بیرجند - ایرنا - خراسان جنوبی در حالی با نرخ ولادت ۱۵.۱ در هزار، جایگاه دوم کشور را از آن خود کرده و بیش از ۷۲ درصد موالید آن به فرزندان دوم و بالاتر اختصاص دارد که مشوقهای کلیدی قانون جوانی جمعیت نظیر زمین و تسهیلات فرزندآوری همچنان در پیچوخم بوروکراسی و صفهای انتظار بلاتکلیف ماندهاند؛ در این میان، مرکز درمان ناباروری «رویش» با ثبت نرخ موفقیت ۳۳ درصدی، روزنهای از امید را برای خانوادههای این استان مرزی زنده نگه داشته است.
به گزارش ایرنا بررسی آمارهای رسمی سازمان ثبت احوال بیانگر تحولی عمیق در پویایی جمعیت کشور است؛ شاخص گذار از فرزند اول به دوم که در سال ۱۳۸۵ در سطح کشور حدود ۸۲ درصد بود و در استانهایی نظیر خراسان جنوبی و کهگیلویه و بویراحمد به اوج خود (۹۴ درصد) میرسید، طی دهههای اخیر با سیری نزولی روبهرو شده است. این آمار به روشنی گویای آن است که تمایل خانوادهها برای گسترش ابعاد خانواده و تولد فرزند دوم و سوم بهشدت کاهش یافته و پدیده تکفرزندی در حال نفوذ به لایههای مختلف جامعه است.
اگرچه خراسان جنوبی همچنان به لطف اصالتهای ریشهدار فرهنگی و دینی، از جایگاه مناسبی در شاخصهای کلی ولادت برخوردار است، اما افت عمومی شاخص گذار به فرزند دوم در کشور هشدار میدهد که تکیه بر آمارها دیگر پاسخگوی نیازهای آینده نخواهد بود.
تحلیل کارشناسان نشان میدهد عواملی نظیر افزایش سن ازدواج، طولانیتر شدن فاصله زمانی تا تولد نخستین فرزند و دغدغههای اقتصادی و فرهنگی، ساختار خانوادهها را تحت تاثیر قرار داده است.
همچنین دادههای آماری اداره کل ثبت احوال خراسان جنوبی در ۶ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ابعاد امیدبخش و در عین حال قابل تأملی از وضعیت موالید این استان مرزی را به تصویر میکشد؛ دادههایی که نشان میدهد این خطه با وجود تمامی چالشهای اقتصادی و خشکسالیهای مداوم، همچنان یکی از سنگرهای استوار رشد جمعیت در کشور به شمار میرود.
بر اساس گزارش رسمی ثبت احوال، در نیمه نخست سال جاری ۶ هزار و ۵۹۹ واقعه ولادت در استان به ثبت رسیده است و بر این اساس شاخص کلیدی نرخ خام ولادت با عدد ۱۵.۱ در هزار، خراسان جنوبی را همچنان در رتبه دوم کشور پس از سیستان و بلوچستان نگه داشته است؛ مزیتی راهبردی که نشاندهنده ریشهدار بودن ارزشهای خانوادهمحور در میان مردم این دیار است. از کل ولادتهای ثبتشده، سهم مناطق شهری چهار هزار و ۴۲۲ مورد و مناطق روستایی ۲ هزار و ۱۷۷ مورد گزارش شده است.
یکی از جذابترین بخشهای آماری این دوره، نمودار سهم ولادت فرزندان است که نشان میدهد خانوادههای خراسان جنوبی تمایل معناداری به داشتن فرزندان بیشتر دارند؛ طوری که فرزند اول ۲۷.۶ درصد، فرزند دوم ۳۱.۶ درصد (بیشترین سهم)،فرزند سوم ۲۴.۲ درصد،فرزند چهارم ۱۱.۶ درصد و فرزند پنجم و بیشتر ۴.۸ درصد در آمارها به ثبت رسیده است.
این ترکیب نشان میدهد که بیش از ۷۲ درصد موالید استان مربوط به فرزندان دوم به بعد است و خانوادهها از الگوی تکفرزندی فاصله معناداری گرفتهاند که این امر نقطه اتکای بسیار مناسبی برای اثربخشی سیاستهای حمایتی قانون جوانی جمعیت محسوب میشود.
گرچه این ارقام نشان میدهد زوجهای جوان خراسان جنوبی پس از تشکیل خانواده (که میانگین سن ازدواج آنها حدود ۲۱ سال برای زنان و ۲۵ سال برای مردان بود)، در نیمه نخست دهه چهارم و سوم زندگی، با آمادگی روانی و جسمانی اقدام به فرزندآوری میکنند اما باید دید مشوق های فرزندآوری در خراسان جنوبی چطور بر ریل گذاری سیاستهای جمعیتی اثرگذار است.
در میان بسته حمایتی قانون جوانی جمعیت، ماده ۳ و ۴ یعنی «تأمین زمین و مسکن» پررنگترین و البته وسوسهانگیزترین مشوقی بود که بارقههای امید را در دل خانوادههای خراسان جنوبی روشن کرد.
بر اساس آخرین آمار اعلام شده از سوی اداره کل راه و شهرسازی استان، خراسان جنوبی با تخصیص ۱۱ هزار و ۲۱۵ واحد زمین به متقاضیان طرح جوانی جمعیت، در جایگاه نخست کشور از نظر میزان تخصیص زمین قرار دارد.
بر اساس این آمار، تاکنون ۳۲ هزار و ۲۳۲ نفر در استان در طرح جوانی جمعیت ثبتنام کردهاند که از این تعداد، ۱۷ هزار و ۱۴۲ نفر تأیید نهایی شدهاند. همچنین تعداد ۱۲ هزار و ۵۳۲ واحد زمین در استان پیشبینی شده و میزان تخصیص زمین به متقاضیان به ۱۱ هزار و ۲۱۵ واحدرسیده است.
ثبتنام بیش از ۳۲ هزار متقاضی در پهنه استان، بهروشنی عطش جامعه برای بهرهمندی از این حق قانونی را بازتاب میدهد؛ با این حال، کانون بحران و گره اصلی این ماجرا در مرکز استان یعنی شهر بیرجند سر برآورده است؛ جایی که از میان بیش از ۳۲ هزار متقاضی ثبتنامی، ۱۷ هزار و ۱۴۲ نفر از فیلترهای استعلامی عبور کرده و حائز شرایط قانونی شناخته شدهاند، اما محدودیت اراضی دولتی و توپوگرافی خاص منطقه، روند تخصیص را به کلافی پیچیده بدل کرده است.
صف ۴۵۰۰ نفری در بیرجند و نگاه به شهرهای مجاور
بر اساس آمار اعلام شده در خرداد امسال ، شهر بیرجند در مجموع حدود ۱۲ هزار نفر ثبتنام برای زمین جوانی جمعیت داشته که از این تعداد ۹ هزار نفر واجد شرایط شناخته شدهاند و تاکنون حدود پنج هزار و ۱۰۰ نفر زمین خود را دریافت کردهاند اما حدود سه هزار و ۳۰۰ نفر دیگر نیز در نوبت تخصیص قرار دارند.
آمارها گویای آن است که تقریبا یک سوم از واجدان شرایط در بیرجند همچنان در صف انتظار تخصیص زمین معطل ماندهاند لذا کمبود زمینهای دولتی در محدوده شهری، متولیان راه و شهرسازی را بر آن داشته تا دستبهدامن ظرفیت شهرهای اقماری و روستاهای پیرامونی شوند.
اگرچه در اوایل سال ۱۴۰۳ با بهرهگیری از اراضی روستاهای مجاور مانند دستگرد و شکرآب برای حدود ۵۰۰ نفر تخصیص زمین انجام گرفت و پیش از آن نیز برخی متقاضیان زمینهای شهر خوسف را تحویل گرفتند، اما با تکمیل ظرفیت اراضی دولتی بیرجند، پرونده واگذاری به سمت مناطقی چون حاجیآباد (با پیشبینی حدود ۲۵۰۰ قطعه ۲۰۰ متری) و الحاق مجدد شکرآب سوق یافته است.
البته مدیرکل راه و شهرسازی خراسان جنوبی با رد هرگونه شائبه تبعیض در توزیع اراضی، تأکید میکند که تمامی تخصیصها بر اساس ضوابط ماده ۶ آییننامه اجرایی ماده ۴ قانون، یعنی بر مبنای «فرم (ج) سبز، نداشتن سابقه مالکیت و اولویتهای زمانی» صورت میگیرد.
به گفته میرمحمد مودی، برای باقیمانده متقاضیان واجد شرایطی که زمین دولتی در بیرجند برای آنها موجود نیست، ناگزیر از ظرفیت شهرهای مجاور استفاده خواهد شد تا حقوق قانونی متقاضیان حفظ شود.
سایت زعفرانیه؛ قراردادهایی که به تحویل نرسیدهاند
اما آن سوی ماجرا، وضعیت خانوادههایی است که نامشان از گردونه قرعهکشی خارج شده و قرارداد کاغذی را هم در دست دارند. در سایت زعفرانیه بیرجند، با الحاق اراضی در سال ۱۴۰۲، بیش از ۲ هزار قطعه زمین بهصورت دو واحدی (هر قطعه برای دو خانوار و مجموعاً حدود چهار هزار و ۱۰۰ نفر) تخصیص یافت. با این حال، گذشت سالها نشان داد که داشتن قرارداد، لزوماً به معنای تصرف زمین و آغاز عملیات ساخت نیست.
گلایه اصلی متقاضیان در این سایت، تأخیر مکرر در تحویل فیزیکی اراضی و بلاتکلیفی برای آغاز ساختوساز است؛ در حالی که پیشتر وعده تحویل زمینها تا پایان سال گذشته داده شده بود، این موعد به تأخیر افتاده است. معاون مسکن و ساختمان ادارهکل راه و شهرسازی خراسان جنوبی دلیل این خلف وعده را زمانبر بودن قرارداد دوساله پیمانکار آمادهسازی میداند.
به اذعان حسن علیزاده، سایت زعفرانیه هماکنون به دلیل تردد ماشینآلات سنگین، خاکبرداریهای گسترده، وجود گرد و خاک و نقاط کور، در وضعیت کاملاً کارگاهی قرار دارد و ورود خانوادهها به دلایل ایمنی ممنوع است.
وی پیششرط تحویل زمینها را تسطیح معابر و دسترسی ایمن میداند؛ چرا که نمیتوان قطعهای را که در ارتفاع یا روی تپهماهور قرار گرفته و هیچ راه دسترسی ندارد به خانوادهها تحویل داد. طبق آخرین وعده این دستگاه اجرایی، متقاضیان زعفرانیه احتمالاً تا پایان امسال یا اوایل سال آینده میتوانند پای در زمینهای خود بگذارند.
هزینههای پنهان و زنجیره معطل پروانهها
گره زمین تنها به خاکبرداری و تحویل فیزیکی ختم نمیشود؛ ابهام در هزینههای آمادهسازی، صدور پروانه و تأمین آب و برق، چالش دوم خانوادههاست. تا زمانی که زمینها به شکل قطعی و رسمی تحویل نشوند، امکان دریافت پروانه ساختمانی وجود ندارد.
از سوی دیگر، اعمال تخفیفهای قانونی عوارض ساخت برای مشمولان جوانی جمعیت نیز در راهروهای شهرداری و شورای شهر بیرجند در انتظار بررسی و تصویب نهایی مانده است؛ وضعیتی که نشان میدهد پای مشوق زمین در خراسان جنوبی، هم در پیچوخم آمادهسازی تپهماهورها و هم در بوروکراسی اداری میاندستگاهی همچنان میلنگد.
صف هزار نفری در انتظار وام فرزندآوری
تسهیلات قرضالحسنه فرزندآوری بهعنوان یکی دیگر از مشوقهای نقدی و عاجل قانون، با معطلی طولانی متقاضیان در شعب بانکی دست به گریبان است. بر اساس آخرین آمارهای شبکه بانکی استان، از ابتدای سال تا پایان شهریورماه ۶ هزار و ۱۵۵ متقاضی موفق به دریافت تسهیلات فرزندآوری شدند، در حالی که صف انتظار همچنان میزبان ۱۰ هزار و ۱۷۸ پرونده بلاتکلیف بود.
در این میان بانکهای ملت با ۲۷ درصد، ملی با ۱۹ درصد و سپه با ۱۳ درصد، بیشترین سهم را در پرداخت وامهای مصوب (از ۴۴۰ میلیون ریال برای فرزند اول تا ۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال برای فرزند پنجم به بعد) داشتهاند. این در حالی است که در بخش وام ازدواج نیز با وجود پرداخت به پنج هزار و ۵۰۰ متقاضی (به ارزش ۱۸ هزار و ۶۱۰ میلیارد ریال)، افزون بر چهار هزار و ۱۰۰ متقاضی تا پایان شهریور در نوبت دریافت قرار داشتند؛ موضوعی که تسریع در تأمین منابع اعتباری از سوی شبکه بانکی را گوشزد میکند.
در کنار مشوقهای معیشتی نظیر زمین و تسهیلات بانکی، یکی از حیاتیترین و راهبردیترین تکالیف قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، توسعه زیرساختهای درمانی و چتر حمایتی برای زوجهای نابارور است؛ حوزهای که در خراسان جنوبی به عنوان استانی مرزی و با فاصله زیاد از پایتخت، نقشی تعیینکننده در احیای امید خانوادهها ایفا میکند.
بررسی ابعاد این تکلیف قانونی نشان میدهد که حوزه درمان ناباروری در خراسان جنوبی طی ماههای اخیر گامهای عملیاتی و ملموسی برداشته است چرا که بر اساس آخرین اعلام مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، مرکز درمان ناباروری «رویش»، به عنوان تنها مرکز تخصصی سطح سه زنان در استان، توانسته با استقرار پزشکان متخصص و فوقتخصص، نرخ موفقیت درمان را به ۳۳ درصد برساند؛ شاخصی استاندارد و قابل توجه که این مجموعه دانشگاهی را در ردیف مراکز موفق و شاخص کشور زیر ذرهبین وزارت بهداشت قرار داده است.
یکی از عمدهترین دغدغههای زوجهای درگیر با ناباروری، هزینههای سرسامآور دارویی و درمانی بود که در قانون جوانی جمعیت برای آن چارهاندیشی شد. بر همین اساس، هماکنون نزدیک به ۹۰ درصد خدمات و اقدامات درمانی این مرکز برای مراجعانی که نیازمند مداخلات فوقپیچیده و خاص نیستند، تحت پوشش چتر بیمهای قرار دارد تا بار مالی درمان، مانعی پیش پای آرزوی فرزندآوری خانوادهها ایجاد نکند.
مراجعان پس از پذیرش در کلینیک سرپایی مجاور بیمارستان و انجام غربالگریها و آزمایشهای تشخیصی اولیه، بدون نیاز به سرگردانی در مراکز درمانی استانهای مجاور نظیر خراسان رضوی یا یزد، مراحل تخصصی درمان را در همین مرکز دنبال میکنند.
با این حال، تمرکز خدمات در بیرجند و نیاز شهرستانها به دسترسی عادلانهتر، مسئولان دانشگاه علوم پزشکی را به سمت تمرکززدایی برده است. در همین راستا، توسعه زیرساختهای درمانی به دومین شهرستان پرجمعیت استان یعنی «قائن» نیز گسترش یافته؛ مرکزی که زیرساختها و تجهیزات فیزیکی آن مهیا شده و با اخذ مجوز برای گذراندن دوره آموزش ۲ ماهه نیروی انسانی متخصص در داخل استان، به زودی وارد چرخه خدمترسانی به زوجهای نابارور شمال استان خواهد شد تا حلقه حمایتهای درمانی قانون جوانی جمعیت در این استان مرزی تکمیلتر شود.
گسترش چتر بیمه بر سر زوجین نابارور
در کنار فعالیتهای تخصصی و نرخ موفقیت ۳۳ درصدی مرکز درمان ناباروری «رویش» بیرجند، سنگینی هزینههای درمانی همواره یکی از دغدغههای اصلی زوجهای نابارور برای ورود به چرخه درمان بوده است؛ گرهای که با گسترش چتر حمایتی بیمه سلامت تا حد زیادی گشوده شده است.
بر اساس آخرین آمارها، از آغاز اجرای طرح پوشش بیمهای خدمات درمان ناباروری در خراسان جنوبی تاکنون، پنج هزار و ۵۸۸ زوج نابارور در این استان زیر پوشش خدمات حمایتی بیمه سلامت قرار گرفتهاند.
این بسته حمایتی طیف وسیعی از اقدامات سرپایی شامل دارو، ویزیت و خدمات پاراکلینیکی تا درمانهای پیشرفته و فوقتخصصی کمکباروری نظیر «IUI»، «IVF» و «ICSI» را در بر میگیرد؛ خدماتی که با بازنگری و اصلاح تعرفهها در فروردینماه امسال، زمینه بهرهمندی بهتر و ارزانتر متقاضیان را فراهم کرده است.
یکی از اثرگذارترین شاخصهای این حمایت، کاهش سهم پرداختی از جیب خانوادههاست؛ بهگونهای که هماکنون میزان فرانشیز خدمات بیمارستانی تحت پوشش بیمه سلامت به حدود ۱۰ درصد مبلغ کل خدمات تعهدشده کاهش یافته و ۹۰ درصد بار مالی این فرآیندهای سنگین درمانی از دوش زوجین برداشته شده است. علاوه بر این، با فعالسازی نشان خدمات تخصصی برای فلوشیپهای ناباروری و تسریع در تسویه مطالبات مراکز درمانی، چرخه پذیرش و درمان این خانوادهها بدون وقفه و با پایداری ادامه دارد.
با این حال، حفظ پیشگامی خراسان جنوبی در نرخ موالید و مهار خطر سالمندی جمعیت، تنها در گرو درمان ناباروری خلاصه نمیشود؛ تا زمانی که گرههای کور تأمین زمین در شهرهایی چون بیرجند و معطلی طولانیمدت خانوادهها در صف وامهای ازدواج و فرزندآوری با همراهی شبکه بانکی باز نشود، پازل جمعیتی این استان مرزی کامل نخواهد شد.
ضرورت توجه جدی به تحولات جمعیتی
صاحبنظران حوزه علوم اجتماعی و تربیتی هم معتقدند نباید پشت رتبههای بالای آماری استان سنگر گرفت و از تحولات زیرپوستی غافل شد زیرا جمعیت جوان و متخصص همانند تجهیزات دفاعی، رکن بنیادین امنیت و اقتدار ملی به شمار میرود و افت نرخ رشد جمعیت در سالهای پیشرو، تأمین نیروی انسانی چرخه تولید، صنعت، بهداشت و خدمات امدادی کشور را با مخاطره مواجه خواهد کرد.
کارشناسان تاکید دارند که عبور از تله جمعیتی و کاستن از تأخیر در فرزندآوری، همافزایی همهجانبه دستگاهها را برای گرهگشایی واقعی از دغدغههای معیشتی و مسکن میطلبد؛ مشوقها زمانی به هدف اصابت میکنند که از روی کاغذ و سخنرانیها خارج شده و در قالب تسهیلات بهموقع، پروانههای بیدردسر و زمینهای آماده ساخت، حس امنیت را به سفره و سرپناه خانوادهها برگردانند.
