در اقلیم کردستان عراق قبوری کشف شده است که تاریخ آن به حدود ده هزار سال پیش از میلاد، تخمین زده شده است. سرزمین عراق که در گذشته با عنوان میان‌رودان یا میان‌دورود شناخته می‌شده است، همراه با فلات آناتولی و سرزمین شام به عنوان مرکز تمدن‌های بشری شناخته می‌شدند. انسان‌ها برای اولین بار در دوران نوسنگی در این نواحی دست به کشاورزی و دام‌پروری زدند. همچنین در این سرزمین‌ها برای اولین بار ساخت ظروف و وسایل با سنگ، گچ و آهک آغاز شد.
سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «آشنایی با اوضاع معاصر کشورهای عربی» تالیف علیرضا حسینی و محمدعلی محمدی شریف‌آبادی از سوی انتشارات نگارستان اندیشه به بازار کتاب آمد.
کشورهای حوزه خلیج‌فارس شامل مجموعه‌ای از کشورهای واقع در حاشیه جنوبی خلیج‌فارس هستند که از نظر جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی جایگاه ویژه‌ای در منطقه خاورمیانه دارند. این کشورها از جمله سلطان‌نشین عمان، امارات متحده عربی، دولت قطر، پادشاهی بحرین، دولت کویت و پادشاهی عربستان سعودی به واسطه منابع عظیم نفت و گاز طبیعی، نقش مهمی در بازار انرژی جهان ایفا می‌کنند. همچنین، تنوع جغرافیایی و اقلیمی این منطقه از بیابان‌های خشک تا سواحل دریایی، باعث شکل‌گیری فرهنگ‌ها و سبک زندگی متنوعی شده است. در کنار این کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، سرزمین یمن قرار دارد که به دلیل موقعیت استراتژیک و راهبردی خود در جنوب شبه جزیره عربستان و نزدیکی به دریای سرخ و خلیج عدن، اهمیت سیاسی و اقتصادی ویژه‌ای دارد.
آشنایی با وضعیت معاصر این کشورها کلید درک بهتر تحولات و ارتباطات کشورهای حوزه خلیج‌فارس و یمن است و به تحلیل وضعیت کنونی و آینده این بخش از جهان کمک می‌کند. با نگاهی دقیق‌تر به این کشورها درمی‌یابیم که هر یک از آنها در فرآیندهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی منطقه نقش متمایز و گاه مکملی ایفا می‌کنند. عربستان سعودی با مساحت گسترده، جمعیت زیاد و جایگاه مذهبی ویژه در جهان اسلام، در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای اثرگذار است. در مقابل، کشورهایی چون قطر و بحرین با وسعت و جمعیتی کمتر، به واسطه توسعه زیرساخت‌های مدرن، دیپلماسی فعال و تمرکز بر آموزش و نوآوری، حضوری پررنگ در مجامع بین‌المللی دارند. امارات متحده عربی، به ویژه با تمرکز بر شهرهایی چون دبی و ابوظبی به الگویی برای توسعه شهری و اقتصادی در منطقه تبدیل شده است.
عمان با سیاست خارجی متعادل و بی‌طرفی نسبی، همواره در میانجی‌گری‌های منطقه‌ای نقش ایفا کرده است. کویت نیز با تجربه جنگ و بازسازی، مسیر متفاوتی از ثبات و توسعه را دنبال کرده است. این کشورها با وجود اشتراکات فرهنگی، زبانی و مذهبی، دارای ساختارهای حکومتی گوناگون هستند؛ از پادشاهی مطلقه گرفته تا امارت و سلطنت مشروطه. این تنوع ساختار سیاسی، باعث شکل‌گیری رویکردهای متفاوت در مدیریت منابع، سیاست خارجی و تعامل با مسائل اجتماعی شده است.
در کنار این کشورها، یمن با تمدن کهن، فرهنگ اصیل و موقعیت ژئوپلیتیکی و راهبردی مهم، نقشی تاریخی و معاصر در تحولات شبه‌جزیره عربستان ایفا کرده است. اما در دهه‌های اخیر، بحران‌های سیاسی و جنگ داخلی، آن را به یکی از چالش‌برانگیزترین نقاط منطقه تبدیل کرده است.
کتاب «آشنایی با اوضاع معاصر کشورهای عربی» از جنبه‌های گوناگون خواننده را با این کشورها آشنا می‌کند و نگاهی کلی درباره وضعیت هر یک از این کشورها به دست می‌دهد. مخاطب با مطالعه این کتاب با جغرافیا و آب‌وهوا، تاریخ معاصر، حکومت، سیاست و مناسبات آن کشور با ایران، وضعیت اقتصادی، فرهنگ و آداب و رسوم، آموزش و پرورش و آموزش عالی آن کشور و در برخی از موارد با راه‌های مهاجرت به آن کشور آشنا خواهد کرد.
این کتاب بعد از پیشگفتار در بخش اول به موقعیت جغرافیایی و آب‌وهوا، تاریخ، سیاست و حکومت، مناسبات سیاسی با ایران، وضعیت اقتصادی، وضعیت اجتماعی، فرهنگ و آداب و رسوم، آموزش و پرورش و آموزش عالی، راه‌های مهاجرت در کشورهای عمان، امارات متحده عربی، قطر، بحرین، کویت، عربستان سعودی و یمن می‌پردازد. در بخش دوم این کتاب نیز همان ویژگی‌ها در کشورهای حوزه هلال حاصلخیزی شامل پادشاهی اردن هاشمی، جمهوری عربی سوریه، جمهوری لبنان و سرزمین فلسطین مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
در شرح تاریخ باستان و پیوندهای تمدنی عمان می‌خوانیم: «این سرزمین در طول تاریخ، نام‌های گوناگونی داشته است؛ از بارزترین این نام‌ها می‌توان به (مجان)، (مزون) و (عمان) اشاره کرد. این سرزمین در دوران باستان توسط سومریان به نام (ارض مجان) نام‌گذاری شد و محلی برای کشتی‌سازی و مسگری بوده است
پژوهش‌های تاریخی حکایت از پیوندهای فراوان میان تمدن عمان و تمدن‌های چین، هند، میان‌رودان و همچنین تمدن‌های شرق مدیترانه، نیل و شمال آفریقا دارد. حفاری‌های انجام‌شده در استان صُحار تایید می‌کند که صنعت معدن و مسگری یکی از صنایع اصلی عمانِ هزاره‌ی دوم پیش از میلاد بوده است. بی‌شک پادشاهی مجان یا ارض مجان که در کتیبه‌های سومری آمده است همان سرزمین عمان است.»
در شرح تاریخ امارات متحده عربی آمده است: «امارات متحده عربی از لحاظ تاریخی به نام عمان شناخته می‌شده است؛ همچنین به مجان نیز معروف بوده است که بسیاری از مورخان و نویسندگان عرب و دیگران از آن نام برده‌اند. از این منظر تاریخ این منطقه در چارچوب تاریخ جامع عمان و عرب قرار می‌گیرد. این منطقه در ابتدا، شیخ‌نشین‌های ساحل عمان نام داشت. در پایان سده‌ی هفدهم میلادی به دلیل وجود دو عامل، یکی بی‌نظمی شیخ‌نشین‌های جنوبی خلیج‌فارس و دیگری عدم وجود یک قدرت مرکزی توانمند در ایران، در بخش جنوبی ساحل خلیج‌فارس (از ساحل ابوظبی تا راس مسندم) دزدی دریایی رونق بسزایی داشت؛ به همین دلیل این منطقه را ساحل دزدان می‌نامیدند. تا اینکه پس از پیروزی ارتش هند-بریتانیا در سال ۱۸۵۳ میلادی بر دزدان دریایی و امضای قرارداد صلح، نام این منطقه به ساحل آشتی تغییر یافت. تا پیش از تاسیس کشور امارات متحده عربی در سال ۱۹۷۱ میلادی به همین نام معروف بوده است.»
در شرح تاریخ قطر می‌خوانیم: «این منطقه در پیش از اسلام، در فعالیت‌های تجاری ساسانیان در حوزه‌ی تجارت مروارید و رنگ ارغوانی نقش مهمی داشت. قطر اولین مکان شناخته شده برای تولید رنگدانه‌ی صدف است؛ رنگ ارغوانی به صورت طبیعی در ساحل‌های این کشور بر روی برخی از صدف‌ها یافت می‌شود که در نوع خود منحصربه‌فرد است. در دوره‌ی امویان نیز مرکز تجارت مروارید در خلیج‌فارس بود. در دوره‌ی عباسیان کشتی‌هایی که از بصره به سمت چین و هندوستان رهسپار بودند در بنادر قطر پهلو می‌گرفتند.»
در شرح تاریخ یمن می‌خوانیم: «دیلمون نام سومری منطقه‌ای در عهد باستان است که ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد به شکوفایی رسید و مرکز آن در خلیج‌فارس بود. به نقل از دانشنامه‌ی بریتانیکا ۸۳ مرکز این تمدن در جزیره‌ی بحرین بوده است. با این حال برخی از پژوهشگران مکان احتمالی دیلمون را منطقه‌ی احساء و قطیف در شرق عربستان یا قطر امروزی می‌دانند.
امپراتوری هخامنشی در قرن چهارم پیش از میلاد کنترل این منطقه را به دست گرفت. همه‌ی ساحل جنوبی خلیج‌فارس در قرن سوم پیش از میلاد به دست اشکانیان افتاد. پس از آنها اردشیر اول، پادشاه ساسانی، دگربار کنترل سرزمین بحرین و ساحل شرقی شبه‌جزیره‌ی عربی و عمان را به دست آورد و پسرش شاپور را حاکم بحرین کرد. این سرزمین در آن زمان یک استان ساسانی به شمار می‌رفت، که بر اساس نام‌گذاری‌های امروزی به سه منطقه‌ی الهفوف و قطیف در عربستان و جزیره کوچکی که امروزه به نام کشور بحرین شناخته می‌شود، تقسیم می‌شد. این سرزمین تا زمان ورود اسلام، توسط قبیله‌های عرب که از سوی ساسانیان منصوب می‌شدند، اداره می‌شد.»
در شرح تاریخ باستان کویت می‌خوانیم: «بر اساس حفاری‌های انجام شده در مناطق مختلف کویت، وجود آثار باستانی ماقبل تاریخ همانند نوک پیکان و سنگ چخماق و دیگر آثار به دست آمده از جزیره‌ی فیلکه و جزیره أم‌النمل، دلالت بر تاریخ باستانی این منطقه دارد. این منطقه از نظر پیوند تاریخی، مربوط به ایران باستان است. سرزمین کویت در سده‌های پیش از میلاد تحت سلطه‌ی امپراتوری هخامنشی و اشکانی قرار داشته است. جزیره‌ی کویتی فیلکه در سده‌ی سوم پیش از میلادی به دست اسکندر مقدونی افتاد.»
در شرح تاریخ پیش از ظهور اسلام پادشاهی عربستان سعودی می‌خوانیم: «از آن‌جا که تاریخ شبه‌جزیره‌ی عربی در گذشته یکپارچه بوده است و در عصر حاضر به کشورهای متعددی تبدیل شده است، از این‌رو تاریخ این منطقه، به ویژه پادشاهی عربستان سعودی ممکن است با کشورهایی همچون جمهوری یمن، پادشاهی بحرین، دولت قطر، سلطان‌نشین عمان، امارات متحده‌ی عربی و جمهوری عراق همپوشانی داشته باشد.
بررسی‌های تاریخ نشان می‌دهد که قدیمی‌ترین تمدن‌ها در شبه‌جزیره‌ی عربستان در ناحیه‌ی نجران بوده است و دو تمدن (العبید) و (دلمون) در ناحیه‌ِی قطیف و خلیج‌فارس شکوفا شدند. تمدن‌هایی همچون تمدن قوم عاد در جنوب بیابان ربع‌الخالی پدید آمدند. قوم ثمود نیز در وادی القری در سرزمین تبوک سکونت داشت. از این قوم همچنان آثار باستانی زیادی بر جای مانده است. آنان با تراشیدن صخره‌های بزرگ، نقش و نگارهایی را بر روی آنها رسم کرده‌اند. همچنین با تعبیه‌ی دالان‌هایی در این صخره‌ها از آنها با عنوان محلی برای سکونت استفاده می‌کردند.
قبیله‌ی کنده نیز از قبایل مهم شبه‌جزیره عربستان در دوران باستان شناخته می‌شود. شهر باستانی کوچکی به نام (الفاو) در جنوب عربستان از این قبیله بر جای مانده است. این شهر نمایانگر کاملی از یک شهر عربی، پیش از پیدایش اسلام است.
قوم مدین نیز از جمله قبیله‌هایی بود که در سرزمین تبوک می‌زیسته است. شایان ذکر است، که نام این قوم در کتاب‌های مقدس نیز آورده شده است. نقوش سنگی بر روی صخره‌ها و تخته‌سنگ‌ها، از مهم‌ترین آثار بر جای مانده از آنها است.»
در تاریخ سرزمین یمن می‌خوانیم: «آثار و شواهدی به دست آمده، که نشان می‌دهد، یمن دارای تاریخی پربار و کهن است. نشانه‌هایی از شهرنشینی و تمدن در این سرزمین از دو هزار سال پیش از میلاد رفته‌رفته نمایان شد. تا اینکه پادشاهی سَبَأ در ۱۲۰۰ پیش از میلاد ظهور کرد. چهار اتحادیه‌ی قبیله‌ای به نام‌های پادشاهی سبأ، پادشاهی حضرموت، پادشاهی قبتان و پادشاهی معین در تاریخ این کشور پدید آمد.»
در بخش دوم کتاب در شرح تاریخ عراق از کشورهای حوزه‌ی هلال حاصلخیزی می‌خوانیم: «انسان نئاندرتال در ۶۵ هزارسال تا ۳۵ هزارسال پیش از میلاد مسیح در غاری به نام (شانه‌در) در اقلیم کردستان عراق می‌زیسته است. همچنین در همین منطقه، قبوری کشف شده است که تاریخ آن به حدود ده هزار سال پیش از میلاد، تخمین زده شده است. سرزمین عراق که در گذشته با عنوان میان‌رودان یا میان‌دورود شناخته می‌شده است، همراه با فلات آناتولی و سرزمین شام به عنوان مرکز تمدن‌های بشری شناخته می‌شدند.
انسان‌ها برای اولین بار در دوران نوسنگی در این نواحی دست به کشاورزی و دام‌پروری زدند. همچنین در این سرزمین‌ها برای اولین بار ساخت ظروف و وسایل با سنگ، گچ و آهک آغاز شد.
دوران تاریخی سرزمین بین‌رودان(عراق) به ترتیب عبارتند از: باغ‌های معلق بابل، تمدن سومر و امپراتوری آکدیان، دولت‌شهر بابل و آشور(۲۰۰۰-۵۳۹ق‌م)، امپراتوری هخامنشیان(۵۵۰-۳۳۰ق.م)، سلوکیان(۳۱۲ق.م- ۶۳م)، اشکانیان(۲۴۷-۲۲۴ق.م)، امپراتوری ساسانی(۲۲۴-۶۵۱م)، دوران خلافت اسلامی(۴۱- امویان(۴۱-۱۳۲ق)، عباسیان(۱۳۲-۶۵۶ق)، حمله‌ی مغول‌ها(۶۵۶ق)، یا آل‌جلایر(۸۳۵-۷۴۰ق)، تیموریان (۹۱۱-۷۷۱ق)، قراقویونلو(۸۷۱-۷۷۹ق)، آق‌قویونلو(۹۰۶-۸۵۳ق) و صفویان (۹۱۴-۹۴۱ق).»
به طور کلی ره‌آورد این کتاب آشنایی با کشورهای عربی از جنبه‌های گوناگون خواهد بود و به کمک آن نگاهی کلی درباره‌ی وضعیت هر یک از این کشورها به دست می‌آید.
کتاب «آشنایی با اوضاع معاصر کشورهای عربی» تالیف علیرضا حسینی و محمدعلی محمدی شریف‌آبادی با از سوی انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شد. صفحه و شمارگان ۲۰۰ نسخه از سوی انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شد.