اصفهان - ایرنا - پژوهشگر و فناور حوزه سلامت با تأکید بر اینکه ابعاد علمی و تخصصی پرستاری کمتر از جایگاه واقعی این حرفه دیده می‌شود، گفت: کمبود نیروی انسانی و فشار کاری از چالش‌های جدی پرستاران برای ارائه مراقبت باکیفیت به بیماران است.
به گزارش ایرنا، پرستاری از ارکان اصلی نظام سلامت است اما پشت تصویری که بسیاری از مردم از این حرفه به‌عنوان شغلی مبتنی بر دلسوزی و مراقبت می‌شناسند، دنیایی از دانش تخصصی، تصمیم‌گیری‌های حساس و مسوولیت‌های سنگین بالینی قرار دارد؛ دنیایی که کمبود نیروی انسانی، فشار کاری و محدودیت امکانات، انجام وظایف آن را دشوارتر می‌کند.
اما هاجر صادقی، پژوهشگر، مخترع و فناور حوزه سلامت و عضو هیات علمی مرکز تحقیقات مراقبت‌های پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با تأکید بر ضرورت شناخت ابعاد علمی و تخصصی پرستاری در گفت وگو با خبرنگار ایرنا از چالش‌های این حرفه، فاصله میان پژوهش و عمل، دشواری‌های محیط‌های درمانی و لزوم حمایت بیشتر از پرستاران گفت.
ایرنا: چرا با وجود نقش حیاتی پرستاران در نظام سلامت، ابعاد علمی و تخصصی این حرفه گاهی کمتر از آنچه شایسته است، دیده می‌شود؟
صادقی: یکی از دلایل این مساله، نگاه ساده‌شده به حرفه پرستاری است، گاهی پرستاری بیشتر با مهربانی، دلسوزی و کمک به بیماران شناخته می‌شود در حالی که این حرفه بر دانش تخصصی، مهارت‌های فنی، تفکر انتقادی و قضاوت بالینی استوار است.
پرستار باید بتواند وضعیت بیمار را به‌طور مستمر ارزیابی کند، تغییرات مهم را تشخیص دهد، خطرهای احتمالی را پیش‌بینی کند و در شرایط پیچیده تصمیم‌های مناسب بگیرد و این مسوولیت‌ها به دانش روز، تجربه بالینی و توانایی تحلیل و تصمیم‌گیری نیاز دارند.
از سوی دیگر، پرستاری با ابعاد مختلف زندگی انسان سروکار دارد و مراقبت مؤثر تنها به انجام اقدامات درمانی محدود نمی‌شود، شناخت نیازهای جسمی، روانی، اجتماعی و فرهنگی بیمار نیز اهمیت دارد، بنابراین، برای شناخت درست این حرفه باید هم دانش تخصصی و هم جنبه انسانی مراقبت را در نظر گرفت.
کمبود پرستار و فشار کاری؛ چالشی که کیفیت مراقبت را تهدید می‌کند
ایرنا: مهم‌ترین چالش حرفه‌ای پرستاران امروز چیست و این مشکلات چه تأثیری بر کیفیت مراقبت از بیماران دارد؟
صادقی: یکی از چالش‌های مهم، تناسب نداشتن حجم مسوولیت‌ها با نیروی انسانی و امکانات موجود است، پرستاران در محیط‌های درمانی با وظایف متعدد و حساس روبه‌رو هستند و در صورت کمبود نیرو، فشار بیشتری را تحمل می‌کنند.
افزایش فشار کاری می‌تواند فرصت لازم برای ارزیابی دقیق بیمار، آموزش او و خانواده‌اش، برقراری ارتباط مؤثر و پیگیری مراقبت را کاهش دهد و تداوم این وضعیت همچنین ممکن است به خستگی، فرسودگی شغلی و کاهش انگیزه منجر شود.
برای مقابله با این مشکلات، باید تأمین نیروی انسانی متناسب با حجم و پیچیدگی مراقبت، توزیع منطقی وظایف، بهبود محیط کار و حمایت از سلامت جسمی و روانی پرستاران در اولویت قرار گیرد و نمی‌توان از پرستاران انتظار داشت بالاترین کیفیت مراقبت را ارائه کنند اما امکانات و شرایط لازم برای انجام این مسوولیت را در اختیار آنان قرار نداد.
ایرنا: پژوهش‌های دانشگاهی چگونه می‌توانند به حل مشکلات واقعی پرستاران و بهبود مراقبت از بیماران کمک کنند؟
صادقی: فاصله میان تولید دانش و استفاده از آن در محیط‌های درمانی نیز چالش دیگری است، ممکن است پژوهشی نتایج ارزشمندی داشته باشد اما یافته‌های آن به دستورالعمل‌های مراقبتی، فرایندهای کاری یا تصمیم‌های مدیریتی راه پیدا نکند.
برای کاهش این فاصله، لازم است پژوهشگران، پرستاران شاغل در بخش‌ها، مدیران مراکز درمانی و سیاست‌گذاران از ابتدای تعریف مساله تا اجرای نتایج با یکدیگر همکاری کنند، پژوهش زمانی کاربردی‌تر خواهد بود که از مشکلات واقعی محیط بالینی آغاز شود و راهکارهای آن با شرایط بیمارستان‌ها تناسب داشته باشد.
با توجه به بررسی و نتیاج پژوهش‌هایم، اجرای یافته‌ها به آموزش کارکنان، تدوین دستورالعمل‌های روشن، تأمین امکانات و منابع مورد نیاز و حمایت مدیران نیاز دارد، همچنین باید نتایج اجرای هر راهکار ارزیابی شود تا مشخص شود آیا به‌طورواقعی به بهبود کیفیت مراقبت یا کاهش مشکلات کاری منجر شده است.
اما نکته مهم این است که مسوولیت اجرای پژوهش‌ها نباید تنها بر عهده پرستاران باشد؛ زیرا کمبود نیرو، فشار کاری، محدودیت تجهیزات و موانع اداری ممکن است امکان استفاده از یافته‌های علمی را کاهش دهد.
پژوهش‌های پرستاری باید از نیازهای واقعی مردم آغاز شوند
ایرنا: پژوهش‌های حوزه پرستاری و مامایی بیشتر بر چه موضوعاتی متمرکز هستند و چه مسائلی باید در اولویت قرار گیرند؟
صادقی: پژوهش‌های پرستاری و مامایی باید پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه و نظام سلامت باشند، بیماری‌های مزمن، مراقبت از سالمندان، سلامت مادران و نوزادان، سلامت خانواده و جامعه، پیشگیری از عفونت‌ها، مراقبت از زخم‌های مزمن و آموزش خودمراقبتی بیماران از جمله موضوعات مهم این حوزه هستند.
همچنین در کنار این موارد، سلامت روان پرستاران، فرسودگی شغلی و شرایط کاری نیروی انسانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا کیفیت مراقبت از بیمار به سلامت، توانمندی و شرایط کاری افرادی وابسته است که این خدمات را ارائه می‌کنند.
توسعه سلامت دیجیتال، مراقبت از راه دور و استفاده از فناوری‌های جدید نیز فرصت‌هایی برای بهبود خدمات سلامت فراهم کرده است، البته انتخاب موضوعات پژوهشی باید با نیازهای واقعی مراکز درمانی، اولویت‌های نظام سلامت و امکان اجرای نتایج هماهنگ باشد.
ایرنا: آیا پژوهش‌های پرستاری می‌توانند به پیشگیری از عوارض بیماری‌ها و بهبود کیفیت مراقبت کمک کنند؟
صادقی: بله، پژوهش‌ها می‌توانند در شناسایی عوامل خطر، پیشگیری از عوارض، بهبود آموزش بیماران و خانواده‌ها و ارتقای کیفیت مراقبت نقش داشته باشند؛ البته اثربخشی هر مداخله باید با ارزیابی علمی مشخص شود.
برای نمونه، ثبت اطلاعات مربوط به زخم پای دیابتی و شناسایی بیماران در معرض خطر می‌تواند به برنامه‌ریزی بهتر مراقبت کمک کند، همچنین مداخلات خانواده‌محور برای تقویت خودمراقبتی سالمندان مبتلا به دیابت، پیشگیری از سقوط سالمندان و کاهش زخم‌های فشاری از جمله زمینه‌های مهم پژوهش در پرستاری هستند.
در حوزه سلامت مادران و نوزادان نیز پژوهش‌هایی که نیازهای مراقبتی را شناسایی و کیفیت خدمات را ارزیابی می‌کنند، می‌توانند به بهبود سلامت کمک کنند اما نکته مهم آن است که نتایج این پژوهش‌ها پس از ارزیابی علمی در صورت اثربخشی و امکان اجرا به برنامه‌های مراقبتی تبدیل شوند.
ایرنا: برای کاهش فرسودگی شغلی و افزایش ماندگاری نیروهای متخصص پرستاری چه اقداماتی ضروری است؟
صادقی: ماندگاری پرستاران به عوامل مختلفی وابسته است و نمی‌توان آن را تنها با یک اقدام یا با مسائل مالی توضیح داد، دستمزد عادلانه و متناسب با مسوولیت‌ها اهمیت دارد اما امنیت شغلی، محیط کار ایمن، تناسب حجم کار با تعداد نیروها، فرصت رشد حرفه‌ای و حمایت مدیران نیز نقش مهمی دارند.
پرستاران باید احساس کنند دانش و تجربه آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های بالینی و مدیریتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای پیشرفت علمی و حرفه‌ای فرصت دارند بنابراین مشارکت در پژوهش، آموزش مستمر و فعالیت‌های نوآورانه نیز می‌تواند به تقویت انگیزه شغلی کمک کند.
معتقدم برای حفظ نیروهای متخصص، لازم است مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در زمینه تأمین نیروی انسانی، بهبود شرایط کاری، پرداخت عادلانه، حمایت از سلامت روان و فراهم‌کردن فرصت پیشرفت اجرا شود و اتکا به تعهد شخصی پرستاران، بدون اصلاح شرایط ساختاری، راهکاری پایدار نخواهد بود.
دانشجویان پرستاری چقدر برای شرایط واقعی بیمارستان آماده‌اند؟
ایرنا: آیا آموزش‌های دانشگاهی پرستاری با نیازهای واقعی نظام سلامت هماهنگ هستند؟
صادقی: آموزش پرستاری در زمینه توسعه برنامه‌های دانشگاهی و تحصیلات تکمیلی، پیشرفت‌هایی داشته است اما همچنان در برخی زمینه‌ها فاصله میان آموزش نظری و واقعیت‌های محیط بالینی وجود دارد.
اگر آموزش بیش از اندازه بر حفظ مطالب متمرکز باشد و فرصت کافی برای تقویت تفکر انتقادی، قضاوت بالینی، حل مساله، کار تیمی و مدیریت شرایط بحرانی فراهم نشود، دانش‌آموختگان ممکن است هنگام ورود به محیط کار با دشواری‌هایی روبه‌رو شوند.
بازنگری برنامه‌های آموزشی، تقویت ارتباط دانشگاه با مراکز درمانی، مشارکت پرستاران باتجربه در آموزش و گسترش استفاده از شبیه‌سازی می‌تواند به آماده‌سازی بهتر دانشجویان کمک کند.
دانشجویان هم باید پیش از ورود به موقعیت‌های دشوار بالینی، فرصت تمرین تصمیم‌گیری، برقراری ارتباط با بیمار و خانواده و مدیریت شرایط پراسترس را داشته باشند، همچنین آموزش مهارت‌های مقابله با فشار روانی و شناخت نشانه‌های فرسودگی باید بخشی از آمادگی حرفه‌ای آنان باشد.
ایرنا: تجربه فعالیت در حوزه پژوهش و فناوری سلامت چه چیزی درباره نقش پرستاران در نوآوری را نشان می‌دهد؟
صادقی: پرستاران به دلیل حضور مستمر در کنار بیماران با بسیاری از مشکلات و نیازهای محیط درمان از نزدیک آشنا هستند، مشکلات مربوط به مراقبت از سالمندان، زخم‌ها، عفونت‌ها، تغذیه، تنفس و تحرک بیماران می‌توانند زمینه شکل‌گیری ایده‌های پژوهشی و فناوری باشند.
با این حال، تبدیل یک ایده به محصول کاربردی به مراحل مختلفی از تعریف دقیق مساله و طراحی راهکار گرفته تا ساخت نمونه اولیه، ارزیابی ایمنی و کارایی، حفاظت از مالکیت فکری، دریافت مجوزهای لازم و همکاری میان متخصصان بالینی، پژوهشگران، مهندسان، صنعت و سرمایه‌گذاران نیاز دارد و محصول نهایی نیز باید علاوه بر پشتوانه علمی از نظر هزینه و نحوه استفاده با نیازهای واقعی مراکز درمانی تناسب داشته باشد.
ایرنا: به نظر شما برای حمایت از نوآوری و تبدیل ایده‌های علمی به محصولات قابل استفاده در نظام سلامت چه باید کرد؟
صادقی: پیچیدگی فرایندهای اداری، دشواری تأمین منابع مالی، ارتباط محدود میان دانشگاه، صنعت و مراکز درمانی و برخی مشکلات مربوط به تجاری‌سازی، می‌توانند مسیر توسعه فناوری سلامت را دشوار کنند اما برای بهبود این وضعیت، باید فرایندهای حمایت و صدور مجوز شفاف‌تر و متناسب با ماهیت فناوری‌های سلامت طراحی شوند همچنین حمایت مالی هدفمند، ایجاد بسترهای تخصصی برای رشد ایده‌ها، تقویت فرهنگ مالکیت فکری و توسعه همکاری میان دانشگاه‌ها، صنعت و مراکز درمانی نیز اهمیت دارد.
بنابراین لازم است نیازهای واقعی بیمارستان‌ها از ابتدای طراحی فناوری مورد توجه قرار گیرد تا محصول نهایی فقط از نظر فنی موفق نباشد، بلکه امکان استفاده عملی و اقتصادی از آن نیز وجود داشته باشد.
ایرنا: زنان فعال در حوزه علم و فناوری سلامت با چه چالش‌هایی روبه‌رو هستند؟
صادقی: با اینکه زنان در توسعه علمی، پژوهش‌های پرستاری و مامایی و فناوری‌های سلامت نقش مهمی دارند اما برخی از آنان باید مسوولیت‌های خانوادگی، مادری، آموزشی و حرفه‌ای را به‌طور هم‌زمان مدیریت کنند، انتظارات اجتماعی و محدودیت‌های ساختاری نیز ممکن است فرصت آن‌ها را برای پژوهش و پیشرفت حرفه‌ای کاهش دهد.
معتقدم برای استفاده بهتر از ظرفیت زنان در علم و فناوری، باید محیط‌های کاری منصفانه و حمایتگر ایجاد شود، امکان انعطاف‌پذیری در برنامه‌های کاری افزایش یابد و فرصت‌های برابر برای پیشرفت علمی و حرفه‌ای فراهم شود، حمایت از زنان پژوهشگر نباید به تشویق‌های فردی محدود بماند، بلکه لازم است در سیاست‌ها و ساختارهای سازمانی نیز بازتاب پیدا کند.
ایرنا: اگر قرار باشد یک مطالبه اساسی جامعه پرستاری را با مسئولان و سیاست‌گذاران نظام سلامت مطرح کنید، آن مطالبه چیست؟
صادقی: مطالبه اساسی، بهبود پایدار شرایط کاری و به‌رسمیت‌شناختن جایگاه تخصصی پرستاران در نظام سلامت است، این موضوع باید در تأمین نیروی انسانی کافی، پرداخت عادلانه، ایجاد محیط کار ایمن، کاهش فشارهای غیرضروری، فراهم‌کردن فرصت رشد حرفه‌ای و مشارکت دادن پرستاران در تصمیم‌گیری‌ها نمود پیدا کند.
نمی‌توان از ارتقای کیفیت مراقبت سخن گفت اما شرایط کاری ارائه‌دهندگان مراقبت را نادیده گرفت، کیفیت خدمات سلامت به توانمندی و انگیزه نیروی انسانی وابسته است و حمایت از پرستاران باید بخشی از برنامه اصلی نظام سلامت باشد، نه اقدامی مقطعی و مناسبتی.
همچنین تقویت آموزش، پژوهش و نوآوری در پرستاری نیز نوعی سرمایه‌گذاری برای سلامت جامعه است و پرستاران از ارکان اصلی مراقبت بالینی هستند و توجه به حقوق، نیازها و توانمندی‌های آنان در نهایت به سود بیماران و کل نظام سلامت خواهد بود.
تلاش و مسوولیت‌پذیری پرستاران در مراقبت از بیماران ارزشمند است و نقش آنان در حفظ سلامت و کرامت انسان‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت با این حال، تعهد حرفه‌ای نباید به معنای نادیده گرفتن نیازهای خود پرستاران یا پذیرش شرایط نامناسب کاری باشد.
پرستاران شایسته احترام، حمایت و برخورداری از شرایطی هستند که بتوانند وظایف خود را با کیفیت و ایمنی مناسب انجام دهند، حفظ سلامت جسمی و روانی آنان نیز بخشی از تضمین کیفیت مراقبت از بیماران است.
به پرستاران جوان توصیه می‌کنم حرفه خود را فراتر از انجام وظایف روزمره ببینند، درباره چرایی اقدامات مراقبتی سؤال کنند، شواهد علمی را بشناسند و از پژوهش و نوآوری نترسند، مسائل مشاهده‌شده در محیط بالینی می‌توانند به پرسش‌هایی برای پژوهش و یافتن راهکارهای تازه تبدیل شوند و پیوند میان علم، تجربه بالینی و ارتباط انسانی می‌تواند هم به رشد حرفه‌ای پرستاران و هم به ارتقای نظام سلامت کمک کند.