منطقی و مکتبی همان سیره درخشان است.
حضور مادران در صحنه‌های اجتماع و راهپیمایی‌ها همراه با کودکان و فرزندان خردسال، از منظر فقه تربیتی چقدر می‌تواند مصداق عینی تربیت نسل و امتداد همراهی حسنین(ع) با مادر باشد؟
طبیعت و ساختار سیره عملی حضرت زهرا(س) گویای این حقیقت است که ایشان هر گاه برای انجام وظیفه‌ای الهی و اجتماعی در بیرون از خانه حاضر می‌شدند، فرزندان خردسال خود را نیز همراه با خود می‌بردند. ما نباید دچار این خطای محاسباتی شویم که چون کودکان ظریف، لطیف و آسیب‌پذیرند، باید از صحنه‌های جدی زندگی و مبارزه کاملاً دور بمانند و مبادا دشمن را ملموس درک نکنند؛ بله، قطعاً مراقبت از روحیه لطیف کودکان، درک متقابل شرایط و توجه به سطح درک و ظرفیت فکری آنان امری لازم و ضروری است، اما نباید کودکان را از متن واقعیت‌های جامعه محروم کرد.
هنگامی که در دوران‌ها و شرایط گوناگون؛ همایش‌ها، تجمعات و راهپیمایی‌ها در یک عرصه جنگی و تقابل همه‌جانبه جریان حق و باطل برگزار می‌شود و میدان‌ها کاملاً رنگ و بوی خانواده به خود می‌گیرد، حضور مادر به همراه فرزندان، یک عنصر تربیتی بی‌نظیر را خلق می‌کند. این شیوه نشان می‌دهد مادر، کودک را به میدان آورده است تا از همان سنین خردسالی، حضور در صحنه، حس کردن وجود دشمن و لمس واقعیت‌های میدان را تجربه کند؛ امری که نویدبخش آمادگی عمیق روحی برای بسترسازی دوران شکوهمند ظهور است تا ان‌شاءالله این کودکان با گذشت زمان، آماده‌تر، پخته‌تر و آگاه‌تر پا به میدان‌های بزرگ‌تر نقش‌آفرینی بگذارند.
با چه استدلال‌هایی می‌توان پاسخ منتقدانی را داد که حضور کودکان در تجمعات و صحنه‌های شلوغ شهری را مغایر با آرامش یا وظیفه صرفاً خانه‌داری مادران می‌دانند؟
در تکمیل نکات پیشین و پاسخ به این پرسش باید به این نکته توجه داشت که جامعه و مردم ما نیازمند درک این حقیقت هستند که دین مبین اسلام، به هیچ عنوان دینی منفعل، خموده و رفاه‌زده نیست. اگر قرار است غصه، درد و غمی در جامعه دینی وجود داشته باشد، همه اقشار باید آن را درک کنند و اگر قرار است چالشی جدی با ظلم و باطل در جامعه شکل بگیرد، همه باید در حد فهم و شعور خود آن چالش را لمس کنند تا انگیزه‌ای برای از بین بردن ظلم و مقابله با آن در وجودشان جوانه بزند.
آیا خانه‌داری اساساً چیزی غیر از فضای تربیت است؟ آیا مادر صرفاً یک خدمتگزار در چهاردیواری خانه است؟ بله، نباید کاری انجام دهیم که مادران را به صحنه‌هایی بکشانیم که به فضای تربیتی و ساماندهی خانواده آسیب بزند، اما در کنار آن باید مراقبت کنیم که یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین زوایای تربیتی در نگاه مکتبی ما، آماده‌سازی خانواده برای پذیرش تکالیف و مسئولیت‌های بزرگ اجتماعی است. خانواده‌ای که تمام درهای خود را به روی جامعه و مسائل آن ببندد، بیم آن می‌رود که به سرنوشت جریان «خازلین» در صدر اسلام دچار شود؛ همان جریانی که اهل عبادت بودند، نماز می‌خواندند و مؤمن محسوب می‌شدند، اما از نصرت امام زمان خود سر باز زدند، امام را در میدان تنها گذاشتند و به نوعی عامل شهادت مظلومانه بی‌بی دو عالم(س) و غربت امیرالمؤمنین(ع) شدند. حضرت علی(ع) در نهج‌البلاغه در حکمت۱۸ می‌فرمایند: «خَذَلُوا الْحَقَّ، وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ».
خطر بزرگ امروز ما، ملحق شدن به همین جریان «خازلین» است؛ کسانی که اگر امام زمان خود را یاری می‌کردند، شاید آن مظلومیت‌های تلخ تاریخی اتفاق نمی‌افتاد و اگر امروز امام را نصرت می‌کردند، پیروزی‌ها با سرعت بیشتری ثمره می‌داد و چه‌بسا امروز در عصر ظهور حضرت ولی عصر (ارواحنا فداه) بودیم. این «شاید»ها و حسرت‌های تاریخی است که وقتی به آن فکر می‌کنیم انسان را کلافه می‌کند؛ افرادی که می‌توانستند پای کار بیایند، اما به صرف اینکه فکر کردند تعدادشان کم است یا ضعیف‌تر هستند، از همراهی سر باز زدند.
کسانی که به این جریان منتقدند، عموماً به دو دسته تقسیم می‌شوند: یا دغدغه‌ای ندارند و این حرف‌ها را با این نیت مطرح می‌کنند که خیابان‌ها خلوت شود و خودشان به اهداف خاصشان برسند و یا اگر دلسوزند، حواسشان نیست که جریان تربیتی بر این پایه استوار است که خانواده، ستون فقرات و سلول اصلی جامعه است و مهم‌ترین عنصر در اجتماع، هرگز در چهاردیواری منزل خلاصه نمی‌شود.
اگر قرار بود کارکرد زن فقط در خانه خلاصه شود، بی‌بی دو عالم(س) مبارزه خود را از همان درون منزل ادامه می‌دادند و فرزندان را با خود به صحنه نمی‌بردند، به بیت‌الاحزان نمی‌رفتند و آن خطبه‌ها و کلمات پرمغز مناجات را در اجتماعات مطرح نمی‌کردند. رفتار خود حضرت با وجود مقام معنوی و والایشان به روشنی نشان می‌دهد معیار و اولویت اصلی برای ایشان، دفاع از حریم ولایت و شخص ولی خدا بود و در این راه، حضور اجتماعی بانو نه تنها مانعی برای خانواده نیست، بلکه می‌تواند فضای مبارزه و تربیت مکتبی را به ژرف‌ترین شکل ممکن تقویت و پشتیبانی کند.