مرکز عرب واشنگتن دی‌سی در مقاله ای به بررسی رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه پرداخته که در ادامه آمده است.
حمله هوایی اسرائیل در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ به پایگاه هوایی ابوالظهور، در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری مرز ترکیه، نشانه تشدید تازه‌ای در رقابت ترکیه و اسرائیل بر سر سوریه بود.
اسرائیل بعدها ادعا کرد که سوریه قصد داشته با اجازه دادن به ترکیه برای استقرار سامانه‌های راداری و پدافند هوایی تحت بهره‌برداری نیروهای نظامی ترکیه در این پایگاه، وضعیت موجود امنیتی مورد نظر اسرائیل را تغییر دهد.
تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و سفیر این کشور در ترکیه، این روایت را رد کرد، حمله را اقدامی غیرضروری در جهت تشدید تنش دانست و هشدار داد که نه واشنگتن و نه آنکارا از این حمله مطلع نشده بودند؛ موضوعی که می‌توانست نیروهای ترکیه را به‌طور معقول به تدارک پاسخ نظامی وادار کند. او همچنین این احتمال را مطرح کرد که اسرائیل برای کسب منافع سیاسی در آستانه انتخابات این کشور، درصدد تحریک ترکیه بوده است.
احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، حملات و تجاوزهای مکرر اسرائیل را محکوم کرد، تلاش‌های این کشور برای تحمیل واقعیتی جدید در میدان را رد کرد و خواستار عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی به خطوطی شد که در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ در اختیار داشتند.
حمله اسرائیل به ابوالظهور تنها یک هفته پیش از آن صورت گرفت که نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) انحلال خود و ادغام کامل در نهادهای دولتی سوریه را اعلام کردند. این دو تحول در کنار یکدیگر، هم گستره نفوذ ترکیه بر نظم در حال شکل‌گیری سوریه و هم محدودیت‌های آن را آشکار می‌کنند.
پایان فعالیت نیروهای دموکراتیک سوریه به‌عنوان یک بازیگر نظامی و اداری خودمختار، سوریه را به الگوی مطلوب آنکارا، یعنی یک دولت متمرکز که قادر به جذب گروه‌های مسلح غیردولتی باشد، بسیار نزدیک‌تر می‌کند. این تحول همچنین نشان‌دهنده همگرایی فزاینده ترکیه و آمریکا در زمینه بازسازی اقتدار دولتی در سوریه است.
با این حال، حمله به ابوالظهور نشان داد که اسرائیل مصمم است مانع از آن شود که همین دولت متمرکز، توانمندی‌های نظامی لازم ــ و به‌ویژه کنترل بر حریم هوایی خود ــ را به دست آورد؛ توانمندی‌هایی که برای برخورداری از حاکمیت واقعی ضروری هستند.
بنابراین، سوریه به عرصه اصلی رقابت راهبردی میان ترکیه و اسرائیل تبدیل شده است. این رقابت دیگر صرفاً لفظی نیست؛ برخلاف خصومت ترکیه و اسرائیل در دهه پس از سال ۲۰۱۰ که اغلب در سطح اظهارات سیاسی باقی می‌ماند. با این حال، این رقابت لزوماً به معنای حرکت به سوی رویارویی مشابه تقابل اسرائیل و ایران نیست.
ترکیه همچنان عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و بخشی از نظام امنیتی تحت رهبری آمریکاست؛ ازاین‌رو، در شرایط کنونی، میانجیگری آمریکا و سازوکارهای هماهنگی نظامی می‌توانند رقابت دو طرف را مهار کنند.
اینکه چنین سازوکارهایی در آینده نیز مؤثر باقی بمانند، نه‌تنها به محاسبات راهبردی ترکیه و اسرائیل، بلکه به اراده و توانایی واشنگتن برای مهار اسرائیلی بستگی دارد که روزبه‌روز تهاجمی‌تر می‌شود و نشان داده است حتی زمانی که تشدید تنش به منافع بلندمدت آن آسیب می‌زند، از افزایش تنش ابایی ندارد.
انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه
انحلال رسمی نیروهای دموکراتیک سوریه نقطه پایانی فرایندی است که ماه‌ها در جریان بود. آنکارا مدت‌ها با ادامه حیات ساختار سیاسی و نظامی خودمختاری که تحت رهبری یگان‌های مدافع خلق (YPG) قرار داشت، مخالفت می‌کرد؛ یگان‌هایی که ترکیه آن‌ها را امتداد حزب کارگران کردستان (PKK) می‌داند.
زمانی که مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، در ۲۵ اوت انحلال این سازمان را اعلام کرد، بخش عمده‌ای از اقتدار سرزمینی آن پیش‌تر منتقل شده بود و روند ادغام نهادهای نظامی و غیرنظامی آن نیز تا حد زیادی آغاز شده بود. با این وجود، این اعلام رسمی دستاورد مهمی برای ترکیه محسوب می‌شد، هرچند اجرای توافق هنوز کامل نشده است.
نتیجه نهایی به آنچه ترکیه خواهان آن بود، نزدیک است: نیروهای دموکراتیک سوریه و اداره خودمختار وابسته به آن دیگر به‌عنوان نهادهایی مستقل وجود ندارند و گذرگاه‌های مرزی، میدان‌های نفت و گاز، زندان‌ها و دیگر تأسیسات عمومی به دولت مرکزی منتقل شده‌اند. توافق همچنین خروج نیروهای غیرسوری وابسته به حزب کارگران کردستان از سوریه را پیش‌بینی می‌کند.
تغییر موضع واشنگتن به تحقق این نتیجه کمک کرد. آمریکا در ابتدا خواهان انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه نبود، زیرا این نیروها را به‌عنوان اصلی‌ترین شریک محلی خود در مبارزه با داعش ایجاد کرده و مورد حمایت قرار داده بود.
اما پس از آنکه دولت الشرع به مرکز اقتدار سیاسی قابل اتکایی تبدیل شد، واشنگتن به‌تدریج دمشق را به‌جای نیروهای دموکراتیک سوریه خودمختار، شریک مطلوب خود برای تثبیت سوریه دانست.
برای کردها، این توافق عقب‌نشینی بزرگی از نهادهای خودمختاری است که در طول جنگ داخلی ایجاد کرده بودند. تصمیم رهبری نیروهای دموکراتیک سوریه برای به تعویق انداختن امتیازدهی‌های معنادار پس از سقوط اسد، موقعیت آن‌ها را در مذاکرات نهایی نیز تضعیف کرد.
زمانی که نیروهای دولتی به شمال‌شرق پیشروی کردند و عناصر قبایل عرب از نیروهای دموکراتیک سوریه جدا شدند، این نیرو دیگر اهرم نفوذی را که پیش‌تر در اختیار داشت، نداشت.
اگر توافق زودتر حاصل می‌شد، ممکن بود شرایط اندکی بهتر باشد؛ با این حال، کاهش تعهد آمریکا به این معنا بود که احتمالاً هیچ توافقی نمی‌توانست چیزی نزدیک به اداره خودمختار سابق را حفظ کند.
با این وجود، نتیجه صرفاً تسلیم افراد نیست. شماری از نیروهای یگان‌های مدافع خلق، که اصلی‌ترین مؤلفه کرد در ائتلاف گسترده‌تر نیروهای دموکراتیک سوریه محسوب می‌شوند، به‌جای آنکه به‌طور کامل در واحدهای موجود ارتش پراکنده شوند، در چهار تیپ کردی ارتش ملی مستقر در حسکه، کوبانی، المالکیه و قامشلی ادغام شده‌اند. دمشق همچنان اختیار تأیید نیروها و فرماندهان آن‌ها را در دست دارد و این تیپ‌ها تنها بخش کوچکی از نیروهای سابق نیروهای دموکراتیک سوریه را تشکیل می‌دهند.
سلاح‌های سنگین در حال انتقال به وزارت دفاع هستند، کادرهای غیرسوری مرتبط با حزب کارگران کردستان کنار گذاشته شده‌اند و انتظار می‌رود یگان‌های مدافع زنان (YPJ) به‌صورت جمعی و در قالب یک نیروی مبارزه با تروریسم به وزارت کشور بپیوندند؛ هرچند ترتیبات نهایی هنوز مشخص نشده است. بنابراین، ورود جمعی در سطح تیپ، دستاوردی محدود برای کردها محسوب می‌شود، اما به معنای حفظ یگان‌های مدافع خلق به‌عنوان ارتشی خودمختار نیست.
توافق سیاسی نیز از همین الگوی ادغام محدود پیروی می‌کند. مظلوم عبدی به‌عنوان مشاور ریاست‌جمهوری منصوب شده است، در حالی که سیپان حمو، فرمانده ارشد یگان‌های مدافع خلق، به معاونت وزیر دفاع در امور مناطق شرقی رسیده است.
انتظار می‌رود برای دیگر چهره‌های سیاسی کرد نیز انتصاب‌های بیشتری صورت گیرد. چنین سمت‌هایی لزوماً تشریفاتی نیستند و می‌توانند دسترسی رهبران کرد به دولت مرکزی و امکان تأثیرگذاری آن‌ها بر اجرای سیاست‌ها را فراهم کنند.
اما این سمت‌ها جایگزین ظرفیت مستقل اداری و قهری‌ای نمی‌شوند که اداره خودمختار پیش‌تر در اختیار داشت. تأثیر آن‌ها بیشتر شبیه ادغام نخبگان در یک نظم اقتدارگرای تحت سلطه دمشق است تا تقسیم واقعی قدرت.
توازن فرهنگی نیز وضعیتی مشابه، اما نابرابر دارد. زبان کردی به‌عنوان یک زبان ملی به رسمیت شناخته شده است، اما زبان رسمی نیست. ورود آن به نظام آموزشی دولتی، فاصله گرفتن مهمی از سیاست‌های انکارگرایانه دولت‌های پیشین سوریه محسوب می‌شود. با این حال، آموزش محدود زبان کردی را نمی‌توان با نظام آموزش کردی‌زبانی مقایسه کرد که در دوره اداره خودمختار از مدارس ابتدایی تا دانشگاه گسترش یافته بود.
این توافق در ازای واگذاری خودمختاری سرزمینی و قدرت مسلحانه مستقل، به کردها به رسمیت شناختن هویت و نمایندگی محدود سیاسی را اعطا می‌کند.
در این زمینه، شباهتی با روند کردی در داخل ترکیه وجود دارد، هرچند شرایط نهادی دو کشور متفاوت است. در هر دو کشور، انحلال یک سازمان مسلح با ادغام بخش‌هایی از جنبش کرد در نظم حکومتی اقتدارگرا همراه شده است.
در ترکیه، روابط نزدیک‌تر میان حزب دموکراتیک خلق‌ها (DEM) و ائتلاف حاکم، هم‌زمان با تصویب قوانینی درباره انحلال حزب کارگران کردستان شکل گرفته است.
در سوریه نیز نیروهای سابق یگان‌های مدافع خلق و رهبران سیاسی کرد وارد نهادهای دولتی شده‌اند.
توافق نیروهای دموکراتیک سوریه گامی مهم به سوی دولت متمرکز سوریه‌ای بود که ترکیه از آن حمایت می‌کند. با این حال، اقتدار دمشق همچنان با مخالفت اسرائیل با ایجاد یک نیروی نظامی سوری تحت حمایت ترکیه که قادر به محدود کردن عملیات اسرائیل باشد، روبروست. در نتیجه، سوریه به عرصه‌ای مرکزی برای رقابت راهبردی ترکیه و اسرائیل تبدیل شده است.
فراتر از شعارها
روابط ترکیه و اسرائیل مدت‌هاست شکاف آشکاری میان خصومت لفظی و سطح واقعی رویارویی نشان می‌دهد. در بیش از یک دهه پس از گسست روابط در سال ۲۰۱۰، اظهارات سیاسی اغلب حاکی از دشمنی شدید میان دو کشور بود، اما اختلافات مهار می‌شدند و حتی تجارت دوجانبه به‌طور قابل‌توجهی گسترش می‌یافت. این شکاف بازتاب سودمندی داخلیِ رویارویی برای هر دو دولت بود.
حمله به ابوالظهور تا حدی از همین الگو پیروی می‌کرد. این حمله که پیش از انتخابات اسرائیل صورت گرفت، نشانه‌هایی از رویارویی‌های با انگیزه سیاسی را در خود داشت که مدت‌ها در روابط ترکیه و اسرائیل شناخته شده بودند. با این حال، این حمله همچنین نشان داد که سوریه یک منازعه مادی و واقعی میان دو کشور ایجاد کرده است؛ منازعه‌ای که در اختلافات پیشین آن‌ها تا حد زیادی غایب بود.
ترکیه خواهان یک دولت متحد سوری است که بتواند اقتدار خود را در سراسر قلمرو کشور گسترش دهد، بازیگران مسلح خودمختار را مهار کند، بازگشت پناهندگان را تسهیل کند و به‌عنوان یک شریک سیاسی و اقتصادی باثبات عمل کند.
این رویکرد ترکیه را به یکی از اصلی‌ترین متحدان خارجی دولت الشرع تبدیل کرده است. ترکیه در حال آموزش نیروهای نظامی سوریه است و توافق کرده تجهیزات و پشتیبانی لجستیکی در اختیار آن‌ها قرار دهد.
از دید آنکارا، یک دولت مرکزی کارآمد به نیروهای مسلحی نیاز دارد که بتوانند امنیت کشور را برقرار کنند و در نهایت از حاکمیت آن دفاع کنند.
رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سپتامبر و در مجمع عمومی سازمان ملل متحد بار دیگر بر این همسویی تأکید کرد.
او سوریه تحت رهبری الشرع را کشوری توصیف کرد که با وجود «تحریکات داخلی و خارجی» به سوی امنیت و ثبات حرکت می‌کند و وعده داد حمایت ترکیه ادامه خواهد یافت.
اسرائیل از نظم منطقه‌ای اساساً متفاوتی حمایت می‌کند. این کشور در طول تاریخ از همسایگان ضعیف و پراکنده‌ای بهره برده است که نیروهای مسلح آن‌ها نمی‌توانند برتری نظامی اسرائیل را به چالش بکشند یا آزادی عمل آن را محدود کنند.
البته این بدان معنا نیست که اسرائیل خواهان باقی ماندن سوریه در جنگ داخلی دائمی است. حتی یک دولت متمرکز در دمشق نیز می‌تواند مفید باشد، مشروط بر اینکه قادر باشد تعهدات امنیتی را بر بازیگران محلی تحمیل کند.
اسرائیل ترجیح می‌دهد دولت سوریه به اندازه‌ای قدرتمند باشد که جمعیت خود را کنترل کند و به توافق‌ها پایبند بماند، اما از نظر نظامی آن‌قدر ضعیف باشد که نتواند حریم هوایی خود را کنترل کند یا در برابر عملیات اسرائیل مقاومت کند.
ادامه اشغال مناطق جنوبی سوریه توسط اسرائیل، حمایت آن از خودمختاری دروزی‌ها در سویدا و تخریب زیرساخت‌های نظامی سوریه نشان می‌دهد که این کشور چگونه تلاش می‌کند اقتدار و توان نظامی دولت دمشق را محدود کند و در نتیجه حاکمیت مؤثر سوریه را نیز کاهش دهد.
رقابت بر سر حریم هوایی
حمله به ابوالظهور اختلاف ترکیه و اسرائیل بر سر حدود حاکمیت سوریه را در شمال برجسته‌تر کرد. اسرائیل می‌تواند نفوذ اقتصادی و سیاسی ترکیه را آسان‌تر تحمل کند تا زیرساخت‌های نظامی تحت حمایت ترکیه را که ممکن است در آینده دسترسی اسرائیل به حریم هوایی سوریه را محدود کند.
اسرائیل استقرار احتمالی نیروهای ترکیه و سامانه‌های راداری در آنجا را نقض آنچه وضعیت موجود امنیتی می‌دانست، توصیف کرد.
واکنش باراک به این ادعا، برای یک دیپلمات آمریکایی به‌طور غیرمعمولی از اسرائیل انتقادآمیز بود، اما در عین حال حاوی نوعی اطمینان‌بخشی ضمنی نیز بود. او استقرار ادعایی را مورد تردید قرار داد و حمله را غیرضروری خواند، بدون آنکه عملیات نظامی گسترده‌تر اسرائیل در حریم هوایی سوریه را زیر سؤال ببرد.
با این حال، انتقاد باراک اختلاف اساسی را حل‌نشده باقی گذاشت. ترکیه هم‌اکنون نیروهایی در سوریه دارد و روابط نزدیکی با دولت دمشق برقرار کرده است. آنچه اسرائیل ظاهراً مصمم است از آن جلوگیری کند، حمایت ترکیه از سامانه‌های راداری یا پدافند هوایی است که بتوانند آزادی عمل هواپیماهای اسرائیلی را محدود کنند. عملیات زمینی اسرائیل همچنان عمدتاً در جنوب متمرکز است، اما هواپیماهای این کشور می‌توانند در سراسر سوریه حمله کنند.
حملات اسرائیل به پایگاه‌هایی در حمص و حماه در سال ۲۰۲۵، به‌طور گسترده به‌عنوان هشداری علیه ایجاد پایگاه‌های ترکیه در مرکز سوریه تلقی شد. حمله به ابوالظهور، در نزدیکی مرز ترکیه، نشان داد که اسرائیل همین مخالفت را در شمال نیز دنبال خواهد کرد.
میانجیگری آمریکا و محدودیت‌های هماهنگی نظامی
خطر فوری و جدی، حمله اسرائیل به یک تأسیسات سوری است که نیروهای ترکیه در آن حضور دارند؛ اقدامی که می‌تواند پاسخ نظامی ترکیه را در پی داشته باشد.
برای کاهش خطر چنین برخوردی، ترکیه و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ مذاکرات فنی درباره جلوگیری از برخورد نظامی آغاز کردند. پس از حمله به ابوالظهور، واشنگتن اعلام کرد که در حال تلاش برای ایجاد سازوکار ارتباطی مستحکم‌تری میان اسرائیل، سوریه و ترکیه است.
چنین ترتیباتی نشان‌دهنده علاقه طرف‌ها به جلوگیری از محاسبات اشتباه است. جایگاه ترکیه در نظام امنیتی تحت رهبری آمریکا نیز باعث می‌شود مقایسه این وضعیت با تقابل اسرائیل و ایران گمراه‌کننده باشد. آنکارا قدرتی منزوی نیست که در پی برهم زدن نظام جهانی باشد، بلکه عضو ناتو است و نفوذ منطقه‌ای خود را عمدتاً در چارچوب نظمی تحت رهبری آمریکا اعمال می‌کند.
با این حال، انگیزه‌های ساختاری به‌تنهایی نمی‌توانند خویشتنداری را تضمین کنند. استفاده اخیر اسرائیل از زور بارها دستاوردهای تاکتیکی فوری به همراه داشته، اما به بهای آسیب رساندن به منافع راهبردی گسترده‌تر این کشور تمام شده است.
حمله اسرائیل به قطر در سپتامبر ۲۰۲۵، کشوری که عمیقاً در ساختار امنیتی آمریکا جای گرفته است، نشان داد که شراکت با آمریکا به‌خودی‌خود مصونیتی در برابر تشدید تنش‌های اسرائیل ایجاد نمی‌کند. چنین اقداماتی لزوماً اسرائیل را امن‌تر نکرده‌اند.
تأثیر انباشته این اقدامات، اعتماد به ترتیبات منطقه‌ای تحت حمایت آمریکا را تضعیف کرده و چشم‌انداز شکل‌گیری یک معماری امنیتی مبتنی بر محوریت اسرائیل و در چارچوب توافق‌های ابراهیم را کاهش داده است.
عملیات نظامی اسرائیل برای حاکمیت سوریه هزینه‌زا است و اهداف متعارض دو کشور همچنان تلاش‌های آمریکا برای مهار رقابت آن‌ها را با چالش مواجه خواهد کرد.
همین پویایی ممکن است در سوریه نیز عمل کند. نه ترکیه و نه اسرائیل منافع راهبردی در جنگ ندارند، اما انگیزه‌های سیاسی داخلی، اعتماد به حمایت آمریکا و آمادگی اسرائیل برای پذیرش خطرات نظامی بالا ممکن است همچنان به تشدید تنش‌هایی منجر شود که از نظر راهبردی به زیان هر دو طرف تمام می‌شوند.
یک سازوکار ارتباطی می‌تواند خطر رویارویی تصادفی را کاهش دهد، اما قادر نیست از تشدید عمدی تنش جلوگیری کند. بنابراین، واشنگتن باید کاری بیش از تسهیل هماهنگی نظامی انجام دهد.
تاریخ روابط ترکیه و یونان مقایسه مفیدی ارائه می‌دهد. هر دو کشور عضو ناتو هستند و به‌طور محکم در نظام امنیتی تحت رهبری آمریکا جای گرفته‌اند، اما این امر رقابت راهبردی آن‌ها یا خطر تشدید نظامی را از بین نبرده است.
در دوره‌های تنش شدید، ثبات تا حدی به دیپلماسی فعال و تمایل واشنگتن به استفاده از نفوذ سیاسی و نظامی خود بر هر دو طرف وابسته بوده است.
ترکیه و اسرائیل نیز به همین ترتیب بخشی از شبکه امنیتی تحت محوریت آمریکا هستند، هرچند اسرائیل عضو ناتو نیست. این وضعیت ایجاد کانال‌های ارتباطی را نسبتاً آسان می‌کند. وظیفه دشوارتر آن است که واشنگتن هنگامی که این کانال‌ها قادر به جلوگیری از تشدید تنش نیستند، از نفوذ خود استفاده کند.
برای جلوگیری از تشدید بیشتر تنش‌ها در سوریه، واشنگتن باید با حملات اسرائیلی که نیروهای ترکیه را در معرض خطر قرار می‌دهند یا دولت سوریه‌ای را که خود آمریکا از آن حمایت کرده است، تضعیف می‌کنند، مخالفت کند. همچنین باید از نفوذ قابل‌توجه نظامی و دیپلماتیک خود برای مهار اسرائیل و جلوگیری از اقداماتی استفاده کند که احتمالاً پاسخ ترکیه را برمی‌انگیزند.
در حال حاضر، برتری ترکیه در شمال سوریه و در نهادهای دولتی این کشور، در کنار توانایی اسرائیل برای تحمیل محدودیت‌های نظامی از جنوب و از طریق حریم هوایی، برقرار است. این همزیستی ناپایدار به واشنگتن فرصت می‌دهد تا از رویارویی مستقیم ترکیه و اسرائیل جلوگیری کند.
اما عملیات نظامی اسرائیل برای حاکمیت سوریه هزینه‌زا است و اهداف متعارض دو کشور همچنان تلاش‌های آمریکا برای مهار رقابت آن‌ها را با چالش مواجه خواهد کرد.