در حالی که خاورمیانه همچنان در وضعیت آماده‌باش قرار دارد، سی‌ان‌ان مدعی شده ایران و ایالات متحده به‌طور محرمانه در حال مذاکره درباره توافقی حساس هستند که می‌تواند مانع بازگشت دو کشور به یک جنگ تمام‌عیار شود و مسیر را برای مذاکرات گسترده‌تر هموار کند.
به گزارش خبرفوری به نقل از سی‌ان‌ان، دونالد ترامپ، پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، روشن‌ترین نشانه‌ها را از تمایل خود به استفاده از دیپلماسی برای جلوگیری از دور تازه درگیری با ایران بروز داده است.
ترامپ روز یکشنبه در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌ان اعلام کرد اگر تهران در مسیر دستیابی به توافق درباره برنامه هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند، احتمال حملات نظامی مجدد آمریکا «بسیار اندک» خواهد بود. او همچنین در برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس گفت که به دنبال تشدید جنگ نیست.
با این حال، امیدها به دستیابی به توافق با اظهارات مقام‌های آمریکایی تعدیل شده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز یکشنبه تأکید کرد که نمی‌توان گفت دو طرف در آستانه یک توافق بزرگ قرار دارند. ترامپ نیز همچنان گزینه نظامی را روی میز نگه داشته است.
قطر نقش میانجی را در این مذاکرات بر عهده دارد و دو طرف تاکنون اطلاعات اندکی درباره جزئیات گفت‌وگوها منتشر کرده‌اند.
انتخابات میان‌دوره‌ای چه تغییری ایجاد کرد؟
شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، عامل تازه‌ای به معادلات مذاکرات اضافه کرده است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، پس از انتخابات اعلام کرد جنگ با ایران یکی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است.
ترامپ در گفت‌وگو با برنامه «۶۰ دقیقه» مخالفتی با ارزیابی ونس نشان نداد و پذیرفت که رأی‌دهندگان از جنگ استقبال نکرده‌اند. با این حال، او از تصمیم خود برای حمله به ایران دفاع کرد و گفت اگر دوباره در همان موقعیت قرار بگیرد، باز هم قاطعانه همین تصمیم را خواهد گرفت.
در سوی مقابل، ایران تلاش کرده است از نتایج انتخابات آمریکا برای تقویت موضع مذاکراتی خود استفاده کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه در پیامی گفت: «رأی‌دهندگان آمریکایی انتخاب خود را انجام داده‌اند؛ اکنون زمان آن است که کاخ سفید نیز انتخاب خود را انجام دهد.»
ایران و آمریکا بر سر چه موضوعاتی مذاکره می‌کنند؟
دو طرف مطالبات مهمی دارند که در شرایط فعلی پذیرش آنها برای طرف مقابل دشوار به نظر می‌رسد. ترامپ خواهان برچیده شدن برنامه هسته‌ای ایران است؛ موضوعی که تهران آن را مسئله‌ای مرتبط با حاکمیت ملی خود می‌داند.
ایران نیز به‌صورت علنی اعلام کرده تا پیش از تحقق هفت پیش‌شرط، حاضر به مذاکره با واشنگتن درباره برنامه هسته‌ای یا بازگشایی تنگه هرمز نیست. این شروط شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها و رفع محاصره دریایی می‌شود؛ هرچند جزئیات کامل این پیش‌شرط‌ها هنوز منتشر نشده است.
یکی از مهم‌ترین موضوعات مذاکرات، سرنوشت صدها کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ایران است که بنا بر گزارش‌ها، همچنان در مکانی نامعلوم در داخل کشور نگهداری می‌شود.
تهران از این ذخایر به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات استفاده می‌کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که واشنگتن خواهان رقیق‌سازی این مواد یا انتقال آنها به کشور دیگری برای نگهداری است؛ اما مشخص نیست دو طرف در این زمینه تا چه اندازه به توافق نزدیک شده‌اند.
ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هسته‌ای این کشور با اهداف صلح‌آمیز و برای تولید انرژی دنبال می‌شود.
رفع تحریم‌ها و غرامت؛ مطالبات اقتصادی تهران
در کنار مسائل هسته‌ای و تنگه هرمز، ایران اهداف اقتصادی مهمی را نیز دنبال می‌کند. تحریم‌های آمریکا فروش نفت ایران در بازارهای جهانی را دشوار کرده و میلیاردها دلار از دارایی‌های کشور همچنان در بانک‌های خارجی مسدود است. به نظر می‌رسد واشنگتن در حال بررسی امکان کاهش برخی محدودیت‌هاست؛ اقدامی که می‌تواند به تهران برای مقابله با فشار اقتصادی و تورم بی‌سابقه کمک کند.
ایران همچنین خواهان دریافت غرامت از آمریکا بابت ترور فرماندهان ارشد نظامی در حملات آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ در ماه فوریه است.
قطر در این میان چارچوبی از توافق را میان دو طرف جابه‌جا می‌کند که واشنگتن و تهران در حال اصلاح آن هستند. این روند احتمالا هفته‌ها یا حتی ماه‌هاست آغاز شده، اما طی روزهای اخیر و هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از حملات مجدد، سرعت بیشتری گرفته است. قرار است ترامپ روز دوشنبه با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، در واشنگتن دیدار کند.
چرا توافق همچنان دشوار است؟
بی‌اعتمادی عمیق تهران به واشنگتن یکی از مهم‌ترین موانع دستیابی به توافق است. ایران فراموش نکرده که در جریان مذاکرات هسته‌ای با آمریکا، درگیری نظامی آغاز شد.
تهران نگران است که واگذاری اهرم‌های فشار، زمینه حملات مجدد آمریکا و اسرائیل را فراهم کند. اگر ایران تنگه هرمز را بازگشایی کند و کنترل ذخایر اورانیوم غنی‌شده را واگذار کند، اما دوباره هدف حمله قرار بگیرد، در موقعیت بسیار ضعیف‌تری قرار خواهد گرفت.
از سوی دیگر، ترامپ باید روابط خود با کشورهای عربی و اسرائیل را مدیریت کند؛ طرف‌هایی که جمهوری اسلامی را تهدیدی برای امنیت منطقه می‌دانند. او همچنین در صورت پایان دادن به جنگ بدون دریافت امتیازی مهم از ایران، با انتقادهای داخلی روبه‌رو خواهد شد.
موضوع گروه‌های متحد ایران در لبنان، عراق و یمن نیز از دیگر اختلافات است. این گروه‌ها طی سال‌های گذشته تحت فشارهای فزاینده قرار گرفته‌اند و تهران همچنان خواهان حفظ نفوذ منطقه‌ای خود است.
در همین حال، حوثی‌های یمن در ماه سپتامبر حملاتی را برای تصرف یک گذرگاه مهم دریایی دیگر در دریای سرخ، یعنی باب‌المندب، آغاز کردند؛ اقدامی که می‌تواند نفوذ ایران بر مسیرهای راهبردی کشتیرانی را افزایش دهد. حوثی‌ها همچنین در واکنش به حمایت نظامی ریاض از دولت یمن، حملات خود به عربستان را تشدید کرده‌اند.
آیا جنگ دوباره آغاز می‌شود؟
با وجود برخی حملات پراکنده، هر دو طرف تلاش کرده‌اند اهمیت آنها را کم‌رنگ جلوه دهند؛ موضوعی که شاید نشان‌دهنده تمایل آنها به جلوگیری از فروپاشی مذاکرات باشد.
برخی رسانه‌ها از نزدیک‌تر شدن دو طرف به توافق خبر داده‌اند. نیویورک‌تایمز نیز گزارش داده که ایران برای ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای آمادگی نشان داده است. البته هنوز هیچ تأیید مستقلی درباره این موضوع وجود ندارد، اما حتی آمادگی تهران برای گفت‌وگو درباره برنامه هسته‌ای می‌تواند یک تحول مهم محسوب شود.
با این حال، خطر بازگشت جنگ تمام‌عیار همچنان جدی است. آمریکا حضور نظامی گسترده‌ای در خاورمیانه دارد و می‌تواند به دستور ترامپ حمله‌ای بزرگ را آغاز کند.
از سوی دیگر، کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز همچنان با حملات ایران مواجه می‌شوند. آمریکا نیز برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران جایزه‌ای تا سقف ۲۰ میلیون دلار تعیین کرده و نیروی ویژه‌ای را برای جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته و تجهیزات از مسیرهای زمینی به ایران تشکیل داده است. این اقدامات نشان می‌دهد فشار واشنگتن بر تهران همچنان ادامه دارد.
در داخل ایران نیز جریان‌هایی از شکست انتخاباتی ترامپ برای مطالبه امتیازات بیشتر استفاده می‌کنند. آنها خواهان آن هستند که رئیس‌جمهور آمریکا برای خروج از جنگ هزینه سنگین‌تری بپردازد.
در مقابل، اگر رهبران عمل‌گراتر ایران که در مذاکرات حضور دارند به توافقی دست پیدا کنند، ممکن است با مخالفت جریان‌های داخلی روبه‌رو شوند.
در هفته‌های اخیر، فرماندهان نظامی ایران نیز هشدارهای خود را افزایش داده و مدعی شده‌اند که کشور به تسلیحاتی دست یافته که می‌تواند اهداف بیشتری را هدف قرار دهد و خسارات سنگین‌تری وارد کند. بنابراین، حتی اگر ترامپ واقعا خواهان توافق باشد، هنوز مشخص نیست تهران نیز آماده پذیرش چنین توافقی باشد.