حوزه/ با استناد به مبانی فقهی و بیانات ائمه معصومین(ع)، تفکیک ساختاری میان گناه در خلوت و معصیت آشکار در منظر عمومی به عنوان ملاک عمل در فریضه نظارت همگانی تشریح گردید.
به گزارش خبرگزاری حوزه، هیچ انسانی بار خطای ناکرده دیگران را به دوش نمی‌کشد، اما هر کس پاسخگوی سهم خویش در سکوت و بسترسازی گناه خواهد بود. روایات اهل‌بیت(ع) ترک نظارت عمومی را به مثابه شراکت در معصیت و زمینه‌ساز فراگیری آثار شوم خطا در اجتماع شمرده‌اند. در ادامه با بررسی منابع تفسیری، پاسخی مستدل به شبهات پیرامون تعارض ظاهری آیات وزر و نظارت همگانی ارائه می‌شود.
پرسش:
در قرآن آمده است، هیچ کس گناه دیگری را به گردن نمی‌گیرد، و هر کس بار گناهش را خودش به دوش می‌کشد؛ آیا این آیات با امر به معروف و نهی از منکر قابل جمع می‌باشد؟
پاسخ:
مقدمه: گسست موهوم یا پیوستگی ناگزیر؛ انسان در ترازوی زیست جمعی
یکی از پربسامدترین دست‌آویزها برای توجیه بی‌تفاوتی و گریز از تکالیف اصلاحی، تمسک نسنجیده به برخی ظواهر آیات قرآن است؛ آیاتی که بر مسئولیت انفرادی انسان‌ها پای می‌فشرند. پندار غالب در ذهن عوام چنین شکل گرفته که انسان‌ها چونان جزایری دورافتاده از یکدیگرند که می‌توانند بدون کمترین دادوستد معنوی یا رفتاری، حریم‌های شخصی خود را از تأثیرات پیرامونی مصون بدارند و حساب پس دادن در سرای باقی نیز امری کاملاً ایزوله و بریده از عملکرد دیگران است.
اما این تفکر تقلیل‌گرایانه، حاصل عدم تفکیک میان «تحمل کیفر نابجای دیگران» با «مسئولیت تکوینی و تشریعی در قبال فضای عمومی زیست» است. قرآن کریم از سویی بار گناه ناکرده را بر دوش کسی نمی‌گذارد، و از سویی دیگر، بی‌تفاوتی، بسترسازی برای انحراف و آلوده‌سازی فضای تنفس روحی جامعه را خود، جرمی مستقل و سنگین به شمار می‌آورد. فهم جامع منظومه معرفتی دین، نیازمند بازخوانی دقیق هندسه ارتباط میان «عقوبت فردی» و «پیوند ناگسستنی سرنوشت‌های جمعی» است.
برای دریافت پاسخ عمیق به این پرسش بنیادین، بایستی ابتدا ماهیت پیوندهای اجتماعی انسان را بازشناسی کرده و سپس به تحلیل اصولی مفاد آیه شریفه «وزر» و قواعد مکمل آن در قرآن و سنت پرداخت.
بخش اول: تمثیل کشتی حیات؛ جامعه اتمیک نیست، اندام‌وار است
نگاه واقع‌بینانه به حیات مدنی نشان می‌دهد که انسان‌ها در صحنه گیتی همانند تکه‌های چوب کبریت بی‌اثر در یک قوطی چیده نشده‌اند که دیواره‌های نازک، آنان را از سرنوشت یکدیگر کاملاً مجزا سازد. واقعیت زیست انسانی، اتصالی شبیه به سرنشینان یک وسیله نقلیه همگانی همچون اتومبیل، هواپیما یا کشتی در دل دریا دارد:
«نیازهای مشترک اجتماعی و روابط ویژه زندگی انسان، انسان ها را آن چنان به یکدیگر پیوند می زند و زندگی را آن چنان وحدت می بخشد که افراد را در حکم مسافرانی قرار می دهد که در یک اتومبیل یا یک هواپیما یا یک کشتی سوارند و به سوی مقصدی در حرکتند و همه با هم به منزل می رسند و یا همه با هم از رفتن می مانند و همه با هم دچار خطر می گردند و سرنوشت یگانه ای پیدا می کنند، به دلیل همین پیوند شدید و اثرگذاری فراوان است که گناهان علنی گناهکاران در جامعه سرایت نموده و محیط اطراف خود را تحت تأثیر قرار می دهند مانند افراد سیگاری که اگر چه در ظاهر برای خود سیگار می کشند اما با این اقدام تمام محیط اطراف خود را آلوده می نماید.»
بر همین اساس، شعارها و ضرب‌المثل‌های تسامح‌گرایانه‌ای چون «عیسی به دین خود، موسی به دین خود» یا توجیه عامیانه «ما را در یک گور نمی‌گذارند» و این ادعا که «می‌توان در بستر یک جامعه تنفس کرد بی‌آنکه خیر و شر آن به ما پیوند بخورد»، سخنانی بی‌پایه و فاقد وجاهت عقلانی و تجربی است۱.
بخش دوم: بازخوانی معنای واقعی قاعده «وزر» در قرآن
قرآن کریم در عبارتی حکیمانه اصل عدالت کیفری را چنین اعلان می‌دارد:
«وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری۲؛ و گنهکاری گناه دیگری را متحمّل نمی شود».
این آیه شریفه در صدد نفی تفکرات خرافی، پیش‌داوری‌های جاهلی و پندارهای باطلی است که می‌پندارند انسان‌ها می‌توانند در این جهان بی‌محابا خطا کنند و در نشئه آخرت، مجازات آنان بر دوش دیگران یا پیشوایانشان بیفتد یا با معاملاتی صوری تسویه گردد. پیام آیه این است: هیچ فردی به خاطر معصیتِ خالصِ شخص دیگری که خود در آن هیچ مدخلیت، رضایت و مشارکتی نداشته، عقوبت نخواهد شد.
اما نکته بنیادین اینجاست: خودِ «ترک نظارت عمومی و اهمال در امر به معروف و نهی از منکر» مصداق یک معصیت سنگین و مستقل است. فرد عافیت‌طلب، بارِ گناه دیگری را نمی‌کشد، بلکه بارِ سنگین «گناه بی‌تفاوتی و کوتاهی خود» را حمل می‌کند. علاوه بر این، شفاعت اولیای الهی نیز هرگز سپری برای چنین ترک فعل‌های خودخواهانه‌ای نیست، چراکه شفاعت مختص پیروان حقیقی دین و پایبندان عملی به ولایت اهل‌بیت است، نه کسانی که پایه‌های سلامت جامعه را سست کرده‌اند.
بخش سوم: امتداد گناه و مسئولیت در گمراه‌سازی و سنت‌گذاری
در دستگاه محاسبه عدل الهی، دامنه عمل انسان‌ها گاه تا افق‌های دوردست تاریخ و اعماق رفتارهای دیگران کشیده می‌شود:
۱. جرم سنگین بسترسازی برای گمراهی
کسانی که با رفتار، قلم، گفتار یا تبلیغ خویش راه انحراف را باز می‌کنند و دیگران را به وادی ضلالت می‌کشانند، نمی‌توانند مدعی شوند که فاعل گناه تنها همان شخص فریب‌خورده است. قرآن کریم تصریح دارد که مسببان انحراف، در بار سنگین جهل‌آلودگان شریک‌اند:
«لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ۳؛ آنها باید روز قیامت، (هم) بار گناهان خود را به طور کامل بر دوش کشند؛ و هم سهمی از گناهان کسانی که به خاطر جهل، گمراهشان می سازند! بدانید آنها بار سنگین بدی بر دوش می کشند!»
۲. میراث ماندگار سنت‌های نیک و زشت
هرگاه انسانی آیینی خوب یا شیوه‌ای ناپسند را پایه‌گذاری کند که در بستر زمان دست‌به‌دست شود، آثار مثبت یا تباه‌کننده آن تا همیشه تاریخ به پرونده او متصل خواهد بود. احادیث شیعه و سنی در این خصوص تواتر معنایی دارند۴.
پیامبر اعظم (صلّی الله علیه و آله) در تشویق به الگوسازی خیر فرمودند:
«مَنْ سَنَ سُنَّةً حَسَنَةً، فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ۵؛ هرکس سنّت و قانون نیکی را بنیان گذارد پاداشش از آن اوست و نیز از ثواب همه آنان که تا روز قیامت بدان عمل می کنند بهره می برد بی آنکه از ثواب خود آنان چیزی کاسته شود».
و در نقطه مقابل، پیرامون بدعت‌گذاری و رسمیت بخشیدن به زشتی‌ها هشدار دادند:
«مَنْ سَنَ سُنَّةً سَیِّئَةً کَانَ عَلَیْهِ وِزْرُهَا وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة۶؛ هرکس روش ناپسندی از خود به جای بگذارد، گناه آن و گناه کسی که به آن عمل نموده تا روز قیامت برای او خواهد بود»
۳. شراکت پنهان در معصیت همسایه و هم‌کیش
سکوت در برابر گناه علنی، مرزهای روانی جامعه را در هم می‌شکند و قبح زشتی‌ها را می‌زداید؛ از این رو، تماشاگرِ راضی یا بی‌تفاوت در فرجام آن گناه سهیم است.
امام جعفر صادق (علیه‌السلام) در کلامی تکان‌دهنده می‌فرمایند:
«مَنْ لَهُ جَارٌ وَ یَعْمَلُ بِالْمَعَاصِی فَلَمْ یَنْهَهُ فَهُوَ شَرِیکُه۷؛ هر کس همسایه ای دارد که اهل معصیت است و او را نهی نمی کند، در گناه او شریک است».
بخش چهارم: تفکیک دقیق میان گناه پنهان و معصیت آشکار
برای جمع دقیق میان آیه وزر و تکلیف امر به معروف، باید مرز میان دو قلمرو را روشن ساخت:
۱. گناه فردی در خلوت: اگر بنده‌ای در خلوت و پنهان از چشم دیگران مرتکب لغزشی شود، تجسس در کار او حرام بوده و عواقب شوم آن منحصراً گریبان خود او را خواهد گرفت.
۲. گناه علنی در صحنه عمومی: هنگامی که گناه از پستوی خفا به ساحت باز اجتماع کشیده شود، دیگر یک مسئله شخصی نیست، بلکه تجاوز به حقوق عمومی، آلوده کردن هوای معنوی زیست دیگران و تشویق عملی هنجارشکنان است.
روایت جامع حمیری این تمایز حیاتی را به زیبایی تبیین می‌کند:
«إِنَّ الْمَعْصِیَةَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ إِلَّا عَامِلَهَا، وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیَةً وَ لَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ أَضَرَّتْ بِالْعَامَّةِ۸؛ تردیدی نیست که اگر بنده ای در پنهان (از اوامر و نواهی حق) نافرمانی کند، پیآمد و زیان آن تنها گریبان گیر خود او خواهد شد. ولی اگر آشکارا چنین کار ناشایسته ای را انجام دهد و مورد سرزنش مردم قرار نگیرد، آثار سوء ناشی از آن، دامن گیر عموم مردم و زیان آن فراگیر خواهد شد».
بنابراین، فریضه امر به معروف و نهی از منکر دقیقاً در پی صیانت از حریم عمومی و بستن راه سرایت این بیماری مسری است و این وظیفه مقدس نه‌تنها تضادی با قاعده عدل «لا تزر» ندارد، بلکه عین اجرای مسئولیت فردی در قبال گناه ترک وظیفه است.
نتیجه‌گیری:
آیه شریفه «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ناظر به عدالت مطلق دستگاه قضاوت الهی است تا کسی به ناحق، پاسخگوی کارنامه شخص دیگر نباشد. اما این آیه هرگز مجوزی برای بی‌تفاوتی اجتماعی و کناره‌گیری از مسئولیت‌های اخلاقی صادر نمی‌کند.
در تحلیل پیوند این قاعده با امر به معروف و نهی از منکر، سه اصل کلیدی نمایان است:
نخست آنکه سرنوشت ساکنان یک جامعه مانند مسافران یک کشتی به هم تنیده است؛ دوم اینکه ترک نظارت اجتماعی، خود گناهی مستقل و مستوجب مؤاخذه الهی است و سوم آنکه خطای علنی، سم مهلکی است که اگر با پادزهر تذکر روبرو نشود، کل محیط را مسموم کرده و سکوت‌کنندگان را به پایگاه «شریک جرم» تنزل می‌دهد. از این‌رو، امر به معروف و نهی از منکر، پاسداری عقلانی از سلامت همان کشتی مشترکی است که همگان در آن ساکن‌اند.
سخن پایانی:
ما در اقیانوس متلاطم روزگار، مسافران یک کشتی مشترکیم؛ سوراخ شدن گوشه‌ای از این بدنه، بازی با مرگ تمام سرنشینان است. نمی‌توان به تماشای شکستن دیوار فضیلت‌ها نشست و دل به پاکی سجاده خود خوش کرد.
امر به معروف، دخالت در حریم خصوصی دیگران نیست؛ بلکه دفاع مشروع از آرامش، سلامت و پاکیزگی همان هوایی است که روح فرزندانمان در آن نفس می‌کشد. آنکه برای نجات هم‌سفر خویش فریاد هشدار برمی‌آورد، پیش از هر کس، خیمه سلامت خویش را برپا نگه داشته است.
پی‌نوشت‌ها:
۱. سید حسن اسلامی اردکانی، امر به معروف و نهی از منکر، قم، نشر خرم، ۱۳۷۵ش، اول، ص ۱۶.
۲. سوره انعام، آیه ۱۶۴.
۳. سوره نحل، آیه ۲۵.
۴. تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۶۴.
۵. الکافی (ط: الإسلامیة)، ج ۵، ص ۹.
۶. محمدبن محمد مفید، الفصول المختارة، قم ، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق، اول؛ ص ۱۳۶.
۷. إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی)، ج ۱، ص۱۸۳.
۸. عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد (ط: الحدیثة)، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام)، ۱۴۱۳ ق، اول، متن، ص ۵۵.
منبع: راسخون