مزایده بهره‌برداری از فضای فروشگاهی باغ کتاب تهران با اجاره‌بهای ماهانه حداقل ۲۶ میلیارد ریال، مباحثی درباره نسبت میان مأموریت فرهنگی این مجموعه و رویکرد اقتصادی آن در قبال فعالان حوزه کتاب ایجاد کرده است.
سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، موسسه باغ کتاب تهران در آگهی مزایده‌ای، از واگذاری حق بهره‌برداری از فروشگاه کتاب سروستان (بزرگسال) واقع در طبقه همکف بلوک D۵ خبر داده است. براساس این آگهی، این مجموعه شامل حدود ۳۲۰۰ مترمربع فضای فروشگاهی، ۴۴۰ مترمربع فضای اداری و ۳۰۰ مترمربع فضای انبار است و از طریق مزایده به اشخاص حقیقی و حقوقی واجد شرایط واگذار می‌شود.
با این حال، آنچه این مزایده را فراتر از یک واگذاری معمول تجاری قرار می‌دهد، مسئله میزان حداقل اجاره‌بهای تعیین شده و تناسب آن با ماهیت فرهنگی باغ کتاب تهران است. برآورد مطرح‌شده درباره اجاره‌بهای این فضا، رقمی در حدود ۲.۶ میلیارد تومان است؛ رقمی قابل توجه که ضرورت شفاف‌سازی درباره مبنای تعیین اجاره، شرایط مالی واگذاری و نحوه انطباق آن با مأموریت فرهنگی این مجموعه را مطرح می‌کند.
باغ کتاب تهران؛ نهادی فرهنگی با مسئولیتی فراتر از درآمدزایی
باغ کتاب تهران، صرفاً یک فضای تجاری یا مرکز عرضه کالا نیست؛ این مجموعه با هویت و کارکرد فرهنگی خود، در ارتباط مستقیم با کتاب، کتابخوانی، صنعت نشر و ترویج فرهنگ کتابخوانی قرار دارد. علاوه براین باغ کتاب به مجموعه مدیریت فرهنگی شهرداری تهران وابسته است و فعالیت آن در چارچوب مسئولیت‌های عمومی و فرهنگی مدیریت شهری معنا پیدا می‌کند، به همین دلیل انتظار می‌رود تصمیم‌های اقتصادی این مجموعه نیز با توجه به اهداف فرهنگی و اجتماعی آن اتخاذ شوند.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا تعیین اجاره‌بها، با رقم‌های درخورتوجه برای فضاهای مرتبط با کتاب، با هدف گسترش دسترسی عمومی به کتاب و حمایت از فعالان فرهنگی و توسعه فرهنگی در زیست بوم‌شهر تهران با استفاده از اموال عمومی سازگاری دارد؟ اگر قرار است باغ کتاب به یکی از پایگاه‌های مهم ترویج مطالعه در پایتخت تبدیل شود، آیا نباید در تعیین اجاره‌بها و شرایط واگذاری، تفاوت میان یک فعالیت صرفاً تجاری و یک فعالیت فرهنگی مورد توجه قرار گیرد؟
طبیعی است که اداره مجموعه‌ای در ابعاد باغ کتاب، هزینه‌هایی دارد و تأمین منابع مالی برای نگهداری و توسعه آن ضروری است؛ اما مسئله اصلی، اولویت‌بندی میان درآمدزایی و مأموریت فرهنگی است. انتظار از مجموعه‌های وابسته به نهادهای عمومی چون شهرداری این نیست که از ضرورت‌های اقتصادی چشم‌پوشی کنند؛ بلکه این است که در کنار مدیریت هزینه‌ها و درآمدها، مسئولیت اجتماعی خود را نیز جدی بگیرند و برای حمایت از چرخه تولید، توزیع و عرضه کتاب، رویکردهای فرهنگی موثرتری داشته باشند.
کتاب‌فروشان در شرایط دشوار اقتصادی؛ سهم حمایت‌های فرهنگی کجاست؟
خبر برگزاری مزایده در شرایطی اعلام می‌شود که فعالان بازار کتاب، با مشکلات متعددی ازجمله افزایش هزینه‌های جاری، رشد هزینه‌های تأمین و توزیع کتاب، کاهش قدرت خرید خانوارها و دشواری حفظ پایداری اقتصادی کتاب‌فروشی‌ها مواجه‌اند. در چنین فضایی، هزینه‌های سنگین اجاره، می‌تواند فشار مضاعفی بر کسب‌وکارهای مرتبط با کتاب وارد و ادامه فعالیت را برای برخی از آن‌ها دشوارتر کند.
بنابراین انتظار می‌رود، مجموعه‌ای با عنوان و مأموریت «فرهنگی» مانند «باغ کتاب تهران»، در مواجهه با کتاب‌فروشان و بهره‌برداران فرهنگی، صرفاً نقش موجر را ایفا نکند؛ بلکه با اتخاذ سیاست‌هایی حمایتی، در کاهش فشارهای اقتصادی بر این گروه‌ها نیز سهیم باشد. تخفیف‌های هدفمند در اجاره‌بها، قراردادهای متناسب با شرایط بازار کتاب، مشوق‌های مبتنی بر عملکرد فرهنگی و تسهیلات موقت برای دوره‌های رکود، ازجمله اقداماتی هستند که می‌توانند به تداوم فعالیت کتاب‌فروشی‌ها کمک کنند.
با این حال، اصل مسئله همچنان پابرجاست: آیا در دوره‌ای که کتاب‌فروشان و فعالان فرهنگی برای حفظ فعالیت خود با فشارهای اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، مجموعه‌ای با مأموریت ترویج کتابخوانی، نباید برنامه‌ای موثر برای همراهی با آن‌ها داشته باشد؟ آیا نمی‌توان بخشی از سیاست‌های درآمدی را به حمایت از کسب‌وکارهایی اختصاص داد که حضورشان به هویت فرهنگی باغ کتاب معنا بخشد؟
اگر قرار باشد، غرفه‌های فرهنگی در چنین مجموعه‌ای همانند واحدهای تجاری صرف، و بدون توجه به کارکرد اجتماعی آن‌ها ارزیابی شوند، تفاوت رویکرد باغ کتاب با سایر فضاهای تجاری در کجا نمایان خواهد شد؟ مزیت حضور در یک مجموعه فرهنگی نباید تنها به موقعیت مکانی و دسترسی به مخاطب محدود باشد؛ بلکه لازم است در سیاست‌های مالی، قراردادها و نحوه تعامل با بهره‌برداران نیز جلوه پیدا کند.
مسئولیت اجتماعی شهرداری؛ فراتر از محاسبات اجاره‌بها
شهرداری تهران و مجموعه‌های وابسته به آن، به دلیل برخورداری از جایگاه عمومی و مسئولیت‌های اجتماعی، در حوزه فرهنگ، وظیفه‌ای فراتر از اداره اقتصادی فضاها دارند؛ حمایت از کتاب‌فروشی‌ها، تسهیل دسترسی شهروندان به کتاب و کمک به پایداری کسب‌وکارهای فرهنگی، بخشی از انتظاراتی است که از نهادهای عمومی فعال در این حوزه وجود دارد.
بر همین اساس، تعیین اجاره‌بها و واگذاری فضاهای مرتبط با کتاب، باید در چارچوب سیاستی جامع‌تر بررسی شود؛ سیاستی که علاوه بر درآمد و هزینه، شاخص‌هایی مانند میزان اثرگذاری فرهنگی، استمرار فعالیت کتاب‌فروشان، دسترسی اقشار مختلف به کتاب و سهم مجموعه در ترویج مطالعه را نیز در نظر بگیرد.
در این چارچوب، شفاف‌سازی درباره مبنای محاسبه اجاره‌بهای مزایده، اعلام شرایط قرارداد و تشریح سیاست‌های حمایتی باغ کتاب در قبال غرفه‌ها و واحدهای فرهنگی می‌تواند، به رفع این ابهامات کمک کند. همچنین انتشار اطلاعات روشن درباره تخفیف‌ها، بخشودگی‌های احتمالی و معیارهای تعیین اجاره‌بها، امکان ارزیابی عملکرد این مجموعه را برای فعالان صنعت نشر و افکار عمومی فراهم خواهد کرد.
باغی که برای کتاب است یا درآمدزایی از فضای کتاب؟
مزایده اخیر باغ کتاب تهران، فرصتی برای بازنگری در نسبت میان اقتصاد و فرهنگ در یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های فرهنگی پایتخت است، مدیریت اقتصادی یک مجموعه عمومی ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما زمانی که موضوع فعالیت، کتاب و ترویج فرهنگ مطالعه باشد، درآمدزایی نباید به تنها معیار تصمیم‌گیری تبدیل شود.
بنابراین انتظار می‌رود، مسئولان باغ کتاب تهران و مدیریت فرهنگی شهرداری، ضمن شفاف‌سازی درباره رقم و شرایط اجاره‌بهای مطرح‌شده، توضیح دهند که چه سهمی از سیاست‌های این مجموعه، به حمایت از کتاب‌فروشان و غرفه‌های فرهنگی اختصاص یافته است و برای کاهش فشارهای اقتصادی بر فعالان این حوزه چه برنامه‌ای دارند.
آنچه که اهمیت دارد این است که معیار موفقیت باغ کتاب تنها میزان درآمد حاصل از واگذاری فضاها نیست؛ بلکه میزان تأثیر آن بر رونق کتابخوانی، حفظ تنوع عرضه کتاب، حمایت از فعالان فرهنگی و فراهم کردن امکان حضور پایدار آن‌ها در این مجموعه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. باغ کتاب، به اعتبار نام و مأموریت خود، بیش از آنکه صرفاً محلی برای بهره‌برداری اقتصادی از فضا باشد، باید زمینه تقویت فرهنگ کتابخوانی و پشتیبانی از کسانی باشد که در این مسیر فعالیت می‌کنند.