اردوغان و علیاف بر سر چه چیزی اختلاف پیدا کردند؟
ترکیه و جمهوری آذربایجان پس از اختلافنظر علنی بر سر محدودیت استفاده از حجاب در مدارس، تلاش کردهاند روابط خود را به حالت عادی بازگردانند؛ اما این بحران، اختلافات عمیقتری را میان دو متحد درباره روابط با ارمنستان، مناسبات با اسرائیل و دخالت در امور داخلی یکدیگر آشکار کرده است.
به گزارش خبرفوری به نقل از المانیتور، تنشها زمانی آغاز شد که جمهوری آذربایجان در ۲۱ سپتامبر، مقررات جدید پوشش مدارس را تصویب کرد که عملا استفاده از روسری و حجاب را در مدارس دولتی ممنوع میکرد. این تصمیم با انتقاد نمایندگان حزب عدالت و توسعه، حزب حاکم ترکیه به رهبری رجب طیب اردوغان، روبهرو شد.
در واکنش به انتقادهای آنکارا، الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، نشست سیزدهم سازمان کشورهای ترکزبان را که ۳۰ اکتبر در آنکارا برگزار شد، تحریم کرد.
این بحران سرانجام پس از سفر هشتم نوامبر اردوغان به جمهوری آذربایجان فروکش کرد. دو رئیسجمهور در جریان این دیدار بر روابط نزدیک دو کشور تأکید کردند. علیاف نیز ۱۱ نوامبر در نشست اقلیمی COP31 در آنتالیا حضور یافت.
ناظم جعفراف، معاون مرکز قفقاز برای روابط بینالملل و مطالعات راهبردی در باکو، به المانیتور گفت: «نه طرف ترکیهای و نه طرف آذربایجانی نتوانستند این بحران را بهخوبی مدیریت کنند.»
اعتراض باکو به دخالت ترکیه در امور داخلی
نمایندگان حزب عدالت و توسعه و برخی مقامهای ترکیه، ممنوعیت حجاب را ضربهای به آزادی مذهبی دانستند؛ اما باکو این انتقادها را بخشی از روند گستردهتر دخالت ترکیه در امور داخلی خود، بهویژه در ساختار سیاسی سکولار جمهوری آذربایجان، تلقی کرد.
به گفته جعفراف، دولت آذربایجان مسائل مذهبی را بیشتر از دریچه امنیت ملی بررسی میکند تا آزادیهای دینی. از نگاه باکو، محدودیتهای حجاب با هدف مقابله با آنچه افراطگرایی مذهبی میداند و همچنین تهدیدهای احتمالی ناشی از بازگشت شهروندان آذربایجانی از سوریه و عراق اعمال شده است!
وزارت خارجه جمهوری آذربایجان اعلام کرده است که سال گذشته ۵۳۷ شهروند این کشور، عمدتا کودکان، از عراق و سوریه به کشور بازگشتند؛ افرادی که به دلیل ارتباط با داعش در اردوگاهها یا زندانها نگهداری میشدند.
باکو همچنین انتقادهای ترکیه را تلاشی برای ایفای نقش «برادر بزرگتر» و تحمیل سیاستهای داخلی آنکارا به خود میداند. علیاف دوم اکتبر، بدون نام بردن از کشوری مشخص، هشدار داده بود که هیچ طرف خارجی حق ندارد در امور جمهوری آذربایجان دخالت کند یا به این کشور دستور بدهد.
اختلاف بر سر ارمنستان و رابطه با اسرائیل
یکی دیگر از محورهای اختلاف، تلاش ترکیه برای عادیسازی روابط با ارمنستان است؛ کشوری که دشمن دیرینه جمهوری آذربایجان محسوب میشود.
آنکارا عادیسازی کامل روابط را به توافق صلح جامع میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان مشروط کرده است؛ با این حال، روابط ترکیه و ارمنستان بهتدریج در حال بهبود است و دو کشور درباره بازگشایی مرز مشترک خود گفتوگو میکنند. ترکیه این مرز را در سال ۱۹۹۳ و در حمایت از باکو در جریان مناقشه قرهباغ بسته بود.
در مقابل، یک منبع امنیت ملی ترکیه به المانیتور گفته است که آنکارا نیز از دخالت بیش از اندازه جمهوری آذربایجان در تلاشهای ترکیه برای عادیسازی روابط با ارمنستان ناراضی است.
اختلاف دیگر به روابط نزدیک باکو و تلآویو مربوط میشود. انتقال نفت جمهوری آذربایجان به اسرائیل از طریق خط لولهای که به بندر جیهان ترکیه ختم میشود، در داخل ترکیه انتقادهایی برانگیخته است.
این تنش در ۱۵ اکتبر و همزمان با سفر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، به جمهوری آذربایجان آشکارتر شد. زمانی که اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، با یک پرواز تجاری آذربایجانی وارد باکو شد و سخنرانی خود را آغاز کرد، فیدان و هیئت ترکیهای جلسه را ترک کردند. ترکیه این اقدام را اعتراضی به ورود محرمانه هرتزوگ با پرواز آذربایجانی توصیف کرد.
منافع اقتصادی و نظامی مانع گسترش بحران
با وجود اختلافات، منافع اقتصادی، انرژی و امنیتی گسترده دو کشور اجازه نمیدهد تنشها بهراحتی به یک بحران جدی تبدیل شود.
بر اساس آمار سفارت جمهوری آذربایجان در آنکارا، سرمایهگذاری مستقیم این کشور در ترکیه بین سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۵ به ۲۱.۱ میلیارد دلار رسیده است. شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان نیز در پالایشگاه استار، شرکت پتروشیمی پتکیم و زیرساختهای انتقال گاز ترکیه سرمایهگذاریهای مهمی دارد.
در حوزه نظامی نیز ترکیه طی سالهای گذشته با آموزش، رزمایش مشترک و فروش تسلیحات، به نوسازی ارتش جمهوری آذربایجان کمک کرده است. پهپادهای بیرقدار TB2 ترکیه از جمله تسلیحاتی بودند که باکو در جنگ سال ۲۰۲۰ قرهباغ علیه ارمنستان به کار گرفت.
دو کشور همچنین بر اساس توافق دفاعی سال ۲۰۲۱ متعهد شدهاند در صورت تهدید امنیت هر یک، حمایت و کمک نظامی ارائه کنند.
از سوی دیگر، ترکیه مسیر اصلی انتقال نفت و گاز جمهوری آذربایجان به بازارهای جهانی و اروپا محسوب میشود. خط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیهان نفت این کشور را منتقل میکند و خط لوله ترانسآناتولی نیز نقش محوری در انتقال گاز آن به اروپا دارد.
جعفراف در پایان تأکید کرد: «هیچ موضوع یا مسئله دیگری آنقدر اهمیت و ارزش ندارد که روابط جمهوری آذربایجان و ترکیه را به خطر بیندازد.»
