مطالبات مردم آبادان برای بهبود خدمات شهری و بهداشت عمومی مدتهاست بینتیجه مانده و آنها در کوچههایی با فاضلابهای بیرونزده، زبالههای سطح شهر و خطر حیوانات ولگرد رها شدهاند.
رویداد۲۴| «تو که خوزستانی نیستی! جنگ که تموم شد برگشتی سر خونه زندگیت. ولی اون موقع تازه اول بدبختی ما بود. نه کار بود؛ نه آب بود؛ نه برق بود.» این بخشی از دیالوگ لیلا حاتمی در فیلم «ارتفاع پست» است؛ فیلمی که سال ۱۳۸۱، درست ۱۴ سال پس از پایان جنگ تحمیلی ساخته شد و نشان داد که مردم آن خطه، آبادان باشکوه را با ویرانههای پس از جنگ تاخت زدند.
امروز با گذشت ۳۸ سال از آن روزها، نه تنها مشکلات آبادان کم نشده بلکه انگار زمان در کوچه و پسکوچههای این شهر متوقف شده و همچنان مطالبات حداقلی شهروندان آبادانی روی زمین مانده است. آبادانی که روزگاری از شهرهای مدرن و توسعهیافته ایران بود و در هشت سال جنگ سپر بلای کشور شد، حالا در حسرت آباد شدن است.
آبادان یک شهر فراموش شده است
آبادان سالهاست با بحرانهایی نظیر جاری شدن فاضلاب در معابر، لایروبینشدن چاهها، نبودن سرویس بهداشتی عمومی، آسفالت نامناسب خیابانها، کمبود سطل زباله و افزایش سگهای بلاصاحب دستوپنجه نرم میکند. این بخشی از متن کارزاری است که برای «درخواست رسیدگی فوری به وضعیت خدمات شهری در شهر آبادان» راهاندازی شده است؛ کارزاری که به گفته اهالی آبادان، نخستین واکنش جمعی نسبت به وضعیت این شهر است و اهالی و امضاکنندگان این کارزار خواستار رسیدگی فوری برای اصلاح ساختار وضعیت این شهر شدهاند.
نازنین مظفری، از اهالی آبادان که این کارزار را به راه انداخته میگوید شهری که روزگاری امکانات، تجهیزات و محیط آن زبانزد بود امروز وضعیت خیابانهایش تاسفبار است: «تمام جویها بهحدی پر و خالینشده که رنگشان کاملا سبز شده است. نیزارها، کوچهها و خیابانها همه خاکی و پر از فضلاباند. حتی گاومیشها در سطح شهر تردد و چرا میکنند. گویی اینجا یک شهر فراموششده است.»
مردم گاه به گاه خبر حمله حیوانات ولگرد را میشنوند. مثل چند هفته پیش که کودک خردسالی در محله کوی قدس، در مسیر رفتن به مهدکودک همراه با مادرش مورد حمله سگهای ولگرد قرار گرفت. در گروه مطالبهگران آبادان نیز خیلیها از جمله مادر مظفری گزارش دادهاند که هنگام رفتن به سر کار مورد حمله سگهای ولگرد قرار گرفته و آسیب دیدهاند: «سگهای ولگرد به تعداد زیاد و بهراحتی در خیابانها تردد میکنند و هر لحظه ممکن است فاجعهای رخ دهد.»
او در ادامه توضیح میدهد که وضعیتی که آبادانیها در شهر با آن دستوپنجه نرم میکنند، مربوط به مناطق خاص نیست بلکه کل شهر با آن درگیر هستند: «ما در جریان اعلام شکایتی که به سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور انجام دادیم، این موضوع را بهصراحت مطرح کردیم. میتوان گفت اکثر مناطق آبادان آسیبدیده و نیازمند اصلاح و بازسازی است و مناطق بسیار محدود و معدودی وجود دارند که رسیدگیهای خیلی جزئی به آنها شده است.»
مشخص نیست بودجهها کجا خرج میشوند
شهردار جدید آبادان به تازگی منصوب شده و به گفته مظفری اعلام کرده که شهرداری آبادان حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان بدهی دارد: «شهری که هیچ رسیدگیای به آن نشده، رتبه اعتباری شهرداریاش در میان شهرداریهای کشور روی پله یازدهم قرار دارد (بالاترین رتبهها متعلق به تهران و مشهد است)، اما هیچ شباهتی با این جایگاه اعتباری ندارد.»
مظفری معتقد است منابع مالی شهر بسیار زیاد است: «علاوه بر منابع مرسومی که تمام شهرداریها دریافت میکنند، بحث منطقه آزاد اروند مطرح است که باید بودجه مسئولیت اجتماعی خاصی به شهر اختصاص دهد. همچنین سهم پالایشگاه است که باید درصدی از تولیدات خود را بابت بودجه مسئولیت اجتماعی به شهرداری پرداخت کند. با وجود این، اصلا مشخص نیست این بودجهها کجا هزینه میشوند.»
آبادان با جویهایی که از فاضلاب خالی نمیشوند و خطر حمله حیوانات ولگرد، مردمش را از خود میراند. مظفری خیلیها را میشناسد که ناامید از بهبود شرایط و نداشتن امکانات تفریحی و رفاهی تصمیم به ترک شهر گرفتهاند: «فضای شهر آلوده، کثیف و فاقد امکانات اولیه است؛ حتی پارکهای مناسب و پاکیزه برای تفریح مردم وجود ندارد و فضاهای سبز موجود نیز کیفیت لازم را برای استفاده عموم ندارند.»
آنها تا به حال بارها با آبفا، شهرداری و سایر نهادهای مربوطه تماس گرفتهاند، ویدیوها و مستندات مشکلات را منتشر کردهاند و حتی طومارهای چند هزار امضایی تهیه و به سازمان شهرداریها فرستادهاند، اما جز وعده پاسخی نگرفتهاند: «به ما گفتهاند این موضوعات به استانداری ارجاع شده و باید منتظر بمانیم؛ وعدههایی که تاکنون هیچ خروجی ملموس و عملیاتی نداشته است.»
شهروندان آبادان به آب شرب هم دسترسی ندارند
نسرین جودکی مردمشناس، ۱۵ سال است که در آبادان زندگی میکند و در تمام این سالها کوچههایی را با فاضلابهای بیرونزده و حجم زیادی زباله دیده، کوچههایی که حتی سطل زباله ندارند. نسرین وقتی چنین صحنههایی را میبیند، با خود میگوید این چه شهری است که گویی صاحب ندارد و خدمات شهری ارائه نمیدهد.
وجود این مشکلات در شهری با زیرساختهای تاریخی آبادان از نظر این پژوهشگر بسیار عجیب است و به عنوان مادری که فرزندی دهساله دارد، همواره نگران تأثیر این فاضلابهای جاری بر سلامت خانواده خود بوده است. او همچنین اشاره میکند که شهروندان در سایر مناطق نیز همواره دغدغه بوی فاضلاب در آب شرب را دارند و حتی از دسترسی به آب سالم محروم هستند.
جودکی تاکید میکند که این معضل ربطی به امروز و امسال ندارد و سالهاست جریان فرسوده فاضلاب در شهر وجود دارد: «با کارهای سطحی نمیتوان این مشکل را برطرف کرد و اگر جلوی یک خانه اصلاح شود، کوچه بعدی دچار پسزدگی میشود؛ بنابراین کل این مسیر باید به صورت ریشهای بازسازی شود. متولیان شهر باوجود ظرفیتها و داشتن نقشههای تاریخی فاضلاب شهر (که در گذشته توسط انگلیسیها ساخته شده است) هیچگاه قدمی برای حل اساسی مشکل برنداشتهاند و مسئولان پای کار نیستند.»
بیشتر متولیان شهر در آبادان زندگی نمیکنند
او معتقد است که مشکلات شهر آبادان هم به مسئله فرهنگی باز میگردد و هم به ضعف مدیریت شهری: «تعداد سطل زباله نسبت به تعداد خانههایی که در سطح شهر وجود دارد، کم است. مسئله دیگر این است که با وجود اینکه تعداد دفعات زبالهگیری در آبادان نسبت به شهرهای دیگر بیشتر است، اما آموزشی داده نشده که شهروندان زبالهها را در ساعت مشخص بیرون بگذارند.»
جودکی از مدیران و متولیانی میگوید که خودشان در این شهر زندگی نمیکنند و دردها و زیست روزمره مردم را نمیشناسند و ارادهای هم برای حل مشکلاتشان ندارند. او میگوید این مدیران مهاجر به دلایلی همچون شرایط آبوهوایی، عدم برخورداری از امکانات و خدمات شهری مناسب، پایتختنشین هستند یا در شهرهای خوشآبوهواتر و با امکانات بیشتر مثل شیراز و اصفهان زندگی میکنند: «انتخاباتشان هم مردمی نیست، بلکه بیشتر حالت قبیلهای دارد و در روستاها رای میآورند. کانالی که این مدیران را سر کار میآورد پر از رانت است و به جای خدمت، به دنبال منافع گروهی خود هستند.»
مدیران پس از جنگ نتوانستند توسعه پایدار آبادان را حفظ کنند
ناصر هادیان از دیگر شهروندان مطالبهگر آبادان معتقد است که شرایط اقلیمی و آبوهوایی این شهر پتانسیل خوبی برای سرمایهگذاری دارد، اما در نهایت به ضرر آبادان شده است: «پتانسیلهای منطقه آزاد گاهی به جای توسعه عمومی، بستر را برای منافع شخصی عدهای فراهم میکند. منطقه آزاد، پتانسیلهای گمرکی بزرگی دارد، اما چرا قوانین منطقه آزاد درست اجرا نمیشود؟ چون اگر قرار باشد این قوانین و بخشنامهها کامل اجرا شود، نظارتها بسیار شدیدتر میشود و دستاندازی افراد سودجو به خطر میافتد؛ به همین دلیل اجازه نمیدهند قوانین درست پیاده شود. منطقه آزاد اروند میتواند محرک اصلی توسعه باشد، اما به دلیل ضعف نظارت، عملا به ابزاری برای رانتخواری تبدیل شده است.»
در سالهای اخیر چندین سرپرست و شهردار در آبادان عوض شده و او معتقد است این بیثباتی مدیریتی به شدت به بدنه شهری ضربه زده است: «وقتی یک مدیر شهری ثبات ندارد و انتخاب او بر اساس شایستهسالاری نبوده، طبیعتا هیچ برنامهریزی بلندمدتی برای حل معضلات شهر شکل نمیگیرد. در بسیاری از حوزهها، مدیران تخصص لازم را ندارند و صرفا با روابط خاص منصوب میشوند.»
هادیان مشکلات آبادان را ریشهای میبیند. این شهر با وقوع جنگ تحمیلی دچار بحران شدیدی شد: «آبادانِ زمان جنگ و پیش از آن، شهر متفاوتی بود که نیروهای متخصص داخلی و خارجی در آن زندگی میکردند. پس از جنگ و در دوران بازسازی، بسیاری از زیرساختها آسیب دید و اگرچه اقداماتی انجام شد، اما مدیران و مسئولانی که بعدها آمدند، نتوانستند آن توسعه پایدار را حفظ کنند.»
او معتقد است زیرساختهای شهر پاسخگوی حجم جمعیت و مطالبات مردم نیست. به گفته او ضعف در زیرساختهای رفاهی و درمانی شهر، انگیزه پزشکان متخصص برجسته یا کادر درمان را برای ماندن در آبادان کاهش داده و آنها ترجیح میدهند به شهرهای برخوردارتر مهاجرت کند. چرخهای که بنابر گفته او، مستقیما به زیان شهروندان تمام میشود.
هادیان میگوید مردم از اینکه کسی به مطالباتشان پاسخ نمیدهد خستهاند و دچار انفعال شدهاند. اما در همین شرایط حرکتهای مدنی محدودی مانند کارزارهای مطالبهگری شکل گرفته که نشان میدهد جامعه بهطور کامل بیتفاوت نیست، البته برای ایجاد تغییرات ساختاری نیازمند تقویت نهادهای مدنی و نظارت مستمر مردمی است.
۳۵ درصد معابر آبادان نیازمند بازسازی اساسی است
مسعود لیراوی از اعضای شورای شهر آبادان میگوید پیمانکاران خدمات شهری تعهدات مشخصی برای تأمین نیروی انسانی دارند، اما با وجود فرمول جذب نیرو بر اساس وسعت شهر، اعمال نفوذها و توصیههای سفارشی این تعداد را افزایش میدهد. او توضیح میدهد نیروهای مازاد جذبشده به جای فعالیت به عنوان پاکبان، در دفاتر اداری یا جایگاههای غیرخدماتی بهکار گرفته میشوند. از این رو با وجود افزایش پرسنل و پرداخت حقوقهای کلان، کیفیت نظافت و خدمات شهری نه تنها بهتر نمیشود بلکه به شکل محسوسی افت میکند.
او همچنین از فرسودگی زیرساختهای حیاتی شهر پس از گذشت سالها از پایان جنگ تحمیلی میگوید و توضیح میدهد بخشهایی مانند آسفالت معابر و شبکه آب و فاضلاب همچنان با نقایص جدی روبهروست؛ به طوری که حدود ۳۵ درصد شبکه معابر آبادان هنوز نیازمند آسفالت و بازسازی اساسی است.
این عضو شورای شهر آبادان از نارضایتی شهروندان مطلع است و میگوید: «اگرچه تخلیه مخازن در ساعات مشخصی از شب انجام میشود، اما حجم قابلتوجهی از زبالهها توسط شهروندان در ساعات پایانی شب به بیرون منتقل میشود. این پسماندها تا روز بعد در معابر باقی مانده و افزون بر انتشار بوی تعفن، چهره شهر را مخدوش میکند.»
صنایع نفتخیز منطقه تعامل سازندهای با مدیریت شهری ندارند
او همچنین به نبود ضمانت اجرایی و قدرت نظارتی کافی در شوراهای شهرستانهایی مانند آبادان، خرمشهر، اروندکنار و جزیره مینو اشاره میکند و میگوید برخلاف کلانشهرها، این شوراها اختیار و اهرم لازم را در برابر سازمانها و صنایع بزرگ ندارند. به گفته لیراوی بسیاری از ارگانها و صنایع نفتخیز منطقه تعامل سازندهای برای صرف بودجه مسئولیتهای اجتماعی با مدیریت شهری برقرار نمیکنند.
به گفته لیراوی بودجههای فعلی تنها پاسخگوی هزینههای جاری و حقوق پرسنل است و برونرفت از وضعیت کنونی مستلزم اصلاح ساختارهای نظارتی، قطع مداخلات و توصیههای سفارشی در جذب نیرو و تقویت اختیارات مدیریت شهری است تا منابع محدود شهرداری در راستای ارتقای کیفیت خدمات عمومی و رفاه شهروندان آبادان هزینه شود.
این کارزار اولین کنش جدی اهالی آبادان و توسط نسل جدید است
جودکی میگوید در سالهایی که در آبادان زندگی کرده نخستین بار است که نسلی جدید از جوانان برخاستهاند که دیگر سکوت نمیکنند؛ نسلی که به نهادهای دولتی وابستگی ندارد و شجاعت بیشتری برای بیان اعتراضات دارد: «در سه چهار سال گذشته، با تشکیل گروههای کوچک خانوادگی، نقطهای را در سطح شهر انتخاب میکردیم و زبالهها را جمع میکردیم تا یک حرکت اجتماعی انجام داده باشیم، اما این کارزار حرکت اعتراضی تازهای است که نسبت به شهرداری و خدماتی که ارائه نمیشود، به راه افتاده است.»
آبادان همچنان چشمانتظار توجه جدی از سوی مسئولان است؛ انتظاری که اگرچه طولانی و فرساینده شده، اما به باور فعالانی، چون نازنین مظفری و ناصر هادیان، هنوز کورسویی از امید را زنده نگه داشته تا شاید با فشار رسانهها و پیگیریهای مداوم، اعتبارات و نگاه ویژهای برای نجات این شهر اختصاص یابد. آنها معتقدند گذر از این بحران نیازمند یک عزم ملی و بازنگری اساسی در عملکرد سازمان منطقه آزاد و شهرداری و همچنین جان گرفتن نهادهای مدنی و مطالبهگری عمومی است تا حقوق ازدسترفته مردمان این خطه احیا شود و شکوه پیش از جنگ بار دیگر به آبادان بازگردد؛ حتی اگر این آرزو، اکنون رویایی دوردست به نظر برسد.
منبع: آتیه آنلاین
