آنچه در یک کارخانه به‌عنوان سرباره، لجن صنعتی، ضایعات فلزی یا ماده جانبی تولید کنار گذاشته می‌شود، ممکن است برای کارخانه‌ای دیگر ماده اولیه‌ای ارزان‌تر و قابل‌استفاده باشد. اقتصاد چرخشی با ایجاد ارتباط میان بنگاه‌ها تلاش می‌کند این مواد را از مسیر دفع و انباشت به چرخه تولید بازگرداند.

به گزارش تجارت نیوز، در الگوی سنتی تولید، مواد اولیه از طبیعت استخراج می‌شوند، به کارخانه می‌روند، به محصول تبدیل می‌شوند و بخش باقی‌مانده فرایند تولید معمولاً به‌عنوان ضایعات دفع یا انبار می‌شود. این الگو علاوه بر مصرف منابع طبیعی، هزینه‌هایی برای جمع‌آوری، حمل، نگهداری و مدیریت پسماند ایجاد می‌کند.

اقتصاد چرخشی به دنبال تغییر این مسیر است. در این الگو، شرکت‌ها تلاش می‌کنند عمر مواد و محصولات را افزایش دهند و موادی را که دیگر برای یک فرایند کاربرد ندارند، به نهاده تولید در فرایندی دیگر تبدیل کنند. در ادبیات تخصصی، هنگامی که چند بنگاه از مواد جانبی، انرژی یا منابع یکدیگر استفاده می‌کنند، این همکاری «هم‌زیستی صنعتی» نامیده می‌شود.

برای مثال، سرباره حاصل از تولید فولاد ممکن است پس از فرآوری برای تولید مصالح ساختمانی یا راه‌سازی به کار رود. گچ حاصل از بعضی فرایندهای صنعتی می‌تواند، در صورت برخورداری از کیفیت مناسب، جایگزین بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت سیمان شود. برخی ضایعات فلزی نیز پس از جداسازی و آماده‌سازی می‌توانند دوباره به چرخه ذوب بازگردند.

در این میان، یک نکته اقتصادی اهمیت زیادی دارد: پسماند فقط زمانی به درآمد تبدیل می‌شود که هزینه آماده‌سازی و انتقال آن از ارزش محصول بازیافتی و منافع حاصل از مصرف مجدد کمتر باشد. بنابراین، هر ماده دورریختنی الزاماً منبع درآمد نیست؛ گاهی هزینه پاک‌سازی یا فرآوری آن از ارزش بازارش بیشتر است.

آمار جهانی ۲۰۲۶؛ چرا اقتصاد چرخشی به یک ضرورت اقتصادی تبدیل شده است؟

بانک جهانی در گزارش «What a Waste 3.0» که در ۲۶ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، با استفاده از داده‌های ۲۱۷ کشور و اقتصاد و ۲۶۲ شهر، وضعیت مدیریت پسماند و چشم‌انداز آن تا سال ۲۰۵۰ را بررسی کرده است. بر اساس این گزارش، اگر تغییرات اساسی در شیوه تولید و مدیریت پسماند ایجاد نشود، حجم پسماندهای جهان تا سال ۲۰۵۰ حدود ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت. بانک جهانی همچنین برآورد می‌کند که تقریباً یک‌سوم پسماندهای جهان به‌درستی جمع‌آوری یا پردازش نمی‌شوند.

این آمارها عمدتاً به مدیریت پسماندهای جامد مربوط‌اند و نباید مستقیماً به‌عنوان آمار پسماند صنعتی ایران تفسیر شوند؛ با این حال، ابعاد جهانی هزینه‌های ناشی از الگوی خطی تولید و ضرورت سرمایه‌گذاری در بازیابی مواد را نشان می‌دهند.

در سطح سیاست‌گذاری نیز برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد، اقتصاد چرخشی را فراتر از بازیافت ساده تعریف می‌کند. این رویکرد شامل کاهش مصرف مواد اولیه، استفاده مجدد، تعمیر، بازسازی، بازیافت و بازگرداندن ارزش مواد به چرخه تولید است. طبق توضیحات این سازمان، بیش از ۷۰ کشور سیاست‌هایی مرتبط با اقتصاد چرخشی اجرا کرده‌اند؛ موضوعی که از گسترش توجه دولت‌ها به مدیریت منابع و کاهش پسماند حکایت دارد.

اهمیت این تحول برای صنایع ایران در شرایطی بیشتر می‌شود که قیمت مواد اولیه، هزینه انرژی، محدودیت منابع آب و هزینه دفع ضایعات بر بهای تمام‌شده تولید اثر می‌گذارند. بازگرداندن مواد به چرخه تولید می‌تواند بخشی از نیاز به استخراج یا خرید مواد اولیه جدید را کاهش دهد؛ البته میزان این صرفه‌جویی باید برای هر صنعت و هر ماده به‌طور جداگانه محاسبه شود.

نمونه واقعی در ایران؛ بازگشت سرباره فولاد چادرملو به چرخه تولید

یکی از نمونه‌های جدید اقتصاد چرخشی صنعتی در ایران، پروژه فرآوری سرباره فولادسازی چادرملو است. بر اساس گزارشی که خبرگزاری تسنیم در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، این طرح با ظرفیت اسمی فرآوری ۷۰۰ هزار تن سرباره در سال وارد مرحله عملیاتی شده است.

طبق اطلاعات اعلام‌شده درباره پروژه، امکان بازیابی سالانه حدود ۱۴ هزار تن فلز آهنی و بازگرداندن آن به چرخه فولادسازی فراهم شده است. همچنین پیش‌بینی شده سالانه حدود ۶۵۰ هزار تن مصالح مهندسی‌شده تولید شود؛ مصالحی که قابلیت استفاده در زیرسازی راه، بالاست راه‌آهن، سنگدانه آسفالت، تثبیت خاک و تولید برخی مصالح ساختمانی غیرسازه‌ای را دارند.

در همین گزارش، کاهش سالانه حدود ۱۰ تا ۱۳ هزار تن معادل دی‌اکسیدکربن برای پروژه برآورد شده است. این عدد، برآورد اعلام‌شده درباره اثرات طرح است و برای ارزیابی مستقل آن باید روش محاسبه و خط مبنای انتشار نیز در دسترس باشد.

اهمیت اقتصادی چنین پروژه‌ای در آن است که سرباره به‌جای انباشت، به چند جریان محصول تبدیل می‌شود. بخش فلزی بازیابی‌شده می‌تواند ارزش مواد موجود در سرباره را دوباره به کارخانه فولاد بازگرداند و مصالح فرآوری‌شده نیز امکان فروش به مشتریان حوزه ساختمان و زیرساخت را فراهم می‌کنند.

این مدل، در صورت وجود بازار پایدار، می‌تواند هم‌زمان برای تولیدکننده سرباره و خریدار محصول سود ایجاد کند. تولیدکننده ممکن است بخشی از هزینه‌های نگهداری و دفع را کاهش دهد یا از فروش ماده فرآوری‌شده درآمد کسب کند. خریدار نیز می‌تواند در صورت مناسب‌بودن کیفیت و قیمت، بخشی از نیاز خود را به‌جای مواد اولیه متعارف از این مسیر تأمین کند.

البته ظرفیت اسمی ۷۰۰ هزار تن در سال را نباید با مقدار فروش قطعی یا سود خالص پروژه یکسان دانست. ارزیابی اقتصادی کامل به اطلاعاتی مانند میزان بهره‌برداری واقعی، هزینه سرمایه‌گذاری، هزینه فرآوری، نرخ فروش محصولات و مخارج حمل‌ونقل نیاز دارد؛ داده‌هایی که در گزارش یادشده به‌طور کامل ارائه نشده‌اند.

از سرباره تا آسفالت؛ پژوهش جدید ایرانی چه می‌گوید؟

ظرفیت استفاده از مواد جانبی صنایع تنها به فروش مستقیم ضایعات محدود نیست. گاهی می‌توان یک ماده را در چند مرحله به کار گرفت و در هر مرحله ارزش تازه‌ای به آن افزود.

پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در International Journal of Environmental Research، امکان استفاده دومرحله‌ای از سرباره فولاد مجموعه معدنی و صنعتی چادرملو را بررسی کرده است. در این پژوهش، ابتدا سرباره به‌عنوان محیط فیلتراسیون برای تصفیه فاضلاب شهری آزمایش شد و سپس سرباره استفاده‌شده در ساخت آسفالت گرم با دمای پایین‌تر به کار رفت.

نتایج آزمایش فیلتراسیون، حذف حدود ۷۳ درصد فسفات را نشان داد. در مرحله ساخت آسفالت نیز مخلوط حاوی ۵۰ درصد سرباره فولادی تازه، در مقایسه با نمونه دارای سنگدانه طبیعی، بهبودهایی در شاخص‌های مکانیکی داشت؛ از جمله افزایش ۱۵ درصدی پایداری مارشال و ۱۳ درصدی مدول ارتجاعی.

این نتایج نشان می‌دهند که یک ماده جانبی صنعتی می‌تواند در دو حوزه متفاوت، یعنی تصفیه آب و تولید مصالح راه‌سازی، کاربرد پیدا کند. با این حال، یافته‌های آزمایشگاهی به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که استفاده تجاری در مقیاس وسیع از نظر اقتصادی و محیط‌زیستی مقرون‌به‌صرفه است. برای چنین نتیجه‌ای باید هزینه آماده‌سازی، دوام محصول، کیفیت آب خروجی، احتمال آزادشدن عناصر آلاینده و عملکرد در شرایط واقعی نیز بررسی شود.

پیوند فولاد و سیمان؛ چگونه ماده جانبی به جایگزین مواد اولیه تبدیل می‌شود؟

صنایع فولاد و سیمان از مهم‌ترین حوزه‌های بالقوه برای شکل‌گیری زنجیره‌های اقتصاد چرخشی هستند. تولید فولاد، بسته به فناوری مورد استفاده، می‌تواند گازهای فرایندی، سرباره و مواد جانبی دیگری ایجاد کند. صنعت سیمان نیز به مواد معدنی و انرژی زیادی نیاز دارد و در برخی فرایندها امکان استفاده از مواد جایگزین را دارد.

اگر ترکیب شیمیایی و ویژگی‌های فیزیکی یک ماده جانبی با نیاز صنعت مصرف‌کننده سازگار باشد، می‌توان آن را پس از بررسی‌های فنی و زیست‌محیطی جایگزین بخشی از مواد اولیه کرد. این جایگزینی ممکن است نیاز به استخراج منابع طبیعی را کاهش دهد و برای تولیدکننده ماده جانبی نیز بازار تازه‌ای ایجاد کند.

مطالعه‌ای منتشرشده در مه ۲۰۲۶ در نشریه Cleaner and Responsible Consumption، ظرفیت هم‌افزایی منابع میان صنایع آهن و فولاد و سیمان را بررسی کرده است. این پژوهش، مسیرهایی مانند استفاده از سرباره فولاد، گازهای فرایندی و گچ حاصل از گوگردزدایی را به‌عنوان گزینه‌های بالقوه برای تأمین انرژی یا جایگزینی بخشی از مواد مورد استفاده در صنعت سیمان ارزیابی می‌کند.

البته همه سرباره‌ها یا مواد جانبی فولادسازی برای تولید سیمان مناسب نیستند. ترکیب شیمیایی، پایداری، ویژگی‌های فیزیکی و استانداردهای محصول باید بررسی شود. در بعضی موارد، ماده ممکن است برای زیرسازی راه مناسب باشد، اما برای کاربرد سازه‌ای یا تماس با آب به آزمون‌های بیشتری نیاز داشته باشد.

از همین رو، همکاری میان صنایع نباید صرفاً بر اساس شباهت ظاهری مواد یا ادعای کاهش هزینه شکل بگیرد. آزمایشگاه‌های معتبر، استانداردهای فنی و قراردادهای مشخص برای تضمین کیفیت، پیش‌شرط توسعه این بازار هستند.

هزینه حمل‌ونقل و فرآوری؛ چرا هر پسماندی سودآور نیست؟

یکی از مهم‌ترین موانع اقتصاد چرخشی، فاصله جغرافیایی میان تولیدکننده ماده جانبی و مصرف‌کننده آن است. سرباره یا لجن صنعتی ممکن است در محل تولید ارزش محدودی داشته باشد، اما انتقال آن به کارخانه‌ای دوردست، به دلیل وزن بالا و ارزش اقتصادی پایین به ازای هر تن، هزینه قابل‌توجهی ایجاد کند.

به همین دلیل، نزدیکی صنایع به یکدیگر می‌تواند در موفقیت زنجیره تأمین نقش تعیین‌کننده داشته باشد. اگر کارخانه فولاد، واحد فرآوری و مصرف‌کننده مصالح در یک منطقه صنعتی یا در فاصله‌ای منطقی قرار داشته باشند، هزینه جابه‌جایی و زمان تأمین کاهش می‌یابد. در مقابل، انتقال مواد حجیم به مسافت‌های طولانی ممکن است تمام صرفه‌جویی ناشی از خرید ماده بازیافتی را از بین ببرد.

هزینه فرآوری نیز به نوع ماده بستگی دارد. برخی ضایعات فلزی پس از جداسازی و خردایش قابل استفاده‌اند؛ اما مواد دارای ناخالصی، رطوبت بالا یا ترکیبات خطرناک ممکن است به شست‌وشو، آبگیری، جداسازی مغناطیسی، تثبیت شیمیایی یا تجهیزات تخصصی نیاز داشته باشند.

برای سنجش سودآوری، باید ارزش فروش محصول بازیافتی و هزینه‌های اجتناب‌شده، مانند دفع پسماند یا خرید مواد اولیه جدید، با هزینه‌های جمع‌آوری، فرآوری، کنترل کیفیت، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری مقایسه شود. اگر نتیجه این محاسبه مثبت باشد و بازار مصرف نیز پایداری کافی داشته باشد، تبدیل پسماند به محصول می‌تواند به یک فعالیت اقتصادی قابل اتکا تبدیل شود.

برای نمونه، اگر کارخانه‌ای بتواند فلز موجود در سرباره را بازیابی کند، ارزش این فلز باید با هزینه جداسازی و بازگرداندن آن به خط تولید مقایسه شود. در مورد مصالح ساختمانی نیز قیمت فروش تنها عامل تعیین‌کننده نیست؛ هزینه حمل، استاندارد مورد نیاز خریدار و رقابت با مصالح طبیعی یا سایر محصولات بازیافتی نیز اهمیت دارد.

در نتیجه، توسعه اقتصاد چرخشی بدون اطلاعات واقعی درباره جریان مواد و هزینه‌های زنجیره تأمین دشوار است. کارخانه‌ها باید بدانند چه مقدار ماده جانبی تولید می‌کنند، چه ویژگی‌هایی دارد، چه میزان از آن قابل بازیابی است و مصرف‌کنندگان بالقوه در چه فاصله‌ای قرار دارند.

چگونه زنجیره تأمین میان کارخانه‌ها شکل می‌گیرد؟

برای شکل‌گیری یک زنجیره تأمین پایدار، نخست باید جریان مواد در منطقه صنعتی شناسایی شود. یک کارخانه ممکن است هر سال حجم زیادی سرباره، خاکستر، لجن، ضایعات فلزی یا مواد جانبی دیگر تولید کند؛ در حالی که کارخانه‌ای دیگر برای خرید ماده‌ای با ویژگی‌های مشابه هزینه می‌پردازد.

در چنین شرایطی، ایجاد یک سازوکار تبادل اطلاعات میان بنگاه‌ها می‌تواند فرصت‌های همکاری را آشکار کند. بانک اطلاعاتی مواد جانبی باید نوع ماده، ترکیب، حجم تولید، تناوب عرضه، شرایط نگهداری و الزامات حمل آن را مشخص کند. در طرف دیگر، مصرف‌کنندگان باید نیاز فنی، مقدار مورد تقاضا و استانداردهای مورد انتظار خود را اعلام کنند.

مرحله بعد، نمونه‌برداری و آزمایش فنی است. اگر ماده جانبی از نظر کیفیت برای مصرف‌کننده مناسب باشد، طرفین می‌توانند درباره قیمت، هزینه حمل، مسئولیت فرآوری و تضمین کیفیت قرارداد ببندند. قراردادهای بلندمدت در این زمینه اهمیت دارند؛ زیرا سرمایه‌گذاری در تجهیزات فرآوری زمانی توجیه‌پذیرتر می‌شود که خریدار و حجم تقاضا تا حدی قابل پیش‌بینی باشند.

در برخی موارد، ایجاد یک واحد مشترک فرآوری برای چند کارخانه از سرمایه‌گذاری جداگانه هر بنگاه اقتصادی‌تر است. چنین واحدی می‌تواند مواد را از چند تولیدکننده دریافت کند، عملیات جداسازی و آماده‌سازی را انجام دهد و محصول استانداردشده را به مصرف‌کنندگان مختلف بفروشد.

با این حال، مسئولیت حقوقی و زیست‌محیطی مواد نیز باید روشن باشد. انتقال یک ماده آلوده از کارخانه‌ای به کارخانه دیگر، بدون کنترل کیفیت و تعیین مسئولیت، اقتصاد چرخشی محسوب نمی‌شود؛ بلکه ممکن است تنها محل انباشت یا انتشار آلودگی را تغییر دهد. در یک زنجیره موفق، کیفیت محصول، ایمنی حمل، الزامات محیط‌زیستی و قابلیت ردیابی مواد باید در کنار سودآوری اقتصادی قرار گیرند.

پسماند زمانی ثروت است که بازار مصرف داشته باشد

اقتصاد چرخشی می‌تواند بخشی از هزینه‌های تولید صنعتی را کاهش دهد و از مواد جانبی، جریان درآمدی تازه‌ای ایجاد کند. نمونه فرآوری سرباره فولاد چادرملو با ظرفیت اسمی ۷۰۰ هزار تن در سال و پژوهش جدید درباره استفاده از همین نوع سرباره در تصفیه فاضلاب و تولید آسفالت نشان می‌دهند که برای بعضی پسماندهای صنعتی، مسیرهای فنی و اقتصادی تازه‌ای قابل بررسی است.

آمار بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که مدیریت پسماند و استفاده مؤثرتر از منابع، به موضوعی مهم در سیاست‌گذاری اقتصادی جهان تبدیل شده است. با این حال، این تحول زمانی در صنایع ایران نتیجه می‌دهد که پروژه‌ها بر اساس ویژگی واقعی مواد، هزینه فرآوری و حمل‌ونقل، استانداردهای فنی و تقاضای پایدار بازار طراحی شوند.

برای بنگاه‌های ایرانی، فرصت اصلی تنها فروش ضایعات نیست؛ بلکه شکل‌دادن به شبکه‌ای از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان است که در آن، مواد جانبی یک صنعت به نهاده تولید صنعت دیگر تبدیل شود. چنین شبکه‌ای می‌تواند هزینه دفع را کاهش دهد، منابع طبیعی را حفظ کند و زمینه فعالیت شرکت‌های تخصصی فرآوری و بازیافت را فراهم آورد.

در نهایت، اقتصاد چرخشی زمانی از یک شعار محیط‌زیستی به مدل کسب‌وکار تبدیل می‌شود که سه شرط هم‌زمان برقرار باشد: ماده بازیافتی از نظر فنی قابل استفاده باشد، هزینه نهایی آن در مقایسه با گزینه‌های جایگزین رقابتی باشد و برای محصول حاصل، خریدار قابل اتکا وجود داشته باشد. بدون این سه شرط، پسماند ممکن است همچنان هزینه‌ای برای کارخانه باقی بماند؛ اما با تحقق آن‌ها، همان پسماند می‌تواند به ماده اولیه، محصول قابل فروش و منبع درآمدی تازه تبدیل شود.