نسبت میان علم و دین از جمله مباحثی است که همواره محل بحث اندیشمندان بوده است. مرحوم استاد مهدی گلشنی با نقد نگاه مادی‌گرایانه به علم، بر این باور است که شناخت کامل‌تر جهان نیازمند توجه به مبانی فلسفی و جهان‌بینی دینی است.

دکتر مهدی گلشنی، چهره ماندگار فیزیک روز ۳۰ آبان در سن ۸۷ سالگی دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت. در ادامه مروری داریم بر دیدگاه های این استاد فقید دانشگاه صنعتی شریف، درباره فلسفه علم.

علم جدید دستاوردهای بزرگی برای بشر داشته است؛ از شناخت دقیق‌تر جهان طبیعت گرفته تا پیشرفت پزشکی، فناوری و ارتباطات. با این حال، هرچه دانش بشر گسترده‌تر شده، پرسش‌های تازه‌ای نیز درباره جایگاه علم در زندگی انسان شکل گرفته است. آیا علم به‌تنهایی می‌تواند پاسخ‌گوی همه پرسش‌های بشر باشد؟ آیا می‌توان فعالیت علمی را از باورهای فلسفی و دینی جدا کرد؟ و اساساً آیا دانشمندی که جهان را مطالعه می‌کند، می‌تواند بدون داشتن هیچ پیش‌فرضی درباره هستی و حقیقت، به پژوهش بپردازد؟

این پرسش‌ها از جمله موضوعاتی است که استاد مهدی گلشنی، فیزیک‌دان و پژوهشگر فلسفه علم، سال‌ها به آن پرداخته است. اهمیت دیدگاه او در این است که بحث رابطه علم و دین را صرفاً از زاویه اعتقادی مطرح نمی‌کند، بلکه تلاش دارد با تکیه بر مبانی فیزیک و فلسفه علم، نشان دهد که فعالیت علمی نیز از مبانی و پیش‌فرض‌های فلسفی تأثیر می‌پذیرد.

علم فقط مجموعه‌ای از آزمایش‌ها و محاسبات نیست

یکی از نکات مهم در اندیشه مرحوم دکتر گلشنی، نقد این تصور است که علم را می‌توان به مشاهده، آزمایش و محاسبات تجربی محدود کرد. از نگاه او، دانشمندان هنگام مطالعه طبیعت، تنها با داده‌های آزمایشگاهی سروکار ندارند؛ بلکه همواره مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌ها درباره جهان، واقعیت و امکان شناخت آن را نیز با خود دارند.

برای مثال، وقتی دانشمندی درباره نظم موجود در طبیعت تحقیق می‌کند، این پرسش نیز مطرح می‌شود که آیا این نظم صرفاً مجموعه‌ای از اتفاقات پراکنده است یا می‌توان برای آن مبنا و غایتی در نظر گرفت؟

این پرسش‌ها اگرچه مستقیماً در آزمایشگاه پاسخ داده نمی‌شوند، اما در نگاه انسان به علم و تفسیر او از یافته‌های علمی تأثیر دارند. به همین دلیل، گلشنی معتقد است فلسفه را نمی‌توان از علم جدا کرد و تصور استقلال کامل این دو حوزه، تصویر دقیقی از فعالیت علمی به دست نمی‌دهد.

چرا دین در شناخت جهان اهمیت دارد؟

گلشنی در مقاله «بررسی نقش دین در علم» به این موضوع پرداخته و نقش جهان‌بینی توحیدی را در فعالیت علمی از چند جهت توضیح داده است.

از دیدگاه او، دین می‌تواند در شکل‌گیری پیش‌فرض‌های فلسفی علم، گسترش چارچوب معرفتی انسان، طرح پرسش‌هایی فراتر از توان پاسخ‌گویی علوم تجربی و همچنین تعیین جهت درست استفاده از دستاوردهای علمی نقش داشته باشد.

این نگاه به معنای آن نیست که برای اثبات هر نظریه علمی باید مستقیماً به متون دینی مراجعه کرد یا یافته‌های تجربی را کنار گذاشت. مسئله اصلی این است که علم، با وجود توانایی گسترده در شناخت پدیده‌های طبیعی، به‌تنهایی پاسخ‌گوی تمام پرسش‌های انسان نیست.

برای نمونه، علم می‌تواند درباره چگونگی شکل‌گیری یک پدیده طبیعی توضیح دهد، اما پرسش‌هایی مانند معنای زندگی، هدف آفرینش و مسئولیت اخلاقی انسان، در قلمرو پرسش‌های گسترده‌تری قرار می‌گیرند که بررسی آن‌ها به فلسفه و الهیات نیز نیاز دارد.

مسئله فقط تولید علم نیست؛ جهت استفاده از علم هم اهمیت دارد

یکی دیگر از نکات قابل توجه در دیدگاه گلشنی، توجه به پیامدهای اخلاقی و انسانی پیشرفت علمی است. امروز بشر به فناوری‌هایی دست یافته که می‌توانند زندگی انسان را متحول کنند؛ اما همین دستاوردها در صورت استفاده نادرست، ممکن است به تهدیدی برای انسان و طبیعت تبدیل شوند.

در چنین شرایطی، این پرسش اهمیت پیدا می‌کند که آیا پیشرفت علمی به‌تنهایی می‌تواند مسیر درست استفاده از دانش را مشخص کند؟

واقعیت این است که توانایی ساخت یک فناوری، لزوماً به معنای درست بودن هر نوع استفاده از آن نیست. علم می‌تواند امکانات مختلفی در اختیار انسان قرار دهد، اما تشخیص اینکه کدام استفاده اخلاقی، انسانی و سودمند است، به معیارهای دیگری نیز نیاز دارد.

از همین منظر، گلشنی بر اهمیت نقش دین و جهان‌بینی در جهت‌دهی به فعالیت علمی تأکید می‌کند. در نگاه او، علم نباید از مسئولیت‌های اخلاقی و انسانی خود جدا شود.

آیا علم و دین رقیب یکدیگرند؟

یکی از برداشت‌های رایج درباره رابطه علم و دین، تصور تعارض میان این دو است. در این نگاه، گویی هرچه علم پیشرفت کند، جایگاه دین محدودتر می‌شود و انسان برای شناخت جهان باید یکی از این دو را انتخاب کند.

اما گلشنی چنین دوگانه‌ای را نمی‌پذیرد. او در کتاب «آیا علم می‌تواند دین را نادیده بگیرد؟» دیدگاه‌ها و پاسخ‌های شماری از دانشمندان و متفکران دینی درباره رابطه علم و دین را گردآوری کرده است. این اثر با طرح پرسش‌های بنیادین، به دنبال بررسی امکان هم‌زیستی و تعامل این دو حوزه است.

البته پذیرش امکان تعامل علم و دین به معنای نادیده گرفتن تفاوت روش‌ها و قلمروهای آن‌ها نیست. علم تجربی با مشاهده و آزمایش به بررسی پدیده‌های طبیعی می‌پردازد، در حالی که دین به پرسش‌هایی درباره حقیقت، غایت زندگی و رابطه انسان با خدا نیز پاسخ می‌دهد. مسئله زمانی شکل می‌گیرد که یکی از این دو حوزه بخواهد تمام قلمرو شناخت انسان را به خود اختصاص دهد.

بازخوانی یک دغدغه در فضای علمی ایران

اهمیت اندیشه مهدی گلشنی تنها در طرح مباحث نظری درباره علم و دین خلاصه نمی‌شود. او در فضای دانشگاهی ایران نیز برای گسترش فلسفه علم تلاش کرده است. تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف و راه‌اندازی دوره کارشناسی ارشد این رشته در سال ۱۳۷۴، از جمله اقدامات او در این زمینه بوده است.

این تجربه نشان می‌دهد که پرداختن به فلسفه علم، نباید صرفاً یک بحث حاشیه‌ای در دانشگاه‌ها تلقی شود. دانشجوی فیزیک، زیست‌شناسی یا سایر رشته‌های علمی نیز در کنار یادگیری مباحث تخصصی، نیازمند شناخت مبانی فلسفی و پیامدهای معرفتی فعالیت علمی است.

شاید یکی از مهم‌ترین نکاتی که می‌توان از اندیشه گلشنی دریافت، ضرورت عبور از نگاه تک‌بعدی به علم باشد. پیشرفت علمی ارزشمند است، اما نباید تصور کرد که افزایش اطلاعات و توسعه فناوری، به‌تنهایی انسان را به شناخت کامل‌تری از جهان و جایگاه خود می‌رساند.

در نهایت، مسئله اصلی این نیست که علم را در برابر دین قرار دهیم یا برای دفاع از دین، دستاوردهای علمی را نادیده بگیریم. آنچه اهمیت دارد، ایجاد گفت‌وگویی جدی میان علم، فلسفه و دین است؛ گفت‌وگویی که هم به پیشرفت دانش کمک کند و هم مانع از آن شود که انسان در میان انبوهی از اطلاعات و فناوری‌ها، پرسش‌های اساسی درباره حقیقت، اخلاق و معنای زندگی را فراموش کند.

منابع

۱. گلشنی، مهدی، «بررسی نقش دین در علم»، فصلنامه نقد و نظر، سال بیست‌وچهارم، شماره ۹۴، تابستان ۱۳۹۸، صفحات ۵ تا ۲۱.

۲. گلشنی، مهدی، آیا علم می‌تواند دین را نادیده بگیرد؟

۳. شجاعی جشوقانی، مالک، «تجربه ایرانی مواجهه با فلسفه علم؛ گفت‌وگو با استاد دکتر مهدی گلشنی»، فصلنامه نقد کتاب کلام، فلسفه و عرفان، بهار و تابستان ۱۳۹۵.

۴. گلشنی، مهدی، علم، دین و فلسفه، انتشارات کانون اندیشه جوان، ۱۳۹۳.