تهران- ایرنا- کوله‌های سنگین و غیراصولی دانش‌آموزان تهرانی، فراتر از باری روزانه بر دوش آنها، به تهدیدی برای سلامت ستون فقرات و روند رشد کودکان و نوجوانان تبدیل شده است؛ زنگ خطری که ضرورت توجه خانواده‌ها و مدارس به وزن و نحوه حمل کیف‌های مدرسه را دوچندان می‌کند.
حوالی ساعت هفت و نیم صبح، چند دقیقه‌ای روبه‌روی درب ورودی یکی از مدارس ابتدایی می ایستم و قامت‌های باریک و کودکانه‌ای را می‌بینم که نه در حال راه رفتن معمول، بلکه خمیده رو به جلو در حال کشیدن باری سنگین هستند. دست‌ها گاهی زیر بندهای پهن کوله حائل می‌شود تا اندکی از فشار آن بکاهد و سری که برای حفظ تعادل به سمت پایین خم شده است. صحنه‌ای که اگرچه سال‌هاست به عادتی روزمره تبدیل شده، اما در بطن خود یک زنگ خطر جدی برای سلامت نسلی است که اسکلت بدنی‌شان در حال شکل‌گیری است.
با آغاز سال تحصیلی، هر روز صبح هزاران دانش‌آموز در خیابان‌های تهران راهی مدرسه می‌شوند؛ کودکانی که در کنار کتاب‌ها و دفترهای متعدد، گاه باری سنگین‌تر از توان جسمی خود را بر دوش می‌کشند. کوله‌پشتی‌هایی که قرار است همراه مسیر یادگیری باشند، اگر بیش از حد سنگین یا غیراصولی انتخاب شوند، می‌توانند به عاملی برای بروز دردهای عضلانی، مشکلات قامتی و آسیب به ستون فقرات در سنین رشد تبدیل شوند، موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوه حمل وسایل مدرسه و زیرساخت های آموزشی از جمله تعبیه کمد برای دانش آموزان در مدرسه و توجه بیشتر خانواده‌ها و مسئولان آموزشی را یادآور می‌شود.
ستیا دانش آموز دوم ابتدایی که از همان اول صبح آثار خستگی بر چهره اش فریاد می زند با قیافه ای درهم و بی انگیزه کوله را در پشتش جابجا می کند و می گوید: وسایل مدرسه که هر روز با خودم حمل می کنم آنقدر سنگین است که سختی خود مدرسه و درس و تکلیف را فراموش می کنم.
وی ادامه داد: پدر و مادرم کارمند هستند و من هر روز با مادربزرگم به مدرسه می آیم که او هم توان حمل وسایل و کوله سنگین من را ندارد.
مادر نیکا دانش آموز سوم ابتدایی با یادآوری قصه تکراری سالیان کوله پشتی سنگین دانش آموزان می گوید: هر روز کوله دخترم را با وزنی حدود ۴۰ کیلوکرم همراه با دخترم از خانه تا مدرسه و در مدرسه نیز تا طبقه سوم با تعداد زیادی پله حمل می کنم، در حالیکه زمان خرید کوله، آن را از جنس برزنت سبک و به وزنی کمتر از نیم کیلوگرم انتخاب کرده و خریدم.
گلایه مادر نیکا در حالی است که خود ۱۲ سال است از گردن درد می نالد، به گفته او وزن دخترش ۳۰ کیلوگرم است و باید کوله ای سنگین تر از خودش حمل کند که این مساله با عقل و منطق سازگار نیست. برخی دانش آموزان هم کوله های چمدانی حمل می کنند که زیرساخت های آموزشی برای این مورد هم مناسب نیست.
مادر این دانش آموز ادامه می دهد: والدین در زمان خرید لوازم التحریر تمام تمرکزشان روی خرید لوازم سبک وزن است اما بی برنامگی ها مدرسه و نحوه اعلام برنامه درسی و کتاب ها که همراه داشتن دفتر، کاردستی و یکسری وسایل جانبی را ملزوم می کند، تمام معادلات والدین را بر هم می زند.
وی به عارضه آرتروز خواهرزاده اش در ۱۹ سالگی اشاره کرده و می گوید: پس از مراجعه به دکتر تشخیص ایشان برای دلیل این عارضه حمل کوله های سنگین در زمان تحصیل بود.
پژوهشی با عنوان «Backpack weight and musculoskeletal symptoms in secondary school students ،Tehran ،Iran» در سال ۲۰۰۹ روی ۲۱۳ دانش‌آموز مقطع متوسطه در تهران انجام شد و نتایج آن در سال ۲۰۱۰ در مجله Iranian Journal of Public Health انتشار یافت.
بر اساس نتایج این پژوهش:
۳۸.۱ درصد دانش‌آموزان از ناراحتی‌های عضلانی‌اسکلتی در ناحیه شانه شکایت داشتند.
۲۷.۶ درصد درد یا ناراحتی گردن را گزارش کردند.
۱۶.۷ درصد نیز از درد ناحیه پشت شکایت داشتند.
دکتر افشین رهبری،متخصص فیزیوتراپی و احمد مؤذن‌زاده، نایب‌رئیس انجمن فیزیوتراپی ایران در گفت‌وگو با ایرنا، هشدارهایی را دراین خصوص مطرح کرده‌اند که مشروح آن در ادامه می‌خوانید:
دکتر رهبری با بیان اینکه مسائل عضلانی و اسکلتی در میان دانش‌آموزان اهمیت بسیاری دارد، اظهار داشت: یکی از علل اصلی دردسر و آسیب، حمل کوله‌پشتی‌های سنگین و حجیمی است که ساعت‌های طولانی توسط دانش‌آموزان حمل می‌شود.»
این متخصص در حوزه سلامت عضلانی و اسکلتی با اشاره به شروع فصل مدارس، نسبت به خطرات حمل کوله‌پشتی‌های سنگین و غیراستاندارد و همچنین استفاده بی‌رویه از تلفن همراه و تبلت برای دانش‌آموزان هشدار داد.
دکتر رهبری با تأکید بر اینکه وزن، حجم و کیفیت کوله‌پشتی از اهمیت بالایی برخوردار است، افزود: ابعاد کوله‌پشتی نباید بیش از حد بزرگ و فراتر از حدود بدن دانش‌آموز باشد. همچنین کیفیت دوخت و قابلیت تنظیم بندها برای فیکس شدن مناسب روی بدن بسیار حیاتی است که متأسفانه امروزه چندان رعایت نمی‌شود. کوله‌پشتی باید تا حد امکان به بدن نزدیک و کمی بالاتر از خط کمر قرار گیرد؛ چرا که افتادن کوله به سمت پایین کمر یا باسن، دانش‌آموز را ناچار می‌کند برای حفظ تعادل به سمت جلو متمایل شود که در درازمدت آسیب‌های جدی به ستون فقرات وارد می‌کند.
وی با اشاره به اینکه نسبت وزن کوله‌پشتی به وزن دانش‌آموز نباید از یک‌هشتم وزن فرد (مثلاً حدود ۷ تا ۷.۵ کیلوگرم برای دانش‌آموز ۶۰ کیلویی) بیشتر باشد، تأکید کرد: با این حال، مدت‌زمان حمل کوله‌پشتی حتی از وزن آن نیز مهم‌تر است؛ ساعت‌های طولانی مدارس و مسیرهای طولانی رفت‌وآمد باعث می‌شود دانش‌آموز ساعت‌ها زیر فشار باشد.
دکتر رهبری در بخش دیگری از صحبت‌های خود، استفاده روزافزون از گوشی‌های هوشمند، تبلت و کامپیوتر (چه برای آموزش مجازی و تکالیف و چه برای گشت‌وگذار در فضای مجازی) را در کنار کوله‌پشتی‌های سنگین و کم‌تحرکی، عامل تشدیدکننده مشکلات عضلانی دانست و خواستار مدیریت و کاهش زمان استفاده از این ابزارها شد.
وی نقش آموزش‌وپرورش را در این زمینه کلیدی خواند و خاطرنشان کرد: آموزش نحوه صحیح حمل کوله و حرکات ورزشی مناسب برای تقویت عضلات (که می‌توان با وسایل ساده در خانه انجام داد) باید به‌صورت حضوری و چهره‌به‌چهره توسط متخصصان در مدارس ارائه شود، زیرا بسنده کردن به بروشور یا ویدیو کارایی لازم را ندارد.
کوله های سنگین رشد کودک را تحت تاثیر قرار می دهند
نایب‌رئیس انجمن فیزیوتراپی ایران نیز با اشاره به یکی از مشکلات رایج دانش آموزان، یعنی وزن بالای کیف‌ها بیان کرد: توصیه ما این است که وزن کوله‌پشتی به هیچ‌وجه نباید از ۱۰ تا ۱۵ درصد وزن بدن کودک یا دانش‌آموز بیشتر باشد به عنوان مثال، اگر وزن یک بچه ۲۰ کیلوگرم باشد، کوله‌پشتی‌اش باید بین ۲ تا ۳ کیلوگرم و اگر ۳۰ کیلوگرم باشد، باید بین ۳ تا ۴.۵ کیلوگرم وزن داشته باشد.
وی افزود: این خود معضل بزرگی است که گاهی کیف‌ها را خیلی سنگین و وسایل غیرضروری با خود حمل می‌کنند و این فشار زیادی را به بچه‌ها وارد می‌کند.
نایب‌رئیس انجمن فیزیوتراپی ایران در پاسخ به این پرسش که آیا عوارض کیف سنگین می‌تواند بیماری‌هایی مثل آرتروز باشد، پاسخ داد: خیر؛ در سن نوجوانی و کودکی کیف نمی‌تواند باعث آرتروز شود. اما اگر فرد از کیف‌های خیلی سنگین استفاده کند یا کیف را بر روی یک شانه بیندازد، این موارد می‌تواند به واسطه فشار نامتقارنی که در ستون فقرات ایجاد می‌کند، هم باعث انحرافات ستون فقرات شود و هم به نوعی به دیسک‌های بین مهره‌ای فشار بیاورد؛ خصوصاً در بچه‌هایی که در سن رشد هستند.
وی خاطرنشان کرد: سن رشد دخترخانم‌ها معمولاً زودتر بسته می‌شود و حدود سن ۱۶ سالگی کامل می‌شود، اما در مورد پسرها سن رشد مقداری بالاتر است و ۱۸، ۱۹ و حتی تا ۲۰ سالگی هم امکان رشد وجود دارد. وقتی یک نوجوان در سن مثلاً ۱۲ تا ۱۴ سالگی دقیقاً در سن رشد است و فشار زیادی از طریق کوله‌پشتی به غضروف‌های رشد و ستون فقرات او وارد می‌شود، هم می‌تواند رشد فرد را تحت‌تأثیر قرار دهد و هم استفاده یک‌طرفه از کیف می‌تواند باعث انحرافاتی در ستون فقرات شود.
وی راهکار اساسی در این زمینه را این‌گونه بیان کرد که حتماً باید بچه‌ها در مدرسه کمد (لاکر) داشته باشند و لازم نباشد همه مسائل و کتاب‌ها را با خود حمل کنند.
سنگینی کوله‌های دانش‌آموزان معمولاً به حمل هم‌زمان کتاب‌ها و دفترهای متعدد، همراه داشتن وسایل غیرضروری، نبود برنامه‌ریزی مناسب برای استفاده از کتاب‌های درسی و کمک‌آموزشی و گاهی نیز انتخاب کیف‌های نامناسب برمی‌گردد. برای کاهش این بار، خانواده‌ها و مدارس باید با مدیریت وسایل روزانه و هماهنگی در برنامه درسی، از حمل کتاب‌های غیرضروری جلوگیری کنند و دانش‌آموزان نیز از کوله‌های دوبنده، متناسب با قد و جثه خود استفاده کنند.
همچنین تجهیز مدارس به کمدهای شخصی برای نگهداری کتاب‌ها و وسایل غیرضروری می‌تواند راهکاری موثر برای کاهش وزن کوله‌پشتی‌ها باشد، به‌ویژه اگر دانش‌آموزان مجبور نباشند هر روز تمام کتاب‌ها و دفترهای خود را بین خانه و مدرسه جابه‌جا کنند.
هشدار انجمن فیزیوتراپی درباره عوارض کوله‌پشتی‌های غیراستاندارد
نایب‌رئیس انجمن فیزیوتراپی ایران درباره استانداردهای طراحی و نحوه استفاده از کوله‌پشتی دانش‌آموزان هم گفت: توصیه ما این است که کیف دانش‌آموز حتماً به صورت کوله‌پشتی باشد و از هر دو بند آن بر روی هر دو دوش استفاده شود.
وی افزود: این بندها حتماً باید عرض مناسبی داشته باشند و از نظر فیکس‌شدن کیف روی پشت دانش‌آموز نیز به گونه‌ای مناسب قرار گیرند که فاصله زیادی با بدن نداشته باشند تا هنگام راه رفتن و فعالیت، ضربه یا فشاری به ستون فقرات وارد نکند.قسمت پایینی کیف هم نباید از خط باسن پایین‌تر و بیش از حد آویزان باشد.
دکتر مؤذن‌زاده یکی از موارد رایج به‌ویژه در کودکان سنین پایین‌تر را این‌گونه تشریح کرد که گاهی خانواده‌ها برای صرفه‌جویی، کیف‌های بزرگی برای بچه‌ها می‌گیرند که حتماً از سایز بچه بزرگ‌تر است و این هم اصلاً توصیه نمی‌شود؛ یعنی باید حتماً به گونه‌ای باشد که بالای کوله‌پشتی از پشت کتف و قسمت پایینی آن از خط باسن پایین‌تر نباشد.
وی همچنین تأکید کرد که گاهی دانش‌آموزان کیف را تنها روی یک بند و یک شانه می‌اندازند که این کار اصلاً توصیه نمی‌شود.