تعطیلی موقت یکی از گذرگاه‌های مهم صادراتی کرمانشاه، ضرورت تقویت زیرساخت‌های مرزی و تعیین تکلیف مسیرهای جایگزین تجارت با عراق را دوباره مطرح کرده است.
مرز سومار در استان کرمانشاه، یکی از گذرگاه‌های مهم تجاری ایران با عراق است که به دلیل موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به مناطق شرقی این کشور، نقش قابل توجهی در مبادلات تجاری دو کشور دارد. این گذرگاه علاوه بر برخورداری از موقعیت راهبردی در تجارت مرزی، به دلیل ارتباط با بازارهای مصرف عراق، یکی از مسیرهای صادرات محصولات ایرانی به شمار می‌رود و فعالیت آن برای صادرکنندگان و فعالان اقتصادی استان کرمانشاه اهمیت دارد.
اهمیت این مرز را می‌توان در آمار مبادلات آن نیز مشاهده کرد. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی ناظر گمرکات استان کرمانشاه، در هفت ماه ابتدای سال ۱۴۰۵ حدود ۹۱۱ هزار و ۲۸۵ تن کالا به ارزش حدود ۳۶۹ میلیون دلار از گمرک سومار صادر شده است. این میزان معادل ۲۶ درصد ارزش و ۲۴ درصد وزن صادرات گمرکات استان کرمانشاه در این مدت بوده و سومار را در جایگاه سوم گمرکات صادراتی استان قرار داده است.
همچنین حسن رستم‌زاد، معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار کرمانشاه، پیش از تعطیلی این گذرگاه اعلام کرده بود به‌طور میانگین روزانه ۳۵۰دستگاه کامیون از مرز سومار تردد می‌کنند؛ آماری که نشان‌دهنده حجم قابل توجه فعالیت‌های تجاری در این منطقه است. از سوی دیگر، کرمانشاه با برخورداری از مرزهای پرویزخان، خسروی، سومار، شوشمی و شیخ‌صله، یکی از استان‌های مهم در تجارت زمینی با عراق محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از مبادلات صادراتی آن از این گذرگاه‌ها انجام می‌گیرد.
با وجود این ظرفیت‌ها، فعالیت تجاری مرز سومار از جمعه ۲۲ آبان‌ماه به‌صورت موقت متوقف شده است؛ تصمیمی که بار دیگر موضوع وابستگی تجارت مرزی به زیرساخت‌های گذرگاه‌ها، هماهنگی با طرف عراقی و ضرورت پیش‌بینی مسیرهای جایگزین را مورد توجه قرار داده است. هرچند مسئولان استانی از موقتی بودن این توقف و ادامه فعالیت سایر مرزهای کرمانشاه خبر داده‌اند، اما هنوز زمان مشخصی برای ازسرگیری فعالیت تجاری سومار اعلام نشده است.

توقف فعالیت با هدف بهسازی زیرساخت‌ها

در توضیح علت تعطیلی مرز سومار، حسن رستم‌زاد، معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار کرمانشاه اعلام کرده توقف فعالیت‌های تجاری این گذرگاه بنا بر اعلام طرف عراقی با هدف اجرای عملیات عمرانی و ترمیم و تقویت زیرساخت‌های مرزی انجام شده است. به گفته وی، این توقف ماهیت موقتی دارد و هدف از آن افزایش ظرفیت‌های گذرگاه و بهبود خدمات‌رسانی به فعالان اقتصادی است.
در همین زمینه، سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای نیز از تعطیلی موقت مرز سومار از ۲۲ آبان خبر داده است. بر اساس اطلاعیه منتشرشده، این تصمیم در پی اعلام وزارت امور خارجه و مکاتبه دیپلماتیک سفارت ایران در بغداد به دستگاه‌های مربوط ابلاغ شده است. با این حال، جزئیات دقیق عملیات عمرانی، میزان زیرساخت‌های نیازمند ترمیم و مدت‌ زمان مورد نیاز برای تکمیل آن در اطلاعیه اولیه تشریح نشده است.

صادرات متوقف‌شده‌ای در مرز باقی نمانده است

یکی از نگرانی‌های اولیه پس از اعلام تعطیلی سومار، وضعیت کامیون‌ها و محموله‌های صادراتی در این گذرگاه بود؛ موضوعی که می‌توانست برای صادرکنندگان، رانندگان و صاحبان کالا هزینه‌های اضافی ایجاد کند. با این حال، داریوش صادقی، ناظر گمرکات استان و مدیرکل گمرک کرمانشاه، از مدیریت خروج کامیون‌های صادراتی در روزهای منتهی به تعطیلی خبر داده است.
بر اساس اظهارات وی، در چهار روز پیش از توقف فعالیت مرز، روند خروج کامیون‌ها تسریع شد و تنها در روز چهارشنبه ۲۰ آبان، ۷۵۰ دستگاه کامیون صادراتی تا پایان ساعت کاری از سومار خارج شدند. همچنین سایر کامیون‌های باقیمانده در روز پنجشنبه از مرز عبور کردند و در زمان اعلام تعطیلی، هیچ کامیون یا محموله صادراتی متوقف‌شده‌ای در این گذرگاه وجود نداشت.
این موضوع نشان می‌دهد دست‌کم در مرحله نخست تعطیلی، برنامه‌ریزی گمرک برای خروج محموله‌های در حال تردد انجام شده است؛ با این حال، وضعیت صادرکنندگانی که در روزهای آینده قصد ارسال کالا از این مسیر را دارند و هزینه‌های احتمالی تغییر مسیر حمل‌ونقل همچنان از موضوعاتی است که نیازمند بررسی است.

پرویزخان و خسروی؛ مسیرهای جایگزین صادرات

در دوره توقف فعالیت سومار، مسئولان استان کرمانشاه بر استفاده از ظرفیت سایر گذرگاه‌های تجاری تأکید کرده‌اند. حسن رستم‌زاد اعلام کرده است مرزهای پرویزخان و خسروی با تمام ظرفیت به فعالیت خود ادامه می‌دهند و خدمات مورد نیاز تاجران و بازرگانان از این مسیرها ارائه می‌شود.
این دو گذرگاه از مسیرهای مهم تجارت ایران با عراق هستند و می‌توانند بخشی از فعالیت‌های صادراتی متوقف‌شده در سومار را پوشش دهند. با این حال، جایگزینی یک گذرگاه با گذرگاه دیگر صرفاً به باز بودن مسیر محدود نمی‌شود و ظرفیت پذیرش کامیون‌ها، امکانات تخلیه و بارگیری، تشریفات گمرکی، فاصله مسیر و شرایط پذیرش کالا در طرف عراقی نیز در این زمینه اهمیت دارد.
از این رو، هرچند معاون استاندار کرمانشاه از تداوم صادرات استان از طریق پرویزخان و خسروی اطمینان داده است، اما میزان بار منتقل‌شده به این دو مرز و ظرفیت واقعی آن‌ها برای پذیرش تردد اضافی در دوره تعطیلی سومار هنوز در آمارهای منتشرشده مشخص نشده است.

تأثیر تعطیلی بر تجارت و فعالان اقتصادی

مرز سومار در هفت ماه ابتدای امسال حدود ۲۶ درصد ارزش صادرات گمرکات استان کرمانشاه را به خود اختصاص داده است؛ بنابراین توقف فعالیت آن، حتی اگر موقت باشد، از نظر اقتصادی موضوعی قابل توجه است. انتقال محموله‌ها به سایر گذرگاه‌ها می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، زمان رسیدن کالا به مقصد و هزینه‌های عملیاتی صادرکنندگان را تغییر دهد.
در این میان، کالاهایی مانند میلگرد و آهن‌آلات، کاشی و سرامیک، میوه و تره‌بار، سنگ‌های ساختمانی، لبنیات و محصولات پلاستیکی از جمله اقلام عمده صادراتی گمرکات استان کرمانشاه هستند. برای برخی از این کالاها، به‌ویژه محصولات کشاورزی و فسادپذیر، طولانی شدن مسیر و معطلی در فرایندهای مرزی می‌تواند هزینه‌های بیشتری به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، فعالیت مرزها تنها به صادرکنندگان محدود نیست و رانندگان کامیون، شرکت‌های حمل‌ونقل، کارگران تخلیه و بارگیری و کسب‌وکارهای محلی نیز به استمرار ترددهای تجاری وابسته‌اند. بنابراین، ارزیابی آثار تعطیلی سومار باید علاوه بر آمار صادرات، وضعیت این گروه‌ها و هزینه‌های احتمالی ناشی از تغییر مسیر را نیز در بر بگیرد. البته تاکنون آمار رسمی و مستقلی از میزان خسارت اقتصادی تعطیلی اخیر منتشر نشده است.

بازگشایی سومار؛ مطالبه فعالان اقتصادی

آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، مشخص شدن زمان‌بندی عملیات بهسازی و اعلام برنامه روشن برای بازگشایی مرز سومار است. هرچند توقف فعالیت این گذرگاه با هدف ترمیم و ارتقای زیرساخت‌ها انجام شده و مسئولان از موقتی بودن آن سخن گفته‌اند، اما نبود زمان‌بندی مشخص می‌تواند برنامه‌ریزی صادرکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل را با ابهام مواجه کند.
از سوی دیگر، اجرای عملیات عمرانی باید به ارتقای واقعی ظرفیت گذرگاه منجر شود؛ به‌گونه‌ای که پس از بازگشایی، امکان تردد روان‌تر کامیون‌ها، کاهش زمان انجام تشریفات گمرکی و افزایش کیفیت خدمات به تجار فراهم شود. در این میان، هماهنگی میان دستگاه‌های ایرانی و طرف عراقی و اطلاع‌رسانی منظم درباره روند اجرای عملیات و زمان ازسرگیری فعالیت‌ها اهمیت زیادی دارد.
مرز سومار با سهم قابل توجه در صادرات کرمانشاه، تنها یک مسیر محلی برای تردد کامیون‌ها نیست، بلکه بخشی از شبکه تجارت زمینی ایران با عراق به شمار می‌رود. ازاین‌رو انتظار می‌رود توقف موقت آن با برنامه‌ریزی دقیق، اطلاع‌رسانی شفاف و تقویت زیرساخت‌ها همراه باشد تا علاوه بر جلوگیری از اختلال، شرایط برای استفاده مؤثرتر از ظرفیت این گذرگاه در ادامه مبادلات تجاری فراهم شود.