پیش‌نشست همایش بین‌المللی «جهان اسلام و بایسته‌های گفتمان دینی ـ فرهنگی معاصر» با بررسی پیوند پژوهش‌های دینی و تولید منظومه‌های فکری، تبیین چهار لایه قرآنی نقش‌آفرینی امت اسلامی و تأکید بر ضرورت شناخت افق فهم مخاطبان جهانی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نشست علمی «اندیشه‌های گفتمان‌ساز در عرصه جهان اسلام»، از سلسله پیش‌نشست‌های همایش بین‌المللی «جهان اسلام و بایسته‌های گفتمان دینی ـ فرهنگی معاصر»، به همت دبیرخانه شورای دین‌پژوهان کشور با همکاری مجمع جهانی شیعه‌شناسی، امروز سه‌شنبه ۱۲ آبان ماه ۱۴۰۵، با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و طرح دیدگاه‌های آیت پیمان، دبیر کل مجمع جهانی شیعه‌شناسی و حسن نوربخش، مدیر گروه دین و مطالعات جهانی دبیرخانه دین‌پژوهان کشور، برگزار شد.
در این نشست، مبانی قرآنی گفتمان‌سازی، نسبت هویت اسلامی با ارتباطات جهانی، ضرورت تقویت انسجام امت و نقش پژوهش‌های دینی در تولید منظومه‌های فکری متناسب با نیازهای جهان معاصر بررسی شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو مجلس خبرگان رهبری و رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور طی سخنانی در این نشست به تبیین مبانی قرآنی گفتمان‌سازی و الزامات نقش‌آفرینی امت اسلامی در جهان معاصر پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از آغاز این سلسله‌نشست‌ها و اهتمام مجمع جهانی شیعه‌شناسی به مباحث بین‌المللی، اظهار کرد: تقویت و تعمیق نگاه گفتمانی در عرصه بین‌الملل، همواره از نیازهای ما بوده و تحولات کنونی منطقه، اهمیت و ضرورت آن را مضاعف کرده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با محکوم کردن تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و گرامیداشت یاد شهدای این حملات بویژه کودکان مظلوم، گفت: تحولات اخیر، توجه کشورهای اسلامی به ایران را از منظر منطقه‌ای و امنیتی افزایش داده و زمینه فاصله گرفتن از برخی نگاه‌ها و رفتارهای کلیشه‌ای پیشین را فراهم کرده است؛ از این رو، باید برای این حرکت علمی و نتایج آن در عرصه بین‌الملل، حساب ویژه‌ای باز کرد.
قرآن؛ مبنای مشترک و راهبردی گفتگو در جهان اسلام
رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور با بیان اینکه بحث درباره جهان اسلام باید با توجه به ادبیات و کلیدواژه‌های قرآنی پیش برود، افزود: «امت» از مهم‌ترین واژه‌های قرآن در این زمینه است؛ واژه‌ای که هم تکرار شده و هم اوصاف متعددی برای آن بیان شده است.
وی با تأکید بر اینکه این تکرار و توصیف، اهمیت امت و نوع نگاه قرآن به آن را نشان می‌دهد، تصریح کرد: برای بررسی اندیشه‌های گفتمان‌ساز در جهان اسلام، باید مفهوم امت را محور قرار داد و مسیر گفتمان‌سازی را از قرآن استنتاج کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، قرآن را محل اشتراک و وفاق مذاهب و جریان‌های مختلف جهان اسلام دانست و گفت: تمرکز بر قرآن، افزون بر اصالت اندیشگی و اتقان علمی، از اولویت راهبردی نیز برخوردار است؛ زیرا امکان آغاز بحث از مبنایی مشترک را فراهم می‌کند.
وی با استناد به آیه ۱۴۳ سوره بقره «وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا»، اظهار کرد: این آیه، هم به مناسبات درونی امت و هم به نسبت آن با دیگر جوامع نظر دارد و می‌توان چهار لایه هویت‌مندی، نظم‌بخشی، انسجام‌بخشی و معناآفرینی را در آن بررسی کرد.
هویت امت نباید در سطحی حداقلی باقی بماند
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، نخستین لایه این آیه را هویت‌مندی و تمایز هویتی امت اسلامی عنوان کرد و توضیح داد: تعبیر «جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً» از آیه مبارکه ۱۴۳ سوره بقره نشان‌دهنده هویت‌بخشی الهی به مجموعه پیروان پیامبر اسلام (ص) است؛ بنابراین، امت نباید در جامعه بزرگ بشری حل شود و هویت متمایز خود را از دست بدهد.
وی با بیان اینکه اصل هویت امت، با فعلیت و قدرت اثرگذاری آن یکسان نیست، افزود: ممکن است مسلمانان بر اثر رخوت، ناآگاهی یا عوامل خارجی، این هویت را در سطحی حداقلی نگه دارند؛ در حالی که باید آن را به هویتی فعال، نیرومند و حاضر در صحنه‌های اجتماعی و جهانی تبدیل کنند.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به آیه «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»، تأکید کرد: تقویت امت، به تغییر در نگاه، منطق و شیوه مواجهه مسلمانان با یکدیگر نیاز دارد و نگاه آنان به اعضا و مجموعه‌های مختلف امت باید در تراز این هویت مشترک قرار گیرد.
وی اصلاح نگرش به امت را از زیرساخت‌های گفتمان‌سازی دانست و گفت: پیش از آنکه درباره چگونگی ساختن گفتمان سخن بگوییم، باید اصل امت و ضرورت تقویت آن را در اندیشه و رفتار خود بپذیریم.
هویت اسلامی نباید دیوارساز و انزواساز باشد
رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور، هویت مطلوب امت را «هویتی ارتباطی» توصیف کرد و گفت: حفظ تمایز هویتی به معنای بستن راه ارتباط با دیگران نیست، بلکه باید با گشودگی ارتباطی همراه باشد.
وی با استناد به تعبیر «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» از آیه ۱۴۳ سوره بقره افزود: گواه بودن بر مردم، بدون حضور در میدان‌های مشترک زندگی جهانی معنا ندارد؛ نمی‌توان از صحنه دور ماند و در عین حال، مدعی گواهی و الگو بودن برای دیگران شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، حضور، آگاهی، پیگیری و مشارکت در عرصه‌های اجتماعی جهان را از لوازم این گواهی دانست و تصریح کرد: مقابله با استکبار و رژیم صهیونیستی، نباید با نوع مواجهه با مردم جهان یکسان انگاشته شود؛ مردم جهان می‌توانند مخاطب سخن و گواهی امت اسلامی باشند و در برابر ظلم با آن همراه شوند.
وی با تأکید بر اینکه هویت امت نباید دشمن‌ساز، دیوارساز یا انزواساز باشد، اظهار کرد: امت اسلامی باید در عرصه‌های جهانی حضور داشته باشد و این حضور، مستلزم همزیستی و ارتباط با دیگران است.
نیکوکاری و عدالت، مبنای همزیستی با دیگران است
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به تعبیر قرآنی «أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ»، خاطرنشان کرد: همزیستی مورد نظر، صرفاً کنار یکدیگر بودن نیست، بلکه باید بر نیکوکاری و رفتار عادلانه استوار باشد.
وی عدالت را آرمانی انسانی و از اهداف پیامبران برشمرد و گفت: تحقق عدالت، خود زمینه‌ای نیرومند برای شناساندن ظرفیت دین به بشریت فراهم می‌کند؛ چنانکه در توصیف ظهور امام عصر(عج) نیز بر برپایی عدالت تأکید شده است.
این صاحب‌نظر در گفتمان تقریب مذاهب اسلامی افزود: هنگامی که انسان‌ها تحقق آرمان عدالت را مشاهده کنند، زمینه شناخت و گرایش آنان به دینی که این آرمان را محقق کرده است، فراهم می‌شود.
امت بدون الگوگیری از پیامبر (ص)، الگوی دیگران نمی‌شود
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، پیامبرمحوری را از دیگر الزامات هویت امت دانست و با اشاره به عبارت «وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا» از آیه ۱۴۳ سوره بقره گفت: امت نمی‌تواند بدون الگو گرفتن از پیامبر اسلام (ص)، برای دیگر جوامع الگو باشد.
وی افزود: رحمت پیامبر (ص) نسبت به جهانیان، عدالت‌خواهی، عبادت، رقت قلب و دیگر اوصاف ایشان باید در برابر امت قرار گیرد و معیارهای آن به شیوه‌های زندگی امروز ترجمه و بر شرایط جدید تطبیق شود.
رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور با هشدار نسبت به تخاصم درونی مسلمانان تصریح کرد: اگر اعضای امت با یکدیگر درگیر شوند، هویت مشترک آنان تضعیف می‌شود و دیگر جوامع نیز چنین امتی را الگوی خود قرار نخواهند داد؛ زیرا امتِ گرفتار نزاع داخلی، نمی‌تواند مدعی راهبری و الگودهی برای دیگران باشد.
«وسطیت»؛ منطق تنظیم نسبت‌ها، نه میانه‌گیری عددی
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در تبیین دومین لایه آیه، «وسطیت» را مبنای نظم‌بخشی به حیات امت دانست و اظهار کرد: نباید از صفت «وسط» به سادگی عبور کرد؛ این واژه، حامل حکمتی برای تنظیم زندگی جامعه اسلامی است و حوزه‌های علمیه باید آن را به صورت دقیق بررسی کنند.
وی با اشاره به تنوع مذاهب، ملت‌ها، زبان‌ها، جغرافیاها و ظرفیت‌های امت اسلامی، افزود: وسطیت، منطق تنظیم نسبت میان این مجموعه‌هاست و نباید آن را صرفاً قرار گرفتن در نقطه میانی دو حد معنا کرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: مسئله آن نیست که همواره میان دو موضع بایستیم، بلکه باید نسبت درست میان حقوق، ارزش‌ها، مسئولیت‌ها و ساحت‌های مختلف زندگی را برقرار کنیم.
وی جوهر وسطیت قرآنی را «تناسب‌شناسی و نسبت‌شناسی حکیمانه» توصیف کرد و گفت: امت وسط، امتی است که بتواند میان ارزش‌ها، حقوق و مجموعه‌های مختلف اجتماعی، تعادل و توازن رفتاری ایجاد کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، پرهیز از اسراف و تنگ‌گیری در انفاق، توجه همزمان به دنیا و آخرت، همراهی عدالت با احسان و قرار گرفتن عفو و اصلاح در کنار حق مجازات را از نمونه‌های قرآنی این منطق برشمرد.
وی همچنین با اشاره به نامه امیرالمؤمنین (ع) به مالک اشتر، تنظیم شیوه مواجهه با گروه‌های مختلف جامعه و پرهیز از سخت‌گیری افراطی یا رها کردن امور را جلوه‌ای از این نگاه دانست.
وحدت و هم‌افزایی، شرط اثرگذاری امت اسلامی است
رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور، سومین لایه را انسجام‌بخشی، وحدت در عین کثرت و هم‌افزایی اجتماعی عنوان کرد و گفت: مسئله تقریب مذاهب اسلامی در این بخش قرار می‌گیرد.
وی با بیان اینکه قرآن در کنار «امت وسط»، از «امت واحده» نیز سخن می‌گوید، افزود: وسطیت، وحدت، خیر بودن امت و الگو شدن آن، مفاهیمی جدا از یکدیگر نیستند، بلکه حلقه‌هایی به هم پیوسته‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی تصریح کرد: امت باید مناسبات درونی خود را به درستی تنظیم کند، به انسجام برسد و ظرفیت خیر و اثرگذاری خود را تقویت کند تا بتواند برای دیگران الگو باشد؛ الگویی که صرفاً با ادعا و سخن گفتن شکل نمی‌گیرد.
وی با مقایسه این مسئله با هویت مشترک یک ملت گفت: همانگونه که درگیری گروه‌ها و قومیت‌های یک ملت، هویت مشترک آن را به حاشیه می‌راند، اختلاف و نزاع در میان مسلمانان نیز هویت و توان امت را تضعیف می‌کند.
گفتمان‌سازی از صفر آغاز نمی‌شود
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در تشریح چهارمین لایه، معناآفرینی را نزدیک‌ترین بخش به موضوع گفتمان‌سازی دانست و اظهار کرد: گفتمان از سنخ معناست، اما معنا از صفر تولید نمی‌شود؛ بلکه باید بر معانی موجود و قابل فهم برای مخاطب تکیه کند.
وی با اشاره به فطرت مشترک انسان‌ها افزود: انسان‌ها، با وجود تفاوت‌های دینی و فرهنگی، از ظرفیت‌های معنایی مشترکی برخوردارند؛ هرچند این معانی ممکن است در برخی شرایط ضعیف یا به حاشیه رانده شده باشند.
عضو مجلس خبرگان رهبری تأکید کرد: اگر بدون توجه به این ذخایر معنایی مشترک سخن بگوییم، نخستین شرط ارتباط با جامعه جهانی را از میان برده‌ایم و در فضایی منزوی، تنها با خود سخن گفته‌ایم.
معرفی زیبایی‌های معارف اهل‌بیت(ع)، راه ارتباط با مخاطب جهانی است
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با استناد به روایت «فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا» از امام رضا (ع)، گفت: تأکید بر معرفی زیبایی‌های سخن اهل‌بیت (ع)، به این معنا نیست که دیگر بخش‌های معارف آنان برای بشر سودمند نیست، بلکه ناظر به شیوه آغاز ارتباط با مخاطب است.
وی توضیح داد: برای گفتگو با کسانی که اهل‌بیت (ع)، اسلام یا دین را نمی‌شناسند، باید از معانی‌ای آغاز کرد که بتوانند آن را بفهمند و زیبایی آن را دریابند؛ این نقطه اتصال، زمینه پذیرش و ادامه گفتگو را فراهم می‌کند.
رئیس شورای علمی دین‌پژوهان کشور افزود: نیکی و عدالت برای دیگر جوامع نیز معانی ناشناخته‌ای نیستند و هنگامی که امت اسلامی آن‌ها را در عمل محقق کند، امکان شناخته شدن و الگو قرار گرفتن آن فراهم می‌شود.
همکاری بر نیکی، ظرفیتی فراتر از مرزهای امت اسلامی دارد
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به آیه «تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَیٰ»، ظرفیت همکاری بر نیکی و پرهیزگاری را محدود به روابط درون جامعه اسلامی ندانست و گفت: سطحی از معنای نیکی و تقوا برای عموم انسان‌ها قابل فهم است و می‌تواند مبنای همکاری جهانی قرار گیرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری، همراهی افکار عمومی جهان در برابر ظلم را نمونه‌ای از این ظرفیت برشمرد و افزود: با گسترش ارتباطات، در هم تنیدگی جوامع و کاهش مرزهای اطلاعاتی، تحقق گسترده خیر نیز بیش از گذشته به همکاری اجتماعی، انسانی و جهانی نیاز دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در پایان تأکید کرد: گفتمان‌سازی جهانی باید بر معانی فطری و مشترکی استوار شود که افق فهم و شناخت مخاطب را شکل می‌دهد؛ این اصل در گفتگوی درون امت اسلامی نیز جاری است و مذاهب باید برای تقویت هویت مشترک امت، گفتگو را از مشترکات آغاز کنند، نه از معانی اختصاصی خود.
پیمان: نهادینه شدن پژوهش، زمینه‌ساز تحول علمی حوزه شده است
در بخش دیگری از این نشست، آیت پیمان دبیرکل مجمع جهانی شیعه‌شناسی با اشاره به پیشینه فعالیت دبیرخانه و شورای دین‌پژوهان کشور، اظهار کرد: این مجموعه با انجام فعالیت‌های تأسیسی و نوآورانه در عرصه پژوهش‌های دینی، در نهادینه شدن پژوهش و تثبیت جایگاه آن در ساختارهای علمی کشور نقش داشته است.
وی، شکل‌گیری هفته پژوهش، برنامه «کتاب سال دین» و برگزاری ادواری کنگره‌های دین‌پژوهی را از جمله ثمرات و اقدامات این شورا برشمرد و افزود: کنگره‌های دین‌پژوهی، فرصتی برای ارائه دستاوردهای تازه پژوهشی و طرح ایده‌ها و نظریه‌های اندیشمندان فراهم کرد و به گشایش افق‌های فکری در علوم اسلامی و انسانی انجامید.
پیمان همچنین پیگیری ایجاد و تقویت معاونت‌های پژوهشی در حوزه علمیه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت علوم را از دیگر فعالیت‌های شورا عنوان کرد و گفت: این تلاش‌ها با هدف به رسمیت شناخته شدن پژوهش و تثبیت جایگاه آن در نهادهای علمی دنبال شد.
دبیرکل مجمع جهانی شیعه‌شناسی با اشاره به گسترش ساختارها و برنامه‌های پژوهشی حوزه اظهار کرد: امروز حتی مدارس علمیه‌ای با کمتر از صد طلبه نیز بر اساس مقررات حوزه، موظف به داشتن معاونت پژوهشی هستند و برنامه‌هایی همچون جشنواره علامه حلی (ره) برای طلاب جوان و نوپژوهشگران و کتاب سال حوزه، به تقویت فعالیت‌های پژوهشی کمک می‌کنند.
وی با تأکید بر اینکه حوزه علمیه امروز با حوزه دهه هشتاد تفاوت دارد، تصریح کرد: طی سال‌های اخیر، شاهد رشد و تحول در عرصه‌های علمی، روشی، فنی و فناوری‌های آموزشی بوده‌ایم.
پیمان، گشوده شدن بیش از ۲۶ باب جدید فقهی برای پرداختن به مسائل مستحدثه را از نمونه‌های این تحول دانست.
نوربخش: حضور مؤثر در رقابت گفتمانی، نیازمند پشتوانه علمی است
همچنین حسن نوربخش، مدیر گروه دین و مطالعات جهانی دبیرخانه دین‌پژوهان کشور، با تشریح اهداف این برنامه گفت: در ادامه سلسله‌نشست‌های علمی دین‌پژوهان، مجموعه‌ای از پیش‌نشست‌های همایش بین‌المللی «جهان اسلام و بایسته‌های گفتمان دینی ـ فرهنگی معاصر» آغاز شده و نشست حاضر با حضور استاد مبلغی، سرآغاز این حرکت علمی است.
وی، جهان معاصر را عرصه رقابت گفتمان‌ها توصیف کرد و افزود: حضور مؤثر و قدرتمند در این عرصه، بویژه در جهان اسلام، مستلزم برخورداری از پشتوانه علمی، فکری، دانشی و تجربی است.
نوربخش با بیان اینکه منظور از گفتمان، یک منظومه فکری با ابعاد فلسفی، فقهی و کلامی است، اظهار کرد: این همایش در پی ارائه چنین منظومه‌هایی است تا زمینه طرح آن‌ها در همایش‌های بین‌المللی، دانشگاه‌ها و گروه‌های علمی و نیز تولید سرفصل‌های جدید فراهم شود.
مدیر گروه دین و مطالعات جهانی دبیرخانه دین‌پژوهان کشور، تقریب مذاهب اسلامی را یکی از گفتمان‌های مهم و از ضرورت‌های جهان اسلام برشمرد و گفت: حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در این عرصه، افزون بر دیدگاه‌های علمی، از تجربه‌های مدیریتی فراوانی برخوردار است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: مباحث تقریب مذاهب و گفتمان‌های فرهنگی، در ادامه این سلسله نشست‌ها پیگیری خواهد شد.