تبریز- ایرنا- آذربایجان‌شرقی با تولید سالانه حدود پنج میلیون تن انواع محصولات کشاورزی و برخورداری از ظرفیت اسمی بیش از ۶.۵ میلیون تن در صنایع تبدیلی و غذایی، یکی از کانون‌های مهم فرآوری محصولات کشاورزی کشور به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که اگرچه طی سال‌های اخیر توسعه قابل توجهی یافته، اما فعالان این بخش معتقدند تکمیل زنجیره تولید، تأمین سرمایه در گردش، توسعه بازارهای صادراتی و تقویت صنایع بسته‌بندی همچنان از الزامات تبدیل این ظرفیت به ارزش افزوده بیشتر برای کشاورزان و اقتصاد استان است.
به گزارش ایرنا، بخش کشاورزی آذربایجان‌شرقی سالانه حدود پنج میلیون تن محصول تولید می‌کند؛ آماری که اکبر فتحی، معاون برنامه‌ریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، ۲۹ شهریور امسال در برنامه «میز اقتصاد» شبکه خبر اعلام کرد. به گفته وی، این میزان نزدیک به چهار درصد تولید ۱۳۶ میلیون تنی محصولات کشاورزی کشور است که حدود یک میلیون تن آن را محصولات دامی تشکیل می‌دهد و بخش عمده دیگر به زراعت و باغبانی اختصاص دارد.
در سوی دیگر این زنجیره، ظرفیت صنایع تبدیلی و غذایی استان به بیش از ۶.۵ میلیون تن رسیده است. فرامرز افشانی، مدیر صنایع تبدیلی و غذایی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی، فروردین سال جاری اعلام کرد که در استان ۹۹۱ فقره پروانه صنایع تبدیلی و غذایی صادر شده و مجموع سرمایه‌گذاری ثابت این واحدها به بیش از ۱۸۳ هزار و ۵۴۱ میلیارد ریال رسیده است.
به گفته افشانی، این واحدها برای ۲۰ هزار و ۲۸۴ نفر اشتغال ایجاد کرده‌اند و ظرفیت اسمی تولید آنها به ۶ میلیون و ۵۶۸ هزار و ۷۸۲ تن رسیده است.؛ همچنین این صنایع توان جذب بیش از هفت میلیون و ۶۹۵ هزار تن مواد خام کشاورزی را دارند؛ ظرفیتی که می‌تواند نقش مهمی در کاهش ضایعات و افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی استان ایفا کند.
۱۰۶ طرح جدید در مسیر بهره‌برداری
افشانی همچنین درباره روند سرمایه‌گذاری جدید در این بخش گفته است که در سال ۱۴۰۴ تعداد ۱۰۶ فقره پروانه جدید صنایع تبدیلی و غذایی در آذربایجان‌شرقی صادر شده است.
بر اساس اظهارات وی، برای اجرای این طرح‌ها ۵۴ هزار و ۱۶۱ میلیارد ریال سرمایه‌گذاری ثابت پیش‌بینی شده و با بهره‌برداری از آنها یک‌هزار و ۵۱۲ فرصت شغلی مستقیم ایجاد خواهد شد. ظرفیت اسمی این واحدهای جدید ۶۶۷ هزار و ۹۶۲ تن و توان جذب مواد خام کشاورزی آنها ۹۵۶ هزار و ۸۹۳ تن برآورد شده است.
مدیر صنایع تبدیلی و غذایی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی، توسعه صنایع تبدیلی را یکی از راهکارهای اصلی برای تکمیل زنجیره ارزش کشاورزی، افزایش درآمد تولیدکنندگان و کاهش خام‌فروشی دانسته است.
این روند در واقع نشان می‌دهد که ظرفیت صنایع تبدیلی استان صرفاً یک ظرفیت موجود و ایستا نیست، بلکه همچنان در حال افزایش است؛ با این حال، فاصله میان ظرفیت اسمی و میزان بهره‌برداری واقعی، یکی از موضوعاتی است که برای سیاست‌گذاری آینده این بخش باید مورد توجه قرار گیرد.
سیب، آزمون بزرگ صنایع تبدیلی آذربایجان شرقی
یکی از مهم‌ترین آزمون‌های صنایع تبدیلی آذربایجان‌شرقی در سال جاری، جذب و فرآوری محصول سیب است.
به گفته شفیعی، حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد این محصول در رده سیب‌های درجه سه و چهار قرار دارد و اگرچه برای تازه‌خوری محدودیت دارد، اما می‌تواند ماده اولیه مناسبی برای تولید کنسانتره و پوره باشد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی همچنین اعلام کرد که ۶ واحد فعال تولید کنسانتره میوه در استان مجموعاً ظرفیت اسمی حدود ۱۵۰ هزار تن دارند و در صورت تأمین نقدینگی می‌توان از این ظرفیت برای فرآوری بخش قابل توجهی از سیب صنعتی استان استفاده کرد.
شفیعی تأمین سرمایه در گردش را یکی از نیازهای اصلی صنایع فرآوری دانسته و تأکید کرده است که حمایت از صنایع تبدیلی در واقع حمایت مستقیم از باغدار است؛ زیرا امکان خرید و فرآوری سیب صنعتی هم مانع هدررفت محصول می‌شود و هم ارزش افزوده بیشتری در زنجیره تولید ایجاد می‌کند.
انگور، تجربه‌ای موفق در تبدیل محصول خام به کالای صادراتی
انگور یکی از نمونه‌های موفق پیوند کشاورزی و صنایع تبدیلی در آذربایجان‌شرقی است. بر اساس گزارش های آبان ماه ۱۴۰۳ سازمان جهاد کشاورزی استان، نزدیک به ۱۵۰ هزار تن انگور در استان فرآوری می‌شود و حدود ۸۰ هزار تن محصول فرآوری‌شده انگور سالانه به بیش از ۲۰ کشور جهان صادر می‌شود.
بر پایه این گزارش، در آن زمان ۲۵ واحد فرآوری انگور دارای پروانه بهره‌برداری با ظرفیت حدود ۱۵۰ هزار تن در استان فعالیت داشتند و با مجوزهای جدید، هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت فرآوری کشمش به بیش از ۱۸۰ هزار تن انجام شده بود.
اهمیت این ظرفیت زمانی روشن‌تر می‌شود که به آمار صادرات محصولات کشاورزی استان توجه کنیم. در همان گزارش اعلام شده بود که از ۳۶۰ میلیون دلار صادرات محصولات کشاورزی از مبدا آذربایجان‌شرقی در سال پیش از آن، ۲۶۷ میلیون دلار، معادل حدود ۷۴ درصد، مربوط به محصولات فرآوری‌شده و صنایع تبدیلی بوده است. این آمار شامل ۱۰۷ میلیون دلار صادرات خشکبار، ۸۰ میلیون دلار شیرینی، شکلات و فرآورده‌های غلات، ۶۷ میلیون دلار صنایع تبدیلی و ۱۳ میلیون دلار محصولات لبنی اعلام شده بود.
البته برای جلوگیری از مخلوط شدن آمار سال‌های مختلف، این رقم ۲۶۷ میلیون دلار باید به عنوان آمار مربوط به سال مورد اشاره در گزارش ۱۴۰۳ استفاده شود و نباید آن را به عنوان آخرین آمار صادرات استان در سال ۱۴۰۵ معرفی کرد.
صادرات، ارزش افزوده در حال افزایش
برای تصویری به‌روزتر از صادرات، رحیم مهردادی، سرپرست معاونت توسعه بازرگانی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی، ۲۹ مهر پارسال اعلام کرد که صادرات صنایع تبدیلی استان در نیمه نخست همان سال از نظر وزنی ۲۰ هزار و ۳۶۷ تن و از نظر ارزشی ۲۲ میلیون و ۳۶۳ هزار و ۸۷۸ دلار بوده است.
مهردادی همچنین گفت که آذربایجان‌شرقی با کسب رتبه سوم کشور در صادرات صنایع تبدیلی و سهم ۱۲ درصدی، از مزیت نسبی قابل توجهی در این حوزه برخوردار است.
به گفته وی، توسعه واحدهای فرآوری و بسته‌بندی باعث شده بخشی از صادرات استان از شکل خام به محصولات فرآوری‌شده و دارای ارزش افزوده بالاتر تغییر کند.
این آمار نشان می‌دهد که صنایع تبدیلی صرفاً نقش پشتیبان کشاورزی را ندارد، بلکه خود به یک بخش صادراتی تبدیل شده است؛ بخشی که هرچه سهم بیشتری از محصول خام را در داخل استان فرآوری کند، امکان ایجاد اشتغال، درآمد و ارزآوری بیشتری نیز فراهم خواهد شد.
سردخانه، حلقه‌ای پیش از فرآوری
بدون شک صنایع تبدیلی بدون زیرساخت نگهداری نمی‌تواند عملکرد مطلوبی داشته باشد. محصولات باغی در فاصله برداشت تا فرآوری یا صادرات نیازمند سردخانه، سورتینگ و بسته‌بندی هستند.
شفیعی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی، در گفت‌وگویی که ۱۲ آبان ۱۴۰۴ منتشر شد، سردخانه‌ها را یکی از ارکان مهم زنجیره تأمین و صنایع تبدیلی بخش کشاورزی دانست و گفت بدون این زیرساخت، کاهش ضایعات و حفظ کیفیت محصولات کشاورزی امکان‌پذیر نیست.
وی همان زمان تاکید کرد که ظرفیت سردخانه‌ای استان نسبت به سال قبل ۱۷ هزار و ۳۵۰ تن افزایش یافته و آذربایجان‌شرقی در رتبه سوم کشور از نظر ظرفیت سردخانه‌ای قرار دارد.
در نمونه‌ای دیگر، فرامرز افشانی، مدیر صنایع تبدیلی و قضایی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی در آیین بهره‌برداری از دو سردخانه در مراغه در ۲۳ بهمن ۱۴۰۳ اعلام کرد که آذربایجان‌شرقی ۱۵۰ سردخانه با ظرفیت ۴۶۸ هزار تن برای نگهداری محصولات کشاورزی دارد. وی در همان مراسم، توسعه صنایع تبدیلی را لازمه توسعه کشاورزی، تکمیل زنجیره تولید، کاهش خام‌فروشی و افزایش ارزش افزوده و صادرات دانست.
از کنسانتره سیب تا پنیر لیقوان
تنوع صنایع تبدیلی آذربایجان شرقی تنها به محصولات باغی محدود نمی‌شود. اکنون حدود ۱۵۰ واحد دارای مجوز و کارگاه تولیدی در آذربایجان‌شرقی به تولید پنیر لیقوان مشغول هستند و تولید این محصول به حدود ۲۰ هزار تن در سال می‌رسد؛ محصولی که به گفته مسئولان سازمان جهاد کشاورزی استان، سالانه حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان گردش مالی در استان ایجاد می‌کند.
این نمونه در کنار فرآوری انگور، سیب، خشکبار، محصولات لبنی و دیگر محصولات کشاورزی نشان می‌دهد که مزیت آذربایجان‌شرقی در صنایع تبدیلی، یک حوزه تک‌محصولی نیست و طیف متنوعی از تولیدات زراعی، باغی و دامی را در بر می‌گیرد.
فاصله میان ظرفیت و بهره‌برداری
آنچه از کنار هم گذاشتن این آمارها به دست می‌آید، وجود یک ظرفیت بزرگ اما نیازمند تکمیل در آذربایجان‌شرقی است؛ استانی که از یک سو سالانه حدود پنج میلیون تن محصول کشاورزی تولید می‌کند و از سوی دیگر ظرفیت اسمی صنایع تبدیلی و غذایی آن به بیش از ۶.۵ میلیون تن رسیده است.
با این حال، ظرفیت اسمی به تنهایی به معنای بهره‌برداری کامل نیست. واحد فرآوری برای خرید محصول در فصل برداشت به سرمایه در گردش نیاز دارد، محصول باغی به سردخانه و سورتینگ نیازمند است و محصول فرآوری‌شده نیز بدون بسته‌بندی مناسب، برند، بازار صادراتی و شبکه توزیع نمی‌تواند حداکثر ارزش اقتصادی خود را ایجاد کند.
از همین رو، مسئله امروز صنایع تبدیلی آذربایجان‌شرقی را باید فراتر از احداث کارخانه‌های جدید دید. فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود، تأمین سرمایه در گردش، پیوند قراردادی میان کشاورز و کارخانه، توسعه سردخانه و بسته‌بندی، برندسازی و گسترش بازارهای صادراتی حلقه‌هایی هستند که می‌توانند فاصله میان تولید کشاورزی و ارزش افزوده صنعتی را کاهش دهند.
آذربایجان‌شرقی اکنون از یک پایه تولیدی قدرتمند و یک شبکه گسترده صنایع تبدیلی در بخش کشاورزی برخوردار است؛ اما گام بعدی، عبور از «ظرفیت اسمی» به «تولید واقعی و صادرات پایدار» است. در چنین شرایطی، هر تن سیبی که به جای ضایعات به کنسانتره تبدیل شود، هر کیلو انگوری که به کشمش صادراتی برسد و هر محصول کشاورزی که با بسته‌بندی و برند مناسب روانه بازار شود، در واقع بخشی از زنجیره ارزش افزوده‌ای است که می‌تواند سهم کشاورز و اقتصاد استان را از تولیدات بخش کشاورزی افزایش دهد.