همدان- ایرنا- سیر همدان، محصولی که ظرفیت تبدیل شدن به موتور محرک اقتصاد استان را دارد، در مسیر رسیدن به فرآوری، با مانعی بزرگ نه از نوع کمبود سرمایه، بلکه از جنس زمین روبرو شده، شهرک تخصصی سیر اکنون در میان دو جبهه ایستاده است از یک سو تشنه توسعه صنعتی و از سوی دیگر، ضرورت حفظ خاک‌های مرغوبی که نباید فدای صنعت شود.
به گزارش ایرنا، همدان سال‌هاست در انتظار شکل‌گیری شهرک تخصصی سیر است؛ طرحی که قرار بود ظرفیت کشاورزی استان را به فرصت‌های تازه‌ای در صنایع تبدیلی، اشتغال، بسته‌بندی و صادرات تبدیل کند، اما در بخش مهمی از مسیر خود با مساله‌ای بنیادین زمین روبرو شد.
پرسش این است که چرا طرحی با چنین کارکرد اقتصادی، سال‌ها درگیر انتخاب محل استقرار بوده و چگونه می‌توان میان ضرورت توسعه صنعتی و مسوولیت حفاظت از اراضی حاصلخیز کشاورزی توازن برقرار کرد؟
مساله شهرک سیر همدان، داستان تاخیر در اجرای یک پروژه نیست؛ این موضوع، نمونه‌ای از چالش دشوار مدیریت توسعه در استانی است که از یک سو به سرمایه‌گذاری، اشتغال و تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی نیاز دارد و از سوی دیگر با محدودیت منابع آب، اهمیت خاک حاصلخیز و ضرورت حفظ ظرفیت تولید غذا مواجه است.
شهرک سیر همدان؛ چرا انتخاب زمین به گره اصلی پروژه تبدیل شد؟
برخی گزینه‌ها به دلیل فاصله مکانی یا شرایط نامناسب توپوگرافی کنار گذاشته شده بودند و پیشنهاد استفاده از زمین در منطقه نهران نیز به نتیجه عملی نرسیده بود و در همان گزارش، مشکل تامین زمین برای شهرک سیر نیز به‌صراحت مطرح شد.
در آبان سال ۱۴۰۲، از شناسایی موقعیت پیشنهادی شهرک تخصصی صنایع غذایی و فرآوری سیر در محدوده روستای قرخلر، در منطقه قهاوند، با وسعت ۲۲۰ هکتار خبر داده شد که این مکان‌یابی نشان می‌داد که طرح وارد مرحله‌ای تازه شده است، اما مطرح‌شدن یک گزینه مکانی، به معنای پایان فرایند بررسی‌های کارشناسی، نهایی‌شدن مجوزها یا آغاز عملیات اجرایی نیست.
در دی‌ماه ۱۴۰۳ نیز بار دیگر نام روستای قرخلر مطرح شد؛ این بار با پیشنهاد زمینی به وسعت ۳۰۰ هکتار برای احداث شهرک که در همین زمان، رییس وقت سازمان جهاد کشاورزی استان همدان بر ضرورت پرهیز از استفاده از اراضی مرغوب کشاورزی تاکید کرد و خواستار هدایت فعالیت‌های صنعتی به سمت زمین‌های غیرکشاورزی یا کم‌ارزش‌تر از نظر کشاورزی شد.
این روند، یک پرسش اساسی را پیش روی افکار عمومی قرار می‌دهد: آیا از ابتدا، معیارهای دقیق و شفافی برای انتخاب زمین در نظر گرفته شده بود؟ و اگر چنین معیارهایی وجود داشته، چرا فرایند رسیدن به گزینه نهایی تا این اندازه زمان‌بر شده است؟
اراضی کشاورزی همدان؛ سرمایه‌ای که نباید به‌آسانی از دست برود
برای درک اهمیت موضوع، باید از محدوده یک شهرک فراتر رفت و وضعیت زمین در کل استان همدان را بررسی کرد چرا که بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسوولان جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۵، استان همدان حدود یک میلیون و ۱۵۰ هزار هکتار اراضی دارد که از این میزان، حدود ۲۶۰ هزار هکتار آبی و ۴۴۰ هزار هکتار دیم اعلام شده است.
در همان گزارش، سهم اراضی آبی در تامین تولیدات کشاورزی استان حدود ۹۰ درصد عنوان شده است که این ارقام، با وجود تفاوت‌هایی که در آمارهای منتشرشده درباره سطوح زیر کشت دیده می‌شود، بر یک واقعیت مهم دلالت دارند: زمین آبی، به‌رغم محدودیت سطح، نقشی بسیار فراتر از وسعت خود در تولید کشاورزی ایفا می‌کند.
در مقابل، مساحت کل استان همدان حدود یک میلیون و ۹۴۹ هزار هکتار است، بنابراین، بر مبنای رقم اعلام‌شده یک میلیون و ۱۵۰ هزار هکتار، حدود ۵۹ درصد مساحت استان در زمره اراضی کشاورزی قرار می‌گیرد که البته این نسبت به‌تنهایی نشان‌دهنده کیفیت زمین‌ها، میزان حاصلخیزی یا سهم اراضی زیر کشت نیست و برای چنین ارزیابی‌ای باید طبقه‌بندی دقیق اراضی و آخرین آمار رسمی مبنا قرار گیرد.
اهمیت این آمار زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم همه زمین‌های کشاورزی از نظر کیفیت خاک، دسترسی به آب و توان تولید یکسان نیستند و از دست رفتن یک قطعه زمین مرغوب و دارای قابلیت تولید بالا را نمی‌توان با محاسبه تعداد هکتارها سنجید و کیفیت خاک، امکان کشت مستمر، دسترسی به منابع آب و نقشی که زمین در معیشت کشاورزان دارد، همگی در ارزیابی خسارت احتمالی موثرند.
به بیان دیگر، مساله تنها این نیست که شهرک سیر چه مساحتی را اشغال می‌کند؛ مساله این است که آن مساحت از چه نوع زمینی تشکیل شده و واگذاری آن چه هزینه‌ای برای آینده کشاورزی استان خواهد داشت.
مخالفت جهاد کشاورزی با تغییر اراضی مرغوب؛ یک نگرانی قابل تامل
تاکید جهاد کشاورزی همدان بر استفاده‌نکردن از زمین‌های مرغوب کشاورزی، باید به‌عنوان یکی از ملاحظات اصلی تصمیم‌گیری درباره شهرک سیر مورد توجه قرار گیرد.
در اظهارات منتشرشده در دی‌ماه ۱۴۰۳، رییس وقت سازمان جهاد کشاورزی استان اعلام کرده بود که حدود ۳۰ درصد خاک استان حاصلخیز و مرغوب است و تغییر کاربری و احداث صنایع باید حتی‌الامکان در اراضی غیرکشاورزی و نامرغوب انجام شود.
این موضوع، یک ملاحظه کارشناسی مهم را برجسته می‌کند که توسعه صنعتی نباید به بهای تضعیف بنیان تولید کشاورزی صورت گیرد و اگر هدف از ایجاد شهرک سیر، افزایش ارزش افزوده محصول کشاورزی است، منطقی نیست که برای تحقق این هدف، زمین‌هایی از دست بروند که خود بخشی از سرمایه مولد کشاورزی استان محسوب می‌شود.
البته برای داوری قطعی درباره زمین پیشنهادی شهرک، نمی‌توان تنها به نام روستا، مساحت زمین یا اظهارات کلی اکتفا کرد و باید نقشه‌های پهنه‌بندی خاک، اطلاعات کاربری فعلی، وضعیت منابع آب، گزارش کارشناسی امور اراضی و مستندات قانونی تغییر کاربری منتشر و بررسی شوند، بدون این اطلاعات، نه می‌توان ادعا کرد که زمین پیشنهادی مرغوب است و نه می‌توان با اطمینان گفت که انتخاب آن هیچ آسیبی به کشاورزی وارد نمی‌کند.
آنچه ضرورت دارد، شفافیت در فرایند تصمیم‌گیری و انتشار مستندات کارشناسی است؛ به‌ویژه زمانی که موضوع به منابعی مربوط می‌شود که حفاظت از آن‌ها برای نسل‌های آینده اهمیت دارد.
توسعه پایدار؛ راهی میان ضرورت سرمایه‌گذاری و حفاظت از خاک
شهرک تخصصی سیر می‌تواند به حلقه‌ای مهم در زنجیره ارزش این محصول تبدیل شود؛ حلقه‌ای که از تولید در مزرعه آغاز می‌شود و با پاک‌سازی، درجه‌بندی، نگهداری، فرآوری، بسته‌بندی، برندسازی و صادرات ادامه می‌یابد.
چنین مجموعه‌ای، در صورت طراحی و مدیریت صحیح، می‌تواند زمینه کاهش ضایعات، افزایش ارزش افزوده، تقویت بازار فروش و ایجاد فرصت‌های شغلی را فراهم کند.
اما تحقق این اهداف به معنای نادیده‌گرفتن ملاحظات مربوط به زمین نیست. برعکس، هرچه هدف اقتصادی طرح مهم‌تر باشد، ضرورت انتخاب محل مناسب و جلوگیری از تحمیل خسارت‌های غیرضروری نیز افزایش می‌یابد.
برای رسیدن به این هدف، پیشنهاد می‌شود نتایج ارزیابی کیفیت خاک در زمین پیشنهادی، نقشه کاربری اراضی، مطالعات نیازسنجی مساحت شهرک، برآورد مصرف آب و مجوزهای صادرشده در دسترس افکار عمومی قرار گیرد. همچنین مقایسه گزینه‌های مکانی مختلف، از جمله زمین‌های دارای کاربری صنعتی یا اراضی کم‌ارزش‌تر از نظر کشاورزی، می‌تواند مبنایی روشن برای دفاع کارشناسی از تصمیم نهایی فراهم کند.
همدان رتبه نخست تولید سیر کشور
رییس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان از تولید سالانه حدود چهار تا پنج هزار تن سیر در استان خبر داد و گفت: همدان از نظر سطح زیر کشت و میزان تولید سیر، رتبه نخست کشور را در اختیار دارد و بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های این محصول در صنایع تبدیلی و فرآوری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
حمزه خانجانی افشار با بیان اینکه توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی از راهکارهای مهم افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی است، افزود: بخشی از سیر تولیدی استان در صنایع فرآوری محصولات شور و ترشی استفاده می‌شود و همدان در این حوزه نیز از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است.
رییس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به ضرورت ایجاد شهرک تخصصی فرآوری سیر تصریح کرد: با توجه به ترکیبات گوگردی و ویژگی‌های خاص سیر، فرآوری این محصول باید در مکان مناسب و با رعایت الزامات زیست‌محیطی انجام شود تا از بروز آلودگی‌های احتمالی جلوگیری شود.
جانمایی شهرک فرآوری سیر در منطقه مریانج در دست پیگیری است
وی درباره وضعیت زمین پیشنهادی برای احداث این شهرک گفت: محل اولیه به دلیل ملاحظات مربوط به نوع اراضی و ضرورت حفاظت از زمین‌های کشاورزی مرغوب، در کمیسیون مربوطه بررسی شد و در نهایت تصمیم بر این شد که مکان دیگری برای اجرای طرح در نظر گرفته شود.
وی ادامه داد: شرکت شهرک‌های کشاورزی، به‌عنوان متولی ایجاد این شهرک‌ها، ۲ محدوده پیشنهادی را برای بررسی و انتخاب محل مناسب آماده کرده است.
رییس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به ظرفیت‌های منطقه مریانج در تولید سیر باکیفیت خاطرنشان کرد: اگرچه بیشترین سطح زیر کشت سیر استان در شهرستان بهار قرار دارد، اما کیفیت محصول تولیدی در منطقه مریانج و شرایط جغرافیایی آن نیز از مزیت‌های مهم این منطقه به شمار می‌رود و جانمایی شهرک فرآوری سیر در این محدوده در حال پیگیری است.
وی تاکید کرد: حفاظت از اراضی کشاورزی مرغوب در کنار توسعه صنایع تبدیلی، از اولویت‌های سازمان جهاد کشاورزی استان است و تلاش می‌شود با انتخاب مکان مناسب برای احداث شهرک فرآوری سیر، زمینه افزایش ارزش افزوده محصول، رونق فعالیت‌های اقتصادی و توسعه زنجیره تولید و فرآوری سیر در استان فراهم شود.
مکان‌یابی شهرک تخصصی سیر همدان پس از پنج سال به مرحله نهایی نزدیک شد
مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی همدان از نزدیک شدن به مراحل نهایی مکان‌یابی شهرک تخصصی صنایع تبدیلی سیر خبر داد و گفت: این طرح که حدود پنج سال درگیر فرآیند مکان‌یابی و بررسی‌های فنی و کارشناسی بود، با هدف تکمیل زنجیره ارزش سیر و توسعه صنایع غذایی استان، اکنون در انتظار نهایی شدن برخی مجوزهای قانونی قرار دارد.
مصطفی حقیقی در خصوص آخرین وضعیت ایجاد شهرک تخصصی صنایع تبدیلی سیر اظهار کرد: این طرح از جمله موضوعاتی است که طی سال‌های گذشته به دلایل مختلف، از جمله ملاحظات فنی با موانع متعددی در مرحله مکان‌یابی مواجه بود و با وجود پیگیری‌های انجام‌شده، پیشرفت اجرایی مشخصی نداشت.
وی افزود: با توجه به ماهیت تخصصی این شهرک و فلسفه ایجاد نواحی صنعتی در کانون‌های تولید، رویکرد اصلی بر این اساس قرار گرفت که محل استقرار شهرک در یکی از کانون‌های اصلی تولید محصول سیر انتخاب شود تا ضمن برخورداری از توجیه اقتصادی برای سرمایه‌گذاران، زمینه توسعه صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره تولید این محصول نیز فراهم شود.
مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی همدان با اشاره به جایگاه این استان در تولید سیر؛ بیان کرد: بخش قابل توجهی از تولید سیر کشور به استان همدان اختصاص دارد و این محصول به دلیل ویژگی‌های کیفی و برخورداری از ترکیبات مؤثر، از ظرفیت مناسبی برای فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده برخوردار است.
حقیقی ادامه داد: بر همین اساس، توسعه صنایع تبدیلی سیر در چارچوب اسناد آمایش سرزمین و با هدف حرکت به سمت فرآوری محصولات راهبردی بخش کشاورزی در دستور کار قرار گرفت؛ چرا که فروش محصول به شکل خام، به معنای چشم‌پوشی از بخشی از ظرفیت اقتصادی و فرصت‌های اشتغال‌زایی این حوزه است.
وی با بیان اینکه فرآیند مکان‌یابی این شهرک در چند مرحله انجام شد، گفت: در طول بررسی‌های کارشناسی، چندین محدوده برای استقرار شهرک پیشنهاد شد اما هر یک به دلایلی از جمله نتایج استعلام‌های فنی و ملاحظات دستگاه‌های مرتبط از چرخه بررسی خارج شدند تا در نهایت، محدوده‌ای در یکی از کانون‌های تولید سیر با توافق مجموعه دستگاه‌های تصمیم‌گیر انتخاب شود.
مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی همدان با اشاره به توافق‌های انجام‌شده برای پیشبرد طرح،افزود: حدود یک سال پیش، پس از بررسی‌های متعدد، درباره محدوده پیشنهادی جمع‌بندی صورت گرفت و مقرر شد اقدامات لازم برای تملک زمین، خرید یا مشارکت با مالکان انجام شود که بخش عمده مالکان اراضی موردنظر را کشاورزان منطقه تشکیل می‌دهند.
حقیقی با اشاره به برگزاری جلسات متعدد برای رفع موانع اجرایی این طرح، اظهار کرد: در این مسیر، ۱۷ جلسه با حضور معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار و دستگاه‌های مرتبط برگزار شد و موضوعات مختلف از جمله استعلام‌های قانونی، مسائل فنی و تامین زیرساخت‌ها مورد بررسی قرار گرفت.
وی اضافه کرد: در جریان این پیگیری‌ها، بخش عمده دستگاه‌های اجرایی با استقرار شهرک در محدوده پیشنهادی موافقت کردند و مسائل مرتبط با زیرساخت‌ها و ملاحظات فنی نیز تا حد زیادی تعیین تکلیف شد؛ با این حال، برخی مراحل قانونی و کارشناسی همچنان باید طی شود.
مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی همدان درباره ملاحظات مربوط به کیفیت و کاربری خاک منطقه نیز گفت: بررسی این موضوع از جمله مباحث کارشناسی مرتبط با طرح است و با توجه به اهمیت حفاظت از اراضی کشاورزی، باید ملاحظات دستگاه‌های مسوول در این زمینه مورد توجه قرار گیرد.
حقیقی با تاکید بر ضرورت تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی استان همدان، بیان کرد: سیاست ما توسعه شهرک‌ها و نواحی صنعتی تخصصی در حوزه صنایع غذایی است تا تولیدکنندگان بتوانند در کنار تولید محصول، از ظرفیت فرآوری، بسته‌بندی و ایجاد ارزش افزوده نیز بهره‌مند شوند. شهرک تخصصی سیر همدان نیز در همین چارچوب تعریف شده است.
وی با اشاره به وضعیت فعلی پیگیری‌های اداری این طرح گفت: طرح به کارگروه زیربنایی ارسال شده است، اما نهایی شدن آن به جمع‌بندی دستگاه‌های مرتبط و تکمیل مراحل قانونی وابسته است و در این میان، تعیین تکلیف موضوع از سوی جهاد کشاورزی و تطبیق طرح با اسناد آمایش سرزمین از جمله مراحل باقی‌مانده به شمار می‌رود.
مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی همدان افزود: پس از دریافت نظر نهایی جهاد کشاورزی، موضوع برای بررسی و تطبیق با اسناد مربوطه به سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان ارسال خواهد شد تا فرآیندهای قانونی لازم برای نهایی شدن مکان‌یابی دنبال شود.
حقیقی ابراز امیدواری کرد با همکاری دستگاه‌های اجرایی و تسریع در صدور مجوزهای قانونی، امکان نهایی شدن مکان‌یابی شهرک تخصصی صنایع تبدیلی سیر در سال جاری فراهم شود.
وی با اشاره به اینکه محدوده پیشنهادی در یکی از کانون‌های تولید سیر استان قرار دارد، گفت: تعیین محل نهایی و ورود طرح به مراحل اجرایی، پس از تکمیل بررسی‌ها و اخذ مجوزهای موردنیاز امکان‌پذیر خواهد بود.
رهاورد:
پرونده شهرک سیر همدان، از سال‌ها بلاتکلیفی در انتخاب زمین تا تحولات تازه در مسیر اجرای زیرساخت‌ها، یک مساله اساسی را پیش روی مدیران و برنامه‌ریزان قرار می‌دهد که چگونه می‌توان توسعه اقتصادی را پیش برد، بی‌آنکه منابع طبیعی و ظرفیت تولید کشاورزی تضعیف شوند؟
همدان برای توسعه صنایع تبدیلی، جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال به طرح‌هایی از این دست نیاز دارد؛ اما این نیاز نباید به مجوزی برای نادیده‌گرفتن ارزش زمین‌های حاصلخیز تبدیل شود. زمین کشاورزی، به‌ویژه اراضی آبی و دارای توان تولید بالا، سرمایه‌ای محدود و راهبردی است که حفاظت از آن، بخشی از مسوولیت مدیریت عمومی به شمار می‌رود.
امید است با تکمیل مطالعات کارشناسی، شفاف‌سازی وضعیت زمین و رعایت دقیق ضوابط قانونی، مسیر اجرای شهرک تخصصی سیر همدان به‌گونه‌ای پیش برود که منافع اقتصادی آن نصیب کشاورزان، سرمایه‌گذاران و اقتصاد استان شود و در عین حال، کمترین آسیب به اراضی ارزشمند کشاورزی وارد آید.