فرابورس ایران در 18 سال فعالیت، از یک بازار مکمل، حالا به یکی از مسیرهای مهم تامین مالی اقتصاد تبدیل شده است.
به گزارش تجارت نیوز، هجدهمین سالگرد تاسیس فرابورس ایران، فرصتی برای بازخوانی مسیری است که این نهاد طی نزدیک به دو دهه در بازار سرمایه کشور پیموده است؛ مسیری که از ایجاد یک بستر معاملاتی مکمل برای بورس اوراق بهادار تهران آغاز شد و حالا به توسعه بازارها، ابزارهای مالی و روش‌های متنوع تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی رسید.
برای بررسی جایگاه امروز فرابورس، ابتدا باید به مبانی شکل‌گیری آن بازگشت؛ جایی که تصویب قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران در اول آذرماه 1384، نقطه عطفی در ساختار بازار سرمایه کشور بود. در این قانون، فعالیت بازارهای خارج از بورس (OTC) به رسمیت شناخته شد و چارچوب قانونی لازم برای شکل‌گیری این بازارها فراهم آمد.
در ادامه، دستورالعمل فعالیت بازارهای خارج از بورس در شهریورماه 1386 به تصویب شورای عالی بورس رسید. سازمان بورس و اوراق بهادار نیز در 19 آبان 1387 مجوز تاسیس فرابورس ایران را صادر کرد و شرکت فرابورس ایران در 22 آبان همان سال به ثبت رسید.
در این راستا، ماموریت اولیه فرابورس را می‌توان فراهم کردن امکان حضور شرکت‌هایی دانست که به دلایل مختلف، شرایط ورود به بورس اوراق بهادار تهران را نداشتند. این بازار قرار بود با انعطاف بیشتر در شرایط پذیرش و ایجاد مسیرهای متنوع معاملاتی، امکان دسترسی بنگاه‌های اقتصادی به منابع مالی بازار سرمایه را افزایش دهد.
با گذشت زمان، فعالیت فرابورس از معاملات سهام فراتر رفت؛ و توسعه بازار بدهی، گسترش صندوق‌های سرمایه‌گذاری، راه‌اندازی بازار ابزارهای نوین مالی و ایجاد بسترهای جدید برای تامین مالی شرکت‌های کوچک و متوسط، دامنه نقش‌آفرینی این نهاد را گسترش داد. به این ترتیب، فرابورس به‌تدریج از یک بازار مکمل به یکی از بازیگران اصلی تامین مالی در بازار سرمایه تبدیل شد.
یکی از تحولات مهم در این مسیر، ورود به حوزه تامین مالی جمعی بود؛ این ابزار امکان اتصال سرمایه‌های خرد به کسب‌وکارها و طرح‌های اقتصادی را فراهم کرد و فرصت تازه‌ای برای بنگاه‌هایی به وجود آورد که دسترسی محدودی به روش‌های سنتی تامین مالی دارند. راه‌اندازی بازار نوآفرین نیز با هدف تسهیل حضور شرکت‌های نوآور و دانش‌بنیان، گامی در جهت پاسخگویی به نیازهای جدید اقتصاد محسوب می‌شود.
بر اساس گزارش عملکرد منتشرشده از سوی مدیریت ارتباطات فرابورس ایران به مناسبت هجدهمین سالگرد تاسیس، از آبان 1401 تا مهر 1405 بیش از 2 هزار و 600 هزار میلیارد تومان تامین مالی از مسیر این نهاد انجام شده است. همچنین 75 درصد از کل عرضه‌های اولیه بازار سرمایه در این دوره در فرابورس صورت گرفته و 62 درصد از تعداد صندوق‌های سرمایه‌گذاری موجود در بورس و فرابورس به این بازار اختصاص داشته است.
در حوزه تامین مالی جمعی نیز بیش از 54 هزار میلیارد تومان سرمایه در قالب بیش از 2 هزار و 800 طرح جذب شده است. این آمارها نشان می‌دهد فرابورس در سال‌های اخیر سهم قابل توجهی در توسعه ابزارهای مالی و ایجاد مسیرهای جدید تأمین سرمایه داشته است.
با این حال، ارزیابی عملکرد یک نهاد مالی نباید تنها بر اساس حجم تامین مالی، تعداد عرضه‌های اولیه یا تعداد ابزارهای ایجادشده انجام شود؛ و پرسش اساسی این است که منابع جذب‌شده تا چه اندازه به سرمایه‌گذاری مولد، توسعه ظرفیت تولید، افزایش اشتغال و رشد بنگاه‌های اقتصادی منجر شده‌اند؟
در واقع، تفاوت میان تامین مالی اسمی و تامین مالی اثربخش، یکی از موضوعاتی است که در ارزیابی عملکرد فرابورس باید مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که افزایش حجم منابع جذب‌شده زمانی ارزش اقتصادی بیشتری پیدا می‌کند که به بهبود عملکرد بنگاه‌ها، افزایش بهره‌وری و ایجاد ارزش افزوده در اقتصاد منجر شود.
از سوی دیگر، یکی از انتظارات مهم از فرابورس، توسعه دسترسی شرکت‌های کوچک و متوسط به منابع مالی است. بسیاری از این بنگاه‌ها به دلیل نداشتن وثایق کافی، محدودیت‌های اعتباری یا برخوردار نبودن از شرایط پذیرش در بازارهای اصلی، امکان استفاده از روش‌های متعارف تامین مالی را ندارند. توسعه بازارهای تخصصی و ابزارهای متناسب با ویژگی‌های این شرکت‌ها می‌تواند بخشی از این شکاف را پوشش دهد.
موضوع دیگر، ضرورت توسعه بازار بدهی و تنوع‌بخشی به ابزارهای تامین مالی است؛ چرا که وابستگی گسترده بنگاه‌های اقتصادی به تسهیلات بانکی، در شرایط محدودیت منابع اعتباری، یکی از موانع تامین مالی اقتصاد محسوب می‌شود. در این راستا فرابورس می‌تواند با طراحی و توسعه ابزارهای متناسب با اندازه، ریسک و جریان نقدی شرکت‌ها، نقش موثرتری در کاهش این وابستگی ایفا کند.
در کنار این مسائل، اقتصاد دیجیتال و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز فرصت تازه‌ای پیش روی فرابورس قرار داده‌اند. در این کسب‌وکارها، دارایی‌های نامشهود، فناوری، دانش و مالکیت فکری اهمیت بالایی دارند و روش‌های سنتی اعتبارسنجی و تامین مالی لزوما پاسخگوی نیازهای آن‌ها نیستند. بعلاوه این که توسعه ابزارهای سرمایه‌گذاری جسورانه، صندوق‌های تخصصی و سازوکارهای تامین مالی متناسب با این شرکت‌ها می‌تواند به تقویت پیوند بازار سرمایه با اقتصاد نوآوری کمک کند.
همچنین استفاده از هوش مصنوعی و فناوری‌های تحلیل داده در نظارت هوشمند، شناسایی رفتارهای غیرعادی معاملاتی، ارزیابی ریسک و ارتقای دسترسی سرمایه‌گذاران به اطلاعات، از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در سال‌های آینده به افزایش کارایی بازارهای فرابورس کمک کند.
در مجموع، فرابورس ایران طی 18 سال فعالیت خود، مسیر قابل توجهی را در توسعه بازارها و ابزارهای مالی پیموده است. با این حال، مرحله بعدی بلوغ این نهاد را باید در توانایی آن برای هدایت موثر منابع به سمت بخش واقعی اقتصاد جست‌وجو کرد.
به باور کارشناسان آینده فرابورس تنها با تعداد بازارهای جدید یا افزایش حجم معاملات تعریف نمی‌شود؛ بلکه میزان اثرگذاری آن بر سرمایه‌گذاری مولد، رشد بنگاه‌ها، اشتغال و افزایش عمق بازار سرمایه، معیارهای مهم‌تری برای سنجش عملکرد آن خواهند بود.
در پایان،
هجدهمین سالگرد تاسیس فرابورس، در واقع فرصتی برای عبور از نگاه صرف آماری به عملکرد این نهاد و توجه بیشتر به کیفیت تامین مالی و نتایج اقتصادی آن است؛ ماموریتی که می‌تواند جایگاه فرابورس را در ساختار تامین مالی اقتصاد ایران بیش از گذشته برجسته کند.
مهدی حاجی‌وند، کارشناس بازار سرمایه
منبع: تسنیم