چرا بعضی افراد پس از دوران کرونا احساس می‌کنند حافظه و تمرکزشان ضعیف‌تر شده است؟ پژوهشگران تغییراتی مرتبط با دوپامین در مغز یافته‌اند.
به نقل از Fortune، فراموش‌کردن یک قرار، گم‌کردن رشته افکار وسط صحبت یا دشوارترشدن تمرکز روی کارهای روزمره؛ این تجربه‌ها برای بعضی افراد پس از ابتلا به کووید ۱۹ به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده‌اند. برخی می‌گویند ذهنشان مثل گذشته سریع کار نمی‌کند یا برای به‌خاطرآوردن اطلاعات ساده به تلاش بیشتری نیاز دارند. پژوهشگران این مجموعه از مشکلات شناختی را در برخی مبتلایان به کووید طولانی با اصطلاح «مه مغزی» توصیف می‌کنند؛ وضعیتی که ممکن است حافظه، تمرکز و سرعت پردازش اطلاعات را تحت‌تأثیر قرار دهد.
البته احساس ضعف حافظه پس از دوران همه‌گیری لزوما به معنای ابتلا به کووید طولانی نیست و نمی‌توان همه موارد فراموش‌کاری را به ویروس کرونا نسبت داد. بااین‌حال، پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند که در بخشی از افرادی که پس از عفونت با علائم ماندگار روبه‌رو هستند، ممکن است تغییرات قابل‌اندازه‌گیری در مغز وجود داشته باشد؛ تغییراتی که می‌توانند سرنخ‌هایی درباره منشأ برخی مشکلات شناختی ارائه کنند.
پژوهشگران چه ارتباطی میان دوپامین و مه مغزی پیدا کرده‌اند؟
گروهی از پژوهشگران مرکز اعتیاد و سلامت روان و دانشگاه تورنتو در مطالعه‌ای تازه، مغز ۲۴ فرد مبتلا به کووید طولانی را با مغز ۲۴ فرد سالم مقایسه کردند. شرکت‌کنندگان در گروه نخست، حتی اگر هنگام ابتلا به کرونا علائم خفیف یا متوسطی داشتند، پس از بیماری با مشکلات ماندگار روبه‌رو شده بودند. پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری پت، پروتئینی به نام وی‌ام‌ای‌تی۲ را بررسی کردند که به پایانه‌های عصبی آزادکننده دوپامین ارتباط دارد.
نتایج نشان داد میزان این نشانگر در بخش‌هایی از جسم مخطط مغز افراد مبتلا به کووید طولانی کمتر بود: کاهش در بخش پشتی پوتامن به ۱۶ درصد و در بخش شکمی جسم مخطط به ۲۰ درصد رسید. این نواحی در عملکردهایی مانند برنامه‌ریزی، حرکت، انگیزه و پاداش نقش دارند. پژوهشگران همچنین میان میزان این نشانگر و برخی علائم، از جمله مشکلات حافظه، کندی حرکت و کاهش انگیزه، ارتباط مشاهده کردند.
دوپامین پیام‌رسانی شیمیایی در مغز است که در فرایندهای مختلفی از جمله انگیزه، یادگیری، حرکت و توجه نقش دارد. یافته‌های این مطالعه احتمال می‌دهند که تغییرات مرتبط با پایانه‌های عصبی دوپامین در بخشی از مشکلات شناختی و رفتاری افراد مبتلا به کووید طولانی سهم داشته باشند؛ اما اندازه‌گیری وی‌ام‌ای‌تی۲ به‌معنای سنجش مستقیم میزان آزادشدن دوپامین نیست و این پژوهش نیز ثابت نمی‌کند که کاهش دوپامین علت تمام مشکلات حافظه پس از کروناست.
آیا التهاب مغز می‌تواند در فراموش‌کاری نقش داشته باشد؟
این مطالعه ادامه پژوهشی در سال ۲۰۲۳ است که همین گروه تحقیقاتی انجام داد. پژوهش قبلی نشانه‌هایی از افزایش التهاب را در بخش‌هایی از مغز افراد مبتلا به کووید طولانی شناسایی کرده بود. یافته‌های جدید این احتمال را مطرح می‌کنند که التهاب و تغییرات مرتبط با پایانه‌های عصبی دوپامین به یکدیگر ارتباط داشته باشند؛ بااین‌حال، هنوز مشخص نیست کدام تغییر زودتر رخ می‌دهد و آیا یکی مستقیما باعث دیگری می‌شود یا خیر.
این نکته برای درک مشکلات حافظه اهمیت دارد؛ زیرا مه مغزی یک علامت واحد با علت قطعی و یکسان نیست. تجربه افراد می‌تواند متفاوت باشد و یافته‌های یک مطالعه کوچک را نمی‌توان به همه کسانی تعمیم داد که پس از دوران همه‌گیری احساس می‌کنند تمرکز یا حافظه‌شان کاهش یافته است.
آیا حافظه پس از کرونا به حالت قبل برمی‌گردد؟
پژوهشگران هنوز نمی‌دانند تغییرات مشاهده‌شده تا چه اندازه برگشت‌پذیر هستند. جفری مایر، سرپرست این مطالعه، احتمال می‌دهد که در برخی افراد پایانه‌های عصبی به‌تدریج بازسازی شوند یا ارتباطات تازه‌ای شکل بگیرند؛ اما این فرضیه هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارد و نمی‌توان آن را درمان اثبات‌شده‌ای برای مه مغزی دانست.
گروه تحقیقاتی در حال آماده‌سازی یک کارآزمایی بالینی برای بررسی دارویی مرتبط با دوپامین است که می‌تواند از سد خونی‌ـ‌مغزی عبور کند. این اقدام هنوز به معنای اثبات اثربخشی دارو نیست و برای مشخص‌شدن ایمنی و فایده احتمالی آن، به نتایج کارآزمایی نیاز داریم.
در مجموع، پژوهش تازه سرنخی زیستی درباره مشکلات شناختی برخی مبتلایان به کووید طولانی ارائه می‌کند، اما هنوز پاسخ قطعی برای این پرسش ندارد که چرا بعضی افراد پس از دوران کرونا احساس می‌کنند حافظه و تمرکزشان مانند گذشته نیست. اگر فراموش‌کاری یا اختلال تمرکز مداوم است، زندگی روزمره را مختل می‌کند یا رو به تشدید می‌رود، بهتر است فرد برای ارزیابی علت‌های احتمالی با پزشک مشورت کند.