مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس، به‌مناسبت برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۲۰۲۶ درباره تغییرات و تحولات این رویداد نوشت.
سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، رضا حاجی‌آبادی، مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس: کاهش ابعاد نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۲۶ و کاهش تعداد شرکت‌کندگان و تعطیلی سالن ۶، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا الگوی سنتی نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب، در مواجهه با تحولات بنیادین صنعت نشر جهان، همچنان کارآمد است؟ هر چند این کاهش اقبال نامحسوس و به کُندی اتفاق افتاده اما نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
آیا نمایشگاه کتاب فرانکفورت رو به افول است؟
نمایشگاه فرانکفورت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخی صنعت نشر، همچنان جایگاه مهمی در مبادلات بین‌المللی حق نشر و شکل‌گیری همکاری‌های فرهنگی دارد؛ اما افزایش هزینه‌های حضور، تردید درباره بازگشت سرمایه، تغییر مدل‌های کسب‌وکار و تحولات رفتار مخاطبان، نشان می‌دهد که حتی معتبرترین نهادهای این صنعت نیز نمی‌توانند خود را از ضرورت بازنگری در الگوهای گذشته بی‌نیاز بدانند.
البته این تحول از امروز آغاز نشده است. افول نسبی الگوهای سنتی نشر در غرب، همزمان با تغییر موازنه‌های اقتصادی و فرهنگی و ظهور قدرت‌های جدید نشر در شرق و به‌ویژه خاورمیانه، از سال‌ها پیش قابل مشاهده بوده است. رشد نمایشگاه‌های منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری کشورهای آسیایی و عربی در دیپلماسی فرهنگی، توسعه بازارهای ترجمه و توجه فزاینده به ادبیات غیرغربی، نشانه‌هایی از تغییر تدریجی جغرافیای قدرت در صنعت نشر بین‌المللی هستند.
یکی از نشانه‌های معنادار این تحول را می‌توان در گسترش فعالیت‌های بین‌المللی نمایشگاه کتاب کودک بولونیا مشاهده کرد؛ جایی که دست‌اندرکاران این نمایشگاه همزمان با کاهش درآمدها و اقبال مخاطبان، درصدد برآمدند که برای کسب درآمد بیشتر و تقویت برند خود به‌عنوان یک لژیونر فرهنگی از تخصص خود برای برگزاری رویدادهای مشابه در کشورهای دیگر استفاده کنند. آن‌ها در توسعه برنامه‌های مرتبط با کتاب کودک در مناطقی همچون شارجه امارات متحده عربی و شانگهای چین نقش کلیدی را بازی کردند. این روند را باید فراتر از برگزاری چند رویداد جدید دید: انتقال تجربه، دانش تخصصی و اعتبار نهادهای باسابقه نشر به بازارهایی که با سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی، در پی تقویت جایگاه بین‌المللی خود هستند.
گزارش آماری پنج سال اخیر نمایشگاه کتاب فرانکفورت
هرچند آمار رسمی پنج سال اخیر به‌تنهایی، افول مستمر نمایشگاه فرانکفورت را تأیید نمی‌کند اما تعطیلی یکی از سالن‌های برگزاری و گزارش میدانی حاضران در نمایشگاه نشانه‌هایی از تغییر ساختاری و بروز چالش در الگوی سنتی نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب را نشان می‌دهد. بررسی آمار رسمی نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که این رویداد پس از افت شدید دوران کرونا، روند بازیابی و رشد را تجربه کرده است.
آمار رسمی نمایشگاه فرانکفورت، ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶
۲۰۲۲ ۱۸۰٬۰۰۰ نفر حدود ۴٬۰۰۰
۲۰۲۳ ۲۱۵٬۰۰۰ نفر بیش از ۴٬۰۰۰
۲۰۲۴ ۲۳۰٬۰۰۰ نفر بیش از ۴٬۳۰۰
۲۰۲۵ ۲۳۸٬۰۰۰ نفر ۴٬۳۵۰
۲۰۲۶ ۲۳۶٬۰۰۰ نفر ۴٬۰۰۰
نقش شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی در صنعت نشر
در کنار این تحولات، نباید از نقش شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی غافل شد. چالش‌های صنعت نشر با ظهور شبکه‌های اجتماعی آغاز شد؛ رسانه‌هایی که شیوه دسترسی به محتوا، الگوهای مطالعه، سلیقه مخاطبان و روش‌های بازاریابی را تغییر دادند.
شاید در سال‌های دورتر، شبکه‌های اجتماعی بخشی از فرآیند صنعت نشر یعنی عرضه و تبلیغات را دسخوش تغییرات بنیادین کردند، اما در روزگاران جدید هوش مصنوعی توانسته وارد تمام چرخه‌های صنعت نشر از تولید تا انتشار و تبلیغات و بازاریابی شود. امروز هوش مصنوعی این تحول را به مرحله‌ای عمیق‌تر رسانده است؛ مرحله‌ای که در آن، نه‌تنها عرضه و توزیع کتاب، بلکه فرایند تولید محتوا، از نویسندگی و ترجمه تا ویرایش، طراحی و گرافیک، دستخوش تغییر شده است.
در چنین شرایطی، نمایشگاه‌های کتاب نمی‌توانند صرفاً بر سابقه تاریخی، وسعت فیزیکی و تکرار مناسبات سنتی اتکا کنند. آینده این رویدادها به توانایی آن‌ها در ایجاد ارزش واقعی برای ناشران، نویسندگان، آژانس‌های ادبی و مترجمان وابسته است؛ از تسهیل خرید و فروش حق نشر و توسعه بازارهای ترجمه گرفته تا ایجاد ارتباطات حرفه‌ای، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و فراهم‌کردن فرصت‌های اقتصادی پایدار.
فرصت تاریخی پیش روی صنعت نشر کشور
اما آنچه در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد، فرصت تاریخی پیش روی صنعت نشر کشورهای اسلامی و خاورمیانه است. کشورهای این منطقه نباید صرفاً به حضور در نمایشگاه‌های معتبر غربی یا پیروی از الگوهای تثبیت‌شده آن‌ها بسنده کنند. سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های نشر، تقویت آژانس‌های ادبی، حمایت از ترجمه دوسویه، ایجاد شبکه‌های منطقه‌ای حق نشر، توسعه همکاری میان ناشران کشورهای اسلامی و طراحی رویدادهای حرفه‌ای متناسب با نیازهای بازارهای جدید، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک قطب اثرگذار بین‌المللی در این منطقه شود.
البته بهره‌گیری از این فرصت، تنها با افزایش تعداد نمایشگاه‌ها یا ساخت سالن‌های بزرگ‌تر ممکن نیست. آنچه اهمیت دارد، برخورداری از راهبردی روشن برای توسعه بازار، حمایت از حقوق مؤلفان، تربیت نیروی متخصص، تسهیل مبادلات بین‌المللی و تبدیل ظرفیت‌های فرهنگی منطقه به فرصت‌های واقعی اقتصادی است. تجربه کشورهایی که با سرمایه‌گذاری مستمر توانسته‌اند ادبیات و محصولات فرهنگی خود را در سطح جهانی مطرح کنند، نشان می‌دهد که موفقیت بین‌المللی حاصل برنامه‌ریزی بلندمدت و حضور حرفه‌ای و هدفمند است.
برای صنعت نشر ایران نیز این موضوع اهمیتی دوچندان دارد. ایران با برخورداری از پیشینه ادبی غنی، نویسندگان و شاعران توانمند، ظرفیت‌های قابل‌توجه در حوزه ترجمه و تجربه فعالیت در بازارهای منطقه‌ای، می‌تواند بخشی از این جریان جدید باشد؛ مشروط بر آنکه از نگاه صرفاً داخلی و الگوهای سنتی فاصله بگیرد و حضور بین‌المللی را به یک راهبرد پایدار تبدیل کند.
لزوم بازنگری در فرآیندهای نشر
اگر صنعت نشر ایران و جهان در بازنگری جدی در شیوه‌های تولید، عرضه، بازاریابی و ارتباط با مخاطب تعلل کند، افول تدریجی آن دور از انتظار نخواهد بود. در مقابل، کشورهایی که تغییرات فناوری و جابه‌جایی کانون‌های فرهنگی و اقتصادی جهان را زودتر درک کنند، می‌توانند از این دوره گذار برای بازتعریف جایگاه خود بهره ببرند.
امروزه مسئله فقط کوچک‌تر شدن نمایشگاه فرانکفورت یا تغییر ساختار نمایشگاه‌های قدیمی نیست؛ مسئله، دگرگونی در جغرافیای قدرت و اقتصاد نشر جهان است. برای کشورهای اسلامی و خاورمیانه، این دگرگونی می‌تواند تهدیدی برای تداوم الگوهای گذشته یا فرصتی تاریخی برای ایفای نقشی تازه در آینده نشر بین‌المللی باشد. شاید بتوان اینگونه گفت که آینده نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب را نه اندازه و شکوه ظاهری آن‌ها، بلکه میزان اثربخشی و ارزشی که برای فعالان نشر ایجاد می‌کنند، تعیین خواهد کرد.
اکنون زمان آن است که صنعت نشر کشورهای اسلامی و خاورمیانه این تحول را جدی بگیرد؛ نه برای تماشای افول الگوهای قدیمی، بلکه برای مشارکت فعال در ساختن الگوهای جدید.
حضور انتشارات هزاره ققنوس در نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۲۰۲۶ به دلایل فراوان ازجمله محدودیت‌های صدور ویزا و نبود غرفه رسمی ایران؛ به اعزام یک نماینده بخش کپی رایت محدود شد.