طبق تحلیل یک نشریه آمریکایی، کشورهای منطقه بازیگران منفعل نیستند که صرفاً در برابر قدرت آمریکا تسلیم شوند یا به بستری برای تحقق تصورات واشنگتن تبدیل شوند.
یک نشریه آمریکایی در گزارشی تحلیلی نوشت که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و مناقشه بر سر تنگه هرمز، بار دیگر بحث شکل‌گیری «خاورمیانه جدید» را مطرح کرده است؛ با این حال، تجربه جنگ‌های گذشته و واقعیت‌های سیاسی منطقه نشان می‌دهد که مداخله نظامی آمریکا لزوماً به تغییرات بنیادین و پایدار منجر نمی‌شود.
به گزارش فرارو به نقل از فارن پالیسی، در این گزارش با اشاره به تکرار ایده شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید در مقاطع مختلف تاریخی، آمده است که این مفهوم بارها پس از وقوع جنگ‌ها و تحولات سیاسی منطقه مطرح شده، اما وعده‌های مربوط به ایجاد نظمی تازه، اغلب با واقعیت‌های میدانی فاصله داشته است.
در سال ۲۰۰۳، حمله به عراق قرار بود زمینه‌ساز شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید و دموکراتیک باشد. در سال ۲۰۰۶، کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، جنگ لبنان را «دردهای زایمان» خاورمیانه جدید توصیف کرد. در سال ۲۰۰۹ نیز بهار عربی نوید ظهور چنین نظمی را می‌داد. در سال ۲۰۲۳ هم گفته می‌شد حمله حماس به اسرائیل می‌تواند آغازگر شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید باشد.
اکنون حملات آمریکا به ایران و مناقشه بر سر تنگه هرمز، بار دیگر این ادبیات را به صدر مباحث سیاسی بازگردانده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در این باره گفته است: «خاورمیانه متحول خواهد شد و آینده این منطقه هرگز، دست‌کم به باور من، تا این اندازه روشن نبوده است.»
این مجله نیز با انتشار مقاله‌ای با عنوان «ضرورت ایران: آمریکا و اسرائیل چگونه می‌توانند خاورمیانه‌ای جدید را شکل دهند»، به بررسی این موضوع پرداخته است.
فاصله خیال‌پردازی‌های سیاسی با واقعیت‌های منطقه
این نشریه در ادامه تأکید می‌کند که رویدادهای خونین و آشفته‌ای مانند جنگ ایران، زمینه را برای طرح تصوراتی درباره تغییرات گسترده فراهم می‌کنند، اما واقعیت معمولاً با این انتظارات فاصله دارد.
در این گزارش با نقل قولی از سم ریبرن، رئیس سابق مجلس نمایندگان آمریکا، آمده است: «هر احمقی می‌تواند با لگد یک انبار را خراب کند، اما ساختن آن به یک نجار نیاز دارد.»
به نوشته این نشریه، ایجاد تغییری قاطع و مثبت، آن‌گونه که از نگاه آمریکا تعریف می‌شود، مستلزم برخورداری از برتری واقعی نظامی و توانایی تبدیل این قدرت به ترتیبات سیاسی پایدار است؛ دو ویژگی‌ای که واشنگتن همواره خود را برخوردار از آن‌ها دانسته، اما در عمل نتوانسته به‌طور کامل در اختیار داشته باشد.
این گزارش می‌افزاید استفاده از نیروی نظامی در آن سوی جهان، رهبران سیاسی را ناگزیر می‌کند نشان دهند اهداف مورد نظرشان با هزینه‌ها و خطرات جنگ تناسب دارد. همین مسئله موجب می‌شود اهداف جنگ با عباراتی بلندپروازانه و اغراق‌آمیز مطرح شوند؛ اهدافی که در نهایت ممکن است ارتباط چندانی با واقعیت‌های روزمره نداشته باشند.
از سوی دیگر، کشورهای منطقه نیز بازیگران منفعل نیستند که صرفاً در برابر قدرت آمریکا تسلیم شوند یا به بستری برای تحقق تصورات واشنگتن تبدیل شوند. به‌طور متناقض، ضعف و چندپارگی کشورهای منطقه نیز می‌تواند تحمیل اراده یک قدرت خارجی بر آن‌ها را دشوارتر کند.
پس از بمباران چه چیزی باقی می‌ماند؟
این نشریه با بررسی وضعیت کشورهای منطقه پس از جنگ، معتقد است که در صورت پایان درگیری‌ها، بسیاری از ساختارها و مشکلات پیشین همچنان پابرجا خواهند ماند.
بر اساس این تحلیل، ایران همچنان کشوری تحت فشار اقتصادی، نظامی‌شده و صادرکننده نفت خواهد بود که روابط نزدیکی با چین و روسیه و پیوندهای مستحکمی با عراق دارد. به بیان دیگر، وضعیت این کشور تفاوت بنیادینی با شرایط پیش از جنگ نخواهد داشت.
عراق نیز احتمالاً با همان وضعیت کنونی روبه‌رو خواهد بود؛ کشوری با ارتشی ترکیبی که تلاش می‌کند در برابر فشارهای ایران، همسایه‌ای با مرز طولانی مشترک، و آمریکا، کشوری که کنترل امور مالی عراق را در اختیار دارد، مقاومت کند.
سوریه نیز همچنان کشوری فقیر و آسیب‌دیده از ۱۳ سال جنگ داخلی و سال‌های طولانی تحریم خواهد بود. این کشور تحت حاکمیت یک گروه فرقه‌گرا باقی می‌ماند و قدرت‌های خارجی، از ترکیه و اسرائیل تا عربستان، در آن نفوذ خواهند داشت. اختلافات قومی و مذهبی نیز همچنان مانع شکل‌گیری ثبات سیاسی در این کشور خواهد بود.
لبنان نیز با پیامدهای توافق طائف در سال ۱۹۸۹ روبه‌رو خواهد ماند؛ توافقی که به جنگ داخلی پایان داد، توازن قدرت میان طوایف را بازتنظیم کرد و خواستار خلع سلاح گروه‌های شبه‌نظامی شد. با این حال، در دوران قیمومیت سوریه، همه گروه‌های مسلح به‌جز حزب‌الله خلع سلاح شدند.
حزب‌الله سلاح‌های خود را با عنوان «مقاومت» حفظ کرد و این مسئله، به نوشته این مجله، جایگاه این گروه را به‌عنوان رقیبی مسلح برای دولت لبنان تثبیت کرد؛ گروهی که درگیر منازعاتی طولانی با اسرائیل، همسایه جنوبی و قدرتمندتر خود، شده است.
این نشریه همچنین پیش‌بینی می‌کند لبنان همچنان با مأموریتی دشوار برای جلب رضایت صندوق بین‌المللی پول مواجه باشد؛ آن هم در شرایطی که پارلمان این کشور درباره اینکه چه کسانی باید زیان‌های نظام بانکی را متحمل شوند، تصمیم‌گیری نکرده است.
مصر نیز با وجود آسیب‌های اقتصادی ناشی از حملات حوثی‌ها به کشتی‌ها در دریای سرخ، همچنان ساختار اقتدارگرای پیشین خود را حفظ خواهد کرد؛ کشوری که با کمک‌های مالی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس سرپا مانده و اجرای پروژه‌های عظیم زیرساختی را دنبال می‌کند.
اردن نیز به دلیل بی‌ثباتی در مرزهای خود با اسرائیل، سوریه و عراق، ناگزیر به ادامه سیاست احتیاط خواهد بود. به نوشته این گزارش، لیبی، مراکش، الجزایر و سودان نیز تغییر بنیادینی در وضعیت خود تجربه نخواهند کرد.
این مجله در عین حال سومالی‌لند را یک استثنا می‌داند؛ منطقه‌ای که عمدتاً به‌عنوان کشوری مستقل به رسمیت شناخته نشده، اما به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و امکان ایفای نقش در برابر نفوذ حوثی‌ها بر تنگه باب‌المندب، توانسته امتیازاتی راهبردی از امارات، اسرائیل و آمریکا به دست آورد. با این حال، شکل‌گیری یک منطقه جدایی‌طلب به‌تنهایی به معنای ایجاد خاورمیانه‌ای جدید نیست.
اقتصاد کشورهای شورای همکاری کوچک می‌شود
در بخش دیگری از گزارش، وضعیت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بررسی شده است. بر اساس این تحلیل، همه کشورهای این منطقه هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته‌اند و انتظار می‌رود اقتصاد بیشتر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال جاری کوچک شود.
صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که اقتصاد کویت ۱۶.۷ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد و بحرین ۱۱.۳ درصد کوچک شود. امارات و عربستان نیز با کاهش اقتصادی، البته در مقیاسی محدودتر، مواجه خواهند شد.
این نهاد انتظار دارد اقتصاد کشورهای منطقه در سال آینده به‌شدت بهبود یابد، اما این پیش‌بینی بر فرض بازگشت تردد عادی از تنگه هرمز در طول سال ۲۰۲۷ استوار است. جریان انتقال نفت خام هم‌اکنون به سطح پیش از جنگ رسیده، هرچند جابه‌جایی آن همچنان با دشواری‌هایی همراه است.
به نوشته این نشریه، بیشتر کشورهای منطقه از طرح‌های بزرگ برای ایجاد خطوط لوله و مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل نفت سخن می‌گویند؛ از جمله انتقال نفت از ابقیق به ینبع، از حبشان به فجیره و از بصره به بانیاس. هدف از این طرح‌ها کاهش وابستگی به تنگه هرمز و افزایش تاب‌آوری در برابر حملات احتمالی ایران یا حوثی‌هاست.
با این حال، طرح‌هایی از این دست پیشینه طولانی دارند و احتمالاً بسیاری از آن‌ها هرگز به مرحله اجرا نخواهند رسید.
این کشورها همچنین برای بازسازی و تقویت سامانه‌های پدافند هوایی خود اقدام خواهند کرد؛ زیرا آمریکا، به نوشته این نشریه، در مقام طرفی که وارد جنگ می‌شود، نسبتاً ناکارآمد ظاهر شده، اما همچنان فروشنده‌ای مشتاق برای تسلیحات و تأمین‌کننده اطلاعات و فناوری دفاعی به شمار می‌رود.
تقویت پدافند هوایی، تغییر چشمگیری در ساختار نیروهای نظامی کشورهای عضو شورای همکاری ایجاد نخواهد کرد؛ چراکه به‌جز امارات، ارتش‌های این کشورها اساساً مأموریت برون‌مرزی و اعزام نیرو به خارج از کشور ندارند. با این حال، این اقدام توان آن‌ها را برای مقابله با حملات احتمالی آینده ایران و حوثی‌ها افزایش می‌دهد.
جنگ واشنگتن چگونه ممکن است پایان یابد؟
این نشریه در ادامه دو سناریو را برای پایان یا تداوم جنگ مطرح می‌کند.
در سناریوی نخست، دولت ترامپ با پذیرش امتیازاتی، توافق آتش‌بسی را امضا می‌کند که به ازسرگیری تردد عادی از تنگه هرمز منجر شود و به نیروی دریایی آمریکا امکان دهد نیروهای خود را به مناطق دیگر منتقل کند.
کنگره آمریکا که در اختیار دموکرات‌ها قرار دارد، می‌تواند روند اتخاذ چنین تصمیمی را تسریع کند. البته این اقدام به‌تنهایی به توقف جنگ منجر نخواهد شد؛ زیرا ترامپ قطعنامه مربوط به اختیارات جنگی را وتو خواهد کرد و احتمالاً دموکرات‌ها نیز آرای لازم برای لغو این وتو را در اختیار نخواهند داشت.
با این حال، اختلاف بر سر تأمین بودجه جنگ می‌تواند ادامه آن را دشوارتر کند. از نگاه نویسنده گزارش، چنین وضعیتی حتی ممکن است برای ترامپ فرصتی سیاسی ایجاد کند تا به‌جای آنکه مسئولیت شکست جنگ را بپذیرد، دموکرات‌ها را مقصر معرفی کند.
در این شرایط، کشورهای عضو شورای همکاری احتمالاً به راهبرد سنتی خود، یعنی حفظ روابط متوازن با طرف‌های مختلف و پرهیز از وابستگی کامل به یک قدرت، بازخواهند گشت. آن‌ها برای بازگشایی کامل تنگه هرمز به دنبال توافق‌های دوجانبه با ایران خواهند بود و هم‌زمان تلاش می‌کنند از اطلاعات، فناوری، تسلیحات و تخصص آمریکا بهره‌مند بمانند؛ حتی اگر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا دیگر در بحرین مستقر نباشد.
این وضعیت می‌تواند به الگویی شبیه «حضور از فراسوی افق» منجر شود؛ رویکردی که بر اساس آن، آمریکا نیروهای خود را عمدتاً در دریا و در چند نقطه محدود خارج از منطقه مستقر نگه می‌دارد و در زمان بحران، با استفاده از تجهیزات از پیش مستقرشده و حق دسترسی به پایگاه‌ها، نیروهایش را به منطقه اعزام می‌کند.
این الگو در خدمت راهبرد «موازنه‌سازی از راه دور» قرار دارد؛ راهبردی که بر اساس آن، واشنگتن از مداخله در امور روزمره یک منطقه دوری می‌کند و تنها زمانی وارد عمل می‌شود که قدرتی واحد تهدیدی برای تسلط بر منطقه‌ای ایجاد کند که برای منافع حیاتی آمریکا اهمیت دارد.
چرا ممکن است جنگ به‌سادگی ادامه پیدا کند؟
سناریوی دوم، ادامه جنگ دست‌کم در آینده نزدیک است. به نوشته فارن پالیسی، به نظر می‌رسد اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، و پیت هگست، وزیر جنگ این کشور، چنین مسیری را ترجیح می‌دهند و معتقدند راهبرد کنونی بر اساس معیارهای آن‌ها در حال نتیجه دادن است.
تصاویر ماهواره‌ای مورد استناد بسنت نشان می‌دهد که هیچ نفتکشی در جزیره خارک حضور ندارد و نفت خام کشورهای عضو شورای همکاری نیز که تحت اسکورت آمریکا جابه‌جا می‌شود، با حجمی برابر یا حتی بیشتر از سطح پیش از جنگ از منطقه خارج می‌شود.
با این حال، این گزارش تأکید می‌کند که ایران نیز در این معادله حق تصمیم‌گیری و اثرگذاری دارد. راهبرد فرسایش اقتصادی به تهران انگیزه می‌دهد نشان دهد هزینه ادامه این وضعیت برای واشنگتن بیشتر از میزانی خواهد بود که آمریکا حاضر به پرداخت آن است.
حملات حوثی‌ها به عربستان، حملات به ظهران و دمام و تهدید پایگاه‌های آمریکا، از جمله اقداماتی هستند که در چارچوب این راهبرد قابل ارزیابی‌اند.
رئیس‌جمهور آمریکا از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای، با ارسال پیام‌هایی نشان داده است که تا مشخص شدن نتیجه مذاکرات با ایران تمایلی به تشدید تنش‌ها ندارد؛ هرچند هم‌زمان تأکید کرده که محاصره دریایی ادامه خواهد یافت.
این وضعیت در عین حال، امکان حملات احتمالی ایران به کشتی‌رانی را باز می‌گذارد؛ حملاتی که می‌توانند به تشدید تنش‌هایی منجر شوند که ترامپ در تلاش برای اجتناب از آن‌هاست.
از سوی دیگر، گروه سوم ناوهای هواپیمابر آمریکا نیز در راه منطقه است و به این ترتیب، توان رزمی لازم برای اجرای تهدیدهای احتمالی در اختیار ترامپ قرار خواهد گرفت.
جنگ ایران موقعیت نظامی آمریکا در آسیا را تغییر می‌دهد
در گزارش این نشریه اشاره شده است که در صورت تداوم جنگ، تغییراتی رخ خواهد داد، اما نه به شکلی که طرفداران شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید انتظار دارند.
با ورود ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» به دریای عرب، سه‌چهارم ناوهای هواپیمابر عملیاتی و مستقر نیروی دریایی آمریکا درگیر این جنگ خواهند شد. همچنین با حرکت روزولت به سمت دریای آندامان، دیگر هیچ ناو هواپیمابری از آمریکا در غرب اقیانوس آرام حضور نخواهد داشت.
به نوشته این نشریه، اختصاص بخش بزرگی از توان نظامی آمریکا به منطقه خاورمیانه، موقعیت این کشور در آسیا را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در واقع، این خاورمیانه است که راهبرد آمریکا را از نو شکل می‌دهد، نه آمریکا که در حال بازسازی خاورمیانه باشد.
چرخش راست‌گرایانه اسرائیل شتاب می‌گیرد
اسرائیل یکی دیگر از بازیگران مهم این معادله است. به نوشته فارن پالیسی، ناظران طی سال‌های گذشته بارها درباره چرخش سیاست این کشور به سمت راست، فروپاشی احزاب چپ‌گرا، اتخاذ رویکردی تهاجمی‌تر در قبال منطقه، افزایش تنش در روابط با آمریکا و مخالفت فزاینده با راه‌حل دوکشوری هشدار داده‌اند.
این روند با توسعه توانایی حملات دوربرد اسرائیل همراه بوده است؛ توانایی‌ای که با هدف از کار انداختن برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران ایجاد شد و در نهایت به کشته شدن شمار زیادی از رهبران این کشور نیز انجامید.
این گزارش می‌نویسد چنین روندی دیر یا زود می‌توانست به جنگ منتهی شود، اما یحیی سنوار، رهبر فقید حماس، بود که ماشه را چکاند.
پیامد این تحولات برای ساکنان غزه و فلسطینیان به‌طور کلی فاجعه‌بار بوده است. همچنین نیروهای اسرائیلی را به آن سوی مرزهای سوریه و لبنان کشانده و این تصور گسترده را به وجود آورده است که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، ترامپ را به ورود به جنگ ترغیب کرده است.
به باور نویسنده گزارش، این تحولات روند منفی شدن نگاه افکار عمومی آمریکا به اسرائیل و روابط واشنگتن و تل‌آویو را سرعت بخشیده است؛ روندی که از یک دهه پیش قابل پیش‌بینی بود. از پیامدهای آن می‌توان به محدودتر شدن حمایت سیاسی از این روابط و تبدیل شدن آن به موضوعی برای منازعات حزبی در آمریکا اشاره کرد؛ وضعیتی که حتی پیش از آغاز جنگ کنونی در خلیج فارس نیز وجود داشت.
خاورمیانه جدیدی که هیچ‌کس آن را نمی‌سازد
این مجله در جمع‌بندی گزارش خود می‌نویسد جنگ اخیر، هم تمایل همیشگی آمریکا برای ایجاد خاورمیانه‌ای جدید و هم ناتوانی این کشور در تحقق چنین هدفی را آشکار کرده است.
انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، تا اندازه‌ای به همه‌پرسی درباره مداخلات این کشور در خاورمیانه تبدیل شده بود. به نظر می‌رسید ترامپ نیز این پیام را درک کرده و آن را بخشی از شعارهای انتخاباتی خود قرار داده است. او در سال ۲۰۲۴ گفته بود: «من جنگی را آغاز نخواهم کرد؛ بلکه به جنگ‌ها پایان خواهم داد.»
با این حال، نویسنده گزارش معتقد است خویشتن‌داری هیچ‌گاه اصل راهنمای رفتار ترامپ نبوده است؛ به‌ویژه زمانی که دیگران هزینه‌ها را پرداخت می‌کنند و او می‌تواند در قامت فرمانده جنگ ظاهر شود.
این وضعیت، به نوشته این نشریه برای دختران دانش‌آموز ایرانی که جان خود را از دست داده‌اند، سربازان آمریکایی و خانواده‌هایی که در داخل آمریکا با تورم ناشی از جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، پیامدهای تأسف‌باری داشته است.
در موضوع شکل‌گیری خاورمیانه جدید، پرسش اصلی دیگر نباید این باشد که آیا مداخله نظامی می‌تواند وضعیت منطقه را بهبود بخشد یا خیر؛ چراکه پاسخ این پرسش، از نگاه نویسنده، پیشاپیش روشن است. پرسش مهم‌تر این است که آیا کاهش مداخله می‌تواند به بهبود وضعیت منطقه کمک کند؟
نویسنده گزارش احتمال می‌دهد دولت بعدی آمریکا این رویکرد را در دستور کار قرار دهد؛ دولتی که باید در برابر افکار عمومی پاسخ‌گو باشد. افکار عمومی‌ای که جنگ ایران را اشتباهی می‌داند که آمریکا را بار دیگر به ماجراجویی نظامی بی‌دلیل بازگردانده است؛ همان نوع مداخله‌ای که رأی‌دهندگان در سال ۲۰۰۸ آن را رد کرده بودند.
در ادامه این گزارش آمده است که بدهی‌های کلان آمریکا و مطالبه افزایش هزینه‌کرد برای بهبود زندگی مردم عادی، بودجه دفاعی این کشور را تحت فشار قرار خواهد داد. کنگره نیز، فارغ از درست یا نادرست بودن این رویکرد، امنیت غرب اقیانوس آرام و اروپا را در اولویت قرار خواهد داد.
این نشریه در پایان می‌نویسد خاورمیانه تاکنون کمک‌های بسیار زیادی از آمریکا دریافت کرده است؛ کمک‌هایی که در مواردی پیامدهای ویرانگری به همراه داشته‌اند. شاید این منطقه بتواند با دریافت کمک‌های کمتر از سوی آمریکا نیز به حیات خود ادامه دهد.