کارگردان مستند «لب شور»:
کارگردان مستند «لب شور» گفت: پس از نمایش فیلم در مازندران، برخی مرا به سیاهنمایی متهم کردند و واقعیتها را نمیپذیرفتند، اما بعدها کارشناسان محیط زیست تأیید کردند که سم وارد تالاب شده بود.
طبق گزارش رسیده، در ادامه برنامه «شبهای مستند خانه سینما»، عصر سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، مستند «لبشور» به کارگردانی جواد وطنی به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و با همکاری خانه سینما به نمایش درآمد.
پس از نمایش فیلم، نشست نقد و بررسی با حضور جواد وطنی( کارگردان اثر) محمدحسن دامنزن( مستندساز و کارشناس مهمان) و مصطفی شیری(دبیر کارگروه نمایش انجمن کارگردانان مستند) برگزار شد.
در ابتدای نشست، جواد وطنی درباره چگونگی شکلگیری ایده فیلم گفت: تصاویر فیلم برگرفته از برداشتهای ذهنی من از مازندران بود. ساخت این مستند را با همکاری مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی آغاز کردیم و تولید آن سه سال به طول انجامید.
وی در پاسخ به پرسش مصطفی شیری درباره میزان نزدیکی نتیجه نهایی فیلم به آنچه در زمان فیلمبرداری در نظر داشته است، توضیح داد: خوشبختانه نتیجه نهایی فیلم به آنچه در زمان فیلمبرداری ثبت کردم و انتظار داشتم، نزدیک است. در ابتدا پژوهشی درباره میانکاله انجام دادم. شخصیت اصلی فیلم، علی ابوطالبی بود که منابع تصویری ارزشمندی در اختیار داشت و آنها را در اختیار من قرار داد. او در واقع شکارچیای بود که به حافظ محیط زیست تبدیل شد.
وطنی با اشاره به واکنشها نسبت به نمایش فیلم در مازندران گفت: پس از نمایش فیلم در مازندران، برخی مرا به سیاهنمایی متهم کردند و واقعیتها را نمیپذیرفتند، اما بعدها کارشناسان محیط زیست تأیید کردند که سم وارد تالاب شده بود.
این مستندساز درباره انتخاب عنوان فیلم نیز توضیح داد: لبشور به ترکیب آب شیرین و شور اشاره دارد؛ محیطی که محل زندگی ماهیهاست. در فیلم به مسئله سمی شدن آب این منطقه پرداختهایم. در آن سال حدود چهل هزار پرنده از بین رفتند.
وی همچنین بر اهمیت حضور جوامع محلی در حفظ زیستبوم میانکاله تأکید کرد و گفت: میانکاله بدون بومیان با مشکل مواجه میشود، زیرا فعالیتهایی مانند دامداری و شیلات که بخشی از زندگی و معیشت مردم منطقه است، از میان خواهد رفت.
وطنی در ادامه از عوامل فیلم قدردانی کرد و گفت: جا دارد از فواد قهرمانی، آهنگساز فیلم، برای موسیقی بسیار خوب و از آرش اسحاقی برای تدوین و گفتار متن و همچنین از همه عوامل فیلم تشکر کنم.
کارگردان «لبشور» درباره استفاده از تصاویر هوایی در فیلم نیز توضیح داد: ما در منطقهای کار میکردیم که پوشش انبوه درختان، نمایش وسعت آن را دشوار میکرد. با دوربینی که روی زمین، سهپایه یا روی دست قرار داشت، نمیتوانستیم گستردگی این فضا را بهخوبی نشان دهیم و به همین دلیل از تصاویر هوایی استفاده کردیم.
در ادامه نشست، مصطفی شیری با اشاره به رویکرد فیلم در مواجهه با مسائل زیستمحیطی و مسئولیت مدیران، گفت: آقای وطنی در بخشی از صحبتهایشان اشاره کردند که پس از ساخت فیلم، از سوی برخی به سیاهنمایی متهم شدهاند، در حالی که به اعتقاد من، لحن کلی فیلم نهتنها سیاهنمایانه نیست، بلکه دلسوزانه و تا حدی مداراگرایانه است. فیلم در مواجهه با قصورها و سوءمدیریتهایی که طی سالیان به تخریب محیط زیست منطقه منجر شدهاند، رویکردی محتاطانه دارد و به نظرم میتوانست در این زمینه صریحتر و گزندهتر باشد.
در بخش دیگری از نشست، محمدحسن دامنزن، مستندساز به بررسی ویژگیهای ساختاری و سینمایی «لبشور» پرداخت و گفت: میتوان فیلم را از منظر کارگردانی، فیلمبرداری و گفتار متن بررسی کرد. مجموعه این عناصر در کنار یکدیگر به شکلگیری فیلمی خوب منجر شده است.
وی با تأکید بر کیفیت گفتار متن فیلم اظهار کرد: گفتار متن، گفتاری متشخص و درست است. کسی که آن را نوشته، از شعور ادبی و توانایی بالایی در توصیف و پیوند گفتار با تصاویر برخوردار است. گفتار بر تصاویر سوار میشود، همراه آنها حرکت میکند و مخاطب را به جای خوبی میرساند.
دامنزن ادامه داد: گفتار متن ما را آماده میکند تا میانکاله را از نگاه یک انسان ببینیم؛ منطقهای که شیلات یکی از مشاغل مهم آن به شمار میرود.
این مستندساز با اشاره به نقش تصاویر آرشیوی در ساختار روایی فیلم، گفت: تصاویر آرشیوی در جهت درام درونی فیلم حرکت میکنند. گفتار متن مخاطب را به یک باور میرساند و یکی از مؤلفههای درخشان اثر، استفاده از آرشیو است. کارگردان تصاویر آرشیوی را در خدمت درام قرار داده و از آنها برای رساندن مخاطب به آگاهی تازهای استفاده کرده است. آرشیوها در این فیلم بسیار سینمایی به کار گرفته شدهاند.
دامنزن در ادامه، کارگردانی اثر را از نقاط قوت آن دانست و بیان داشت: کارگردانی فیلم بسیار خوب است و تصاویر بهدرستی هدایت شدهاند. برای مثال، در صحنهای که محیطبان از پلهها بالا میرود و با دوربین به پرندگان نگاه میکند، یا در حضور قایقران در قایق و شخصیت شاعر، همه عناصر در جای درست خود قرار گرفتهاند.
وی همچنین درباره فیلمبرداری «لبشور» گفت: فیلمبرداری اثر جهتدار و حسابشده است. در فیلم نماهایی بسیار سرسبز میبینیم که در پلان بعدی به بیابان و سپس به آتشسوزی میرسند. رنگ و نور نیز کاملاً با فضای فیلم هماهنگ است.
محمدحسن دامنزن در پایان سخنان خود ضمن قدردانی از سازندگان فیلم، ابراز امیدواری کرد که در آینده نیز شاهد آثار موفق دیگری از جواد وطنی باشد.
در پایان این نشست، حاضران پرسشها و دیدگاههای خود را درباره فیلم مطرح کردند و عوامل و مهمانان نشست به آنها پاسخ دادند.
سینمای مستند ایران؛ میان تجربهگرایی، خلاقیت و سفارشهای دولتی
همچنین در دومین روز از نمایش فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده گنجینه فیلمخانه ملی ایران، فرصتی برای بررسی تجربههای بصری و روایی فیلمسازانی چون ابراهیم گلستان، منوچهر طیاب، احمد فاروقی قاجار و هوشنگ شفتی فراهم شد؛ آثاری که هر یک بخشی از مسیر شکلگیری و تحول سینمای مستند ایران را بازتاب میدهند.
دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، سهشنبه ۲۶ آبانماه، با حضور دکتر احمد الستی، پژوهشگر و مترجم سینما، و سعید عقیقی، پژوهشگر و منتقد سینما، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. مدیریت این نشست را بهناز شیربانی، روزنامهنگار، بر عهده داشت.
در این روز، فیلمهای «خواستگاری» به کارگردانی ابراهیم گلستان (۱۳۴۰)، «ریتم» به کارگردانی منوچهر طیاب (۱۳۴۲)، «فجر طولانی» به کارگردانی احمد فاروقی قاجار (۱۳۴۴) و «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی (۱۳۵۰) به نمایش درآمدند.
در ابتدای نشست، بهناز شیربانی ضمن خوشامدگویی به حاضران، گفت: خوشحالم که در دومین روز نمایش فیلمهای تصحیحرنگشده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران در خدمت شما هستیم. لازم میدانم از تلاشهای لادن طاهری تشکر ویژهای داشته باشم؛ چراکه اگر کوششهای ایشان نبود، امکان تماشای آثاری که به سالهای بسیار دور تعلق دارند، فراهم نمیشد. همچنین از دکتر فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینمای ایران، برای فراهم کردن شرایطی که علاقهمندان سینما بتوانند از تماشای این آثار لذت ببرند، سپاسگزارم.
سپس از احمد الستی و سعید عقیقی دعوت کرد تا درباره فیلمهای بهنمایشدرآمده و جایگاه آنها در تاریخ سینمای مستند ایران سخن بگویند.
احمد الستی درباره اهمیت نمایش دوباره مجموعهای از فیلمهای کوتاه از گنجینه فیلمخانه ملی ایران اظهار کرد: این فیلمها متعلق به دورهای هستند که من و چهبسا بسیاری از حاضران، شاگرد و علاقهمند آثار همین استادان بزرگی بودیم که امروز فیلمهایشان را تماشا کردیم. بسیار خوشایند است که این آثار را از دل گنجینه بیرون میکشید و دوباره در معرض دید مخاطبان قرار میدهید. این فیلمها نهتنها بخشی از تاریخ سینمای ایران، بهویژه در حوزه سینمای مستند، را بازمعرفی میکنند و در اختیار نسل جوان قرار میدهند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ این کشور هستند. نگرانی من این است که نسل جوان امروز شاید هرگز فرصت تماشای این آثار را پیدا نکرده باشد.
او افزود: در واقع، ما بسیار مدیون فیلمسازانی هستیم که آثارشان را در این مجموعه تماشا کردیم. بسیاری از آنها هنگام ساخت این فیلمها دانشجو و بسیار جوان بودند. این فرصت را داشتند که با فیلمسازان بزرگ گفتوگو کنند یا در کلاسهای درس آنها حضور داشته باشند. من هرگز نمیتوانم نقش این افراد را در پرورش و شکلگیری جمعیت گستردهای از مخاطبان سینما نادیده بگیرم. بنابراین، جای خوشحالی بسیار دارد که امروز امکان نمایش دوباره این آثار فراهم شده است. به گمانم، اکنون میتوانیم درباره این موضوع صحبت کنیم که این فیلمها چه تصاویری از ایران ارائه میدادند و چه وجوهی از جامعه و فرهنگ ایرانی را به نمایش میگذاشتند. گاهی نیز از منظر زبان سینمایی با آثاری شگفتآور مواجه میشویم.
سعید عقیقی در ادامه، با اشاره به زمینههای شکلگیری سینمای مستند ایران گفت: سینمای مستند در ایران، اساساً محصول فعالیت بخش دولتی بوده است؛ چه در قالب مستندهای صنعتی و چه در قالب آثاری که به سفارش اداره کل امور سینمایی کشور و سپس وزارت فرهنگ و هنر ساخته میشدند. نام این نهاد در تیتراژ پایانی بسیاری از فیلمهای آن دوره دیده میشود. البته پیش از آن نیز آثاری وجود داشتند؛ از جمله فیلمهای دورهای که اصطلاحاً از آن با عنوان نسل چهارم یاد میشود و همچنین فیلمهای مرتبط با دوره سیراکیوز که بهوسیله آمریکاییها ساخته شده بودند. این آثار عمدتاً مستندهای آموزشی درباره بهداشت، جلوگیری از شیوع بیماریها و مسائل مرتبط با سلامت عمومی بودند. موضوعاتی مانند چگونگی جلوگیری از آلودگی آب و رعایت اصول بهداشتی در آنها مطرح میشد. خوشبختانه تعدادی از این فیلمها همچنان موجودند و من نیز همه آنها را دیدهام.
او درباره ورود بخش خصوصی به سینمای مستند ایران در آن دوران خاطرنشان کرد: در میانه دهه ۱۳۳۰، ابراهیم گلستان استودیوی گلستان فیلم را تأسیس کرد. این مجموعه به نخستین بخش خصوصی فعال در این حوزه تبدیل شد.
گلستان برای تأمین هزینههای تولید آثار مستقل خود، از نهادها و مجموعههای مختلف سفارش میگرفت و با درآمد حاصل از آن سفارشها، فیلمهای موردنظرش را تولید میکرد. او همواره از این شیوه با تعبیری مشخص یاد میکرد و میگفت سفارشی از جایی میگرفتم و سپس با پول آن، کار دیگری انجام میدادم. گلستان به دلیل سابقه فعالیت بهعنوان مترجم در شرکت نفت و همچنین همکاری با خبرگزاریهای مختلف، در آن دوره ارتباطات گستردهای داشت.
عقیقی درباره ویژگیهای سینمایی فیلم «خواستگاری» ساخته ابراهیم گلستان گفت: این فیلم سرشار از حرکتهای حسابشده دوربین و قاببندیهای دقیق است. گلستان در ایجاد فضاهای تصویری و ترکیببندیهای مختلف مهارت چشمگیری دارد. برای مثال، در ابتدای یکی از نماها تصور میکنیم دو نفر در اتاق حضور دارند، اما دوربین با حرکتی به عقب، نفر سوم را نیز وارد قاب میکند. او این شیوه را در بخشهای مختلف فیلم تکرار میکند. قاببندیهای ظریف و دقیقش حاصل تجربههایی است که در زمینه عکاسی داشته است. گلستان از دوران نوجوانی عکاسی میکرد و دوربینی نیز از پدرش هدیه گرفته بود. همین سابقه باعث شده بود نگاه او به ترکیببندی تصویر با بسیاری از نمونههای مستند آن دوره تفاوت داشته باشد. او به بهانه روایت یک مراسم خواستگاری، از چندین مکان و موقعیت استفاده میکند و با نمایش نماهای عمومی، محیط کار داماد و فضای خانه، جهان شخصیتها را به مخاطب معرفی میکند.
احمد الستی نیز با تمرکز بر نحوه معرفی شخصیتها در «خواستگاری» گفت: یکی از ویژگیهای مهم فیلم، نحوه معرفی شخصیتهاست؛ موضوعی که در زبان سینما از آن با عنوان نخستین ظهور شخصیت یاد میشود. نخستین باری که یک شخصیت تعیینکننده وارد قاب میشود، باید بهگونهای طراحی شود که جایگاه و اهمیت او را برای مخاطب مشخص کند. در این فیلم، ورود پدر عروس دقیقاً چنین کارکردی دارد. او از دری وارد میشود که برای ورودش آماده شده و در جایگاهی مینشیند که از پیش برای او در نظر گرفتهاند. این شخصیت کسی است که در نهایت باید درباره ازدواج دخترش تصمیم بگیرد.
او افزود: حتی جزئیاتی مانند نیاوردن قندان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. قندان باید بهانهای برای حضور دختر در اتاق باشد تا او وارد شود و چادرش کنار برود. به این ترتیب، زیبایی و جذابیت ظاهری دختر بهتدریج در معرض نگاه دیگران قرار میگیرد. مادر داماد نیز پس از دیدن او، درباره زیباییاش اظهار نظر میکند. این جزئیات نشان میدهد که گلستان تا چه اندازه بر طراحی میزانسن و هدایت بازیگران مسلط بوده است. در این فیلم، حتی زاویه دوربین نیز با توجه به جایگاه شخصیتها تغییر میکند. برای پدر عروس، دوربین از زاویه پایینتری به او نگاه میکند، درحالیکه در مورد مادر و خواهر داماد، دوربین تقریباً همسطح آنها قرار میگیرد.
این پژوهشگر سینما در بخش دیگری از نشست، درباره نقش موسیقی در فیلم «ریتم» ساخته منوچهر طیاب بیان کرد: نکتهای که در فیلم «ریتم» برای من بسیار جالب بود، نقش موسیقی و ریتم در ساختار اثر است. ما در سینمای ایران با موسیقی ایرانی نیز چنین تجربهای داشتهایم. در این فیلم، تنبک حسین تهرانی بهتدریج ما را وارد فضایی ذهنی و خیالانگیز میکند؛ فضایی که گویی خود حسین تهرانی آن را میآفریند. اوست که این جهان را ساخته و بخشی از ذهنیت خود را به تصویر تبدیل کرده است. در اینجا باید به این نکته توجه کنیم که همراه کردن صدای ضرب با تصاویری از چرخدندهها و ریلهای قطار، صرفاً برای ایجاد هماهنگی صوتی و تصویری نیست؛ بلکه قرار است مخاطب را از جهان عینی به فضایی ذهنی و خیالانگیز منتقل کند. این ویژگی در برخی نمونههای سینمای آمریکا نیز دیده میشود؛ آثاری که با استفاده از ریتم و موسیقی، تماشاگر را از فضای معمول مشاهده خارج میکنند. در فیلم «ریتم»، این تجربه با موسیقی ایرانی و یک ساز بومی شکل گرفته است. به همین دلیل، برای من اهمیت ویژهای دارد.
عقیقی نیز در تشریح تأثیر ایده «ضرب لوکوموتیو» حسین تهرانی بر ساخت فیلم «ریتم» گفت: پیش از ادامه بحث، میخواهم نکتهای را توضیح بدهم. حسین تهرانی پیش از ساخته شدن فیلم «ریتم»، مجموعهای از قطعات ریتمیک را ضبط کرده بود که یکی از آنها «ضرب لوکوموتیو» نام داشت. او در این قطعه با تنبک، صدای حرکت قطار را بازآفرینی کرده بود.او ادامه داد: بنابراین، میتوان گفت یکی از دلایلی که در ابتدای فیلم «ریتم» با الگوهای ابتدایی صدای قطار مواجه میشویم، همین ایده «ضرب لوکوموتیو» است که از سوی حسین تهرانی شکل گرفته بود. حتی من درباره این موضوع از آقای طیاب پرسیدم و ایشان گفتند هنگام ساخت فیلم، «پاسیفیک ۲۳۱» را ندیده بودند. من این گفته را میپذیرم و احساس میکنم ایده فیلم از درون همان قطعه حسین تهرانی شکل گرفته است؛ یعنی الگوی ریتمیک تنبک، مبنای ساختار فیلم قرار گرفته است.
اینکه فیلمساز نمونههای مشابه را دیده بوده یا نه، در نهایت اهمیت تعیینکنندهای ندارد. مهم این است که چه برداشتی از آن ایده صورت گرفته و چگونه در ساختار فیلم به کار رفته است.
احمد الستی در ادامه، به ویژگیهای سینمایی «فجر طولانی» ساخته احمد فاروقی قاجار پرداخت و گفت: این فیلم متعلق به یکی از فیلمسازان ناشناخته و قدرنادیده سینمای ایران است؛ فیلمسازی با استعدادی حیرتانگیز به نام احمد فاروقی قاجار. او فیلمساز بسیار عجیبی بود و بیش از آنکه شناخته شده باشد، آثارش کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. او در هر فیلم، مجموعهای از تجربههای تازه را دنبال میکرد. در این فیلم نیز تجربهای شگفتانگیز انجام میدهد؛ مجموعهای از تصاویر را در کنار یک نریشن ادبی قرار میدهد که داستان دیگری را روایت میکند؛ داستانی که در بسیاری از لحظات، هیچ ارتباط مستقیمی با تصاویر در حال نمایش ندارد. فیلمساز خطر چنین تجربهای را میپذیرد؛ کاری که در آثار دیگرش کمتر به این شکل انجام داده است. این شیوه بسیار ظریف است و در فیلمهای او بهندرت با چنین رویکردی مواجه میشویم.
عقیقی نیز با اشاره به اهمیت تصویر و امکان رهایی از روایت خطی در سینمای مستند، مهمترین امتیاز یکی از آثار مورد بحث را روایت نکردن دانست و عنوان کرد: میخواهم درباره فیلمی که درباره اصفهان ساخته شده است صحبت کنم. این فیلم به نقطهای میرسد که نشان میدهد برای دیدن یک فیلم خوب، لزوماً به روایت احتیاج نداریم؛ حتی برای ساختن یک فیلم خوب نیز همیشه به روایت نیاز نیست. البته باید به شیوه تلقی فیلمساز توجه کنیم. ما با روایتی مواجه هستیم که نریشن آن گویی از بیرون زمان سخن میگوید و وارد جهانی اسطورهای میشود. آنچه راوی بیان میکند، گاهی ارتباط مستقیمی با تصاویر ندارد. به نظر میرسد فردی مشاهدات خود را در قالب نریشن و به شیوه حکایتهای کهن بیان میکند. در واقع، روایت از محدوده زمانی مشخصی که معمولاً برای یک داستان در نظر میگیریم، خارج میشود و ما را با نوعی ایران اسطورهای مواجه میکند.
عقیقی در بخش پایانی سخنانش، دیدگاه انتقادی خود را درباره فیلم «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی مطرح کرد و گفت: من اصولاً با این مدل فیلمها که تحت تأثیر آثاری مانند فیلمهای رهنما یا فیلمهایی از جنس «شقایق» ساخته شدهاند، چندان ارتباط برقرار نمیکنم. راستش را بخواهید، این فیلم بیشتر شبیه راشی است که هنوز تدوین چندانی روی آن انجام نشده و ترجیح میدهم دربارهاش صحبت نکنم. البته ما آثار بهتری هم داریم و نمیخواهم ارزش این فیلمها را نادیده بگیرم.
دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با پرسش حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.
