با وجود تولید ۹۸ درصد زرشک بی‌دانه جهان در خراسان جنوبی، خام‌فروشی و ضعف بازاررسانی مانع بهره‌مندی کشاورزان از ارزش واقعی این محصول شده است.
خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها: زرشک خراسان جنوبی به‌عنوان محصولی راهبردی و برخوردار از مزیت انحصاری در تولید جهانی، با وجود ظرفیت کم‌نظیر در ایجاد اشتغال، ارزآوری و توسعه اقتصادی استان، همچنان با چالش‌هایی نظیر نوسانات قیمت، ضعف نظام بازاریابی، خام‌فروشی، محدودیت صنایع تبدیلی، کمبود زیرساخت‌های نگهداری و مشکلات صادراتی مواجه است؛ مسائلی که موجب شده سهم کشاورزان از ارزش اقتصادی این محصول متناسب با میزان تولید و زحمات آنان نباشد.
خراسان جنوبی با برخورداری از حدود ۲۹ هزار هکتار باغ زرشک، قطب اصلی تولید زرشک بی‌دانه جهان محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از معیشت خانوارهای روستایی استان به این محصول وابسته است. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، پیش‌بینی می‌شود امسال حدود ۱۲۰ هزار تن زرشک تر از باغ‌های استان برداشت شود و نزدیک به ۲۸ هزار خانوار به‌صورت مستقیم در تولید آن فعالیت داشته باشند.
با وجود این ظرفیت، مشکلات مربوط به فروش محصول، نوسانات قیمت، نبود امکانات کافی برای نگهداری و فرآوری و محدودیت بازارهای صادراتی همچنان از مهم‌ترین دغدغه‌های زرشک‌کاران است.
زرشک؛ مزیت انحصاری خراسان جنوبی در بازار جهانی
محسن اسفندیاری رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در گفتگو با مهر با اشاره به جایگاه ویژه این استان در تولید زرشک اظهار کرد: حدود ۲۹ هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان به کشت زرشک اختصاص دارد و تقریباً ۹۸ درصد زرشک بی‌دانه جهان در خراسان جنوبی تولید می‌شود.
وی با بیان اینکه حدود ۲۸ هزار خانوار به‌صورت مستقیم در تولید این محصول فعالیت دارند، افزود: زرشک یکی از محصولات راهبردی استان است و ظرفیت اقتصادی آن تنها به بخش کشاورزی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در حوزه‌های فرآوری، صنایع غذایی، دارویی، صادرات و گردشگری نیز نقش‌آفرینی کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به پیش‌بینی برداشت حدود ۱۲۰ هزار تن زرشک تر در سال جاری گفت: با توجه به حجم تولید و اهمیت این محصول در معیشت کشاورزان، حمایت از تولیدکنندگان و ساماندهی بازار باید در اولویت برنامه‌های بخش کشاورزی قرار گیرد.
اسفندیاری درباره وضعیت قیمت‌گذاری زرشک نیز بیان کرد: قیمت محصول با توجه به کیفیت، میزان دانه‌بندی و بازدهی تبدیل زرشک تر به خشک متفاوت است و نمی‌توان برای تمام محصولات نرخ یکسان در نظر گرفت.
وی توضیح داد: میزان زرشک تر مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم زرشک خشک در باغ‌های مختلف متفاوت است و همین موضوع در تعیین قیمت محصول اثرگذار خواهد بود. به‌عنوان نمونه، در برخی باغ‌ها با حدود سه تا سه‌ونیم کیلوگرم زرشک تر یک کیلوگرم محصول خشک به دست می‌آید، در حالی که در برخی دیگر این میزان به پنج تا شش کیلوگرم می‌رسد.
قیمت زرشک؛ فاصله نرخ توافقی با واقعیت بازار
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های زرشک‌کاران در فصل برداشت، فاصله میان قیمت‌های اعلامی و نرخ واقعی خرید محصول از باغداران است.
در جریان بررسی وضعیت بازار، قیمت‌های توافقی زرشک با شاخه در محدوده ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار تومان و در برخی موارد متناسب با کیفیت محصول تا حدود ۲۰۰ هزار تومان مطرح شد؛ با این حال، گزارش‌های میدانی از خرید محصول با قیمت‌های پایین‌تر حکایت دارد.
سید محمود هاشمی‌زاده رئیس مجمع هماهنگی اصناف کشاورزی استان خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت اقتصادی زرشک‌کاران اظهار کرد: با وجود ظرفیت انحصاری خراسان جنوبی در تولید زرشک بی‌دانه، کشاورزان هنوز نتوانسته‌اند به درآمد متناسب با ارزش واقعی محصول خود دست پیدا کنند.
وی افزود: افزایش قیمت زرشک نسبت به سال گذشته به‌تنهایی به معنای رضایت کشاورز نیست؛ چراکه هزینه‌های تولید، دستمزد کارگر، نهاده‌ها و سایر مخارج کشاورزی نیز افزایش یافته است.
انتقاد از تصمیم گیری های مقطعی
هاشمی‌زاده با انتقاد از تصمیم‌گیری‌های مقطعی در حوزه زرشک تصریح کرد: هر سال با آغاز فصل برداشت، موضوع قیمت و بازار زرشک به دغدغه مسئولان تبدیل می‌شود، در حالی که برنامه‌ریزی برای این محصول باید از ماه‌ها قبل آغاز شود.
وی تشکیل کارگروه تخصصی زرشک را ضروری دانست و افزود: این کارگروه باید دارای دبیرخانه فعال باشد و در طول سال موضوعاتی مانند قیمت‌گذاری، تأمین منابع مالی، بازاریابی، فرآوری، بسته‌بندی و صادرات را پیگیری کند.
یکی از مشکلات اساسی تولیدکنندگان زرشک، نبود بازار مطمئن برای عرضه محصول است. بسیاری از کشاورزان به دلیل نداشتن امکانات نگهداری و نگرانی از افت کیفیت محصول، ناچارند زرشک خود را در زمان برداشت و با قیمت‌های پیشنهادی خریداران به فروش برسانند.
تا زمانی که سازوکار مشخصی برای خرید و فروش محصول وجود نداشته باشد و کشاورز مجبور باشد محصول خود را به‌صورت خام عرضه کند، نمی‌توان انتظار داشت قیمت واقعی زرشک در بازار محقق شودهاشمی‌زاده با اشاره به این موضوع تأکید کرد: تا زمانی که سازوکار مشخصی برای خرید و فروش محصول وجود نداشته باشد و کشاورز مجبور باشد محصول خود را به‌صورت خام عرضه کند، نمی‌توان انتظار داشت قیمت واقعی زرشک در بازار محقق شود.
وی اضافه کرد: ساماندهی بازار نیازمند همکاری سازمان جهاد کشاورزی، تعاون روستایی، بانک‌ها، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، نمایندگان مجلس و تشکل‌های کشاورزی است.
به گفته وی، تشکل‌های بخش کشاورزی باید از منابع مالی و امکانات لازم برخوردار شوند تا بتوانند در زمان برداشت وارد بازار شده و از فروش اضطراری محصول توسط کشاورزان جلوگیری کنند.
اسحاقی: باید از کشاورزان بابت تعلل در ساماندهی بازار عذرخواهی کنیم
سلمان اسحاقی نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی نیز در گفتگو با مهر با تأکید بر ضرورت پاسخگویی مسئولان در قبال وضعیت بازار زرشک اظهار کرد: باید بپذیریم که در تصمیم‌گیری و ساماندهی بازار این محصول تعلل‌هایی صورت گرفته و لازم است بابت مشکلات ایجادشده از کشاورزان عذرخواهی کنیم.
وی افزود: کشاورزانی که ماه‌ها برای تولید و برداشت زرشک زحمت کشیده‌اند، حق دارند نسبت به وعده‌های مسئولان مطالبه‌گر باشند؛ چراکه اعلام قیمت مناسب بدون فراهم کردن سازوکار خرید، تأمین اعتبار و بازاریابی نمی‌تواند مشکلات آنان را برطرف کند.
نماینده مردم قائنات و زیرکوه با اشاره به نقش واسطه‌ها در بازار زرشک گفت: در شرایطی که دستگاه‌های متولی هنوز برنامه عملیاتی خود را اجرایی نکرده‌اند، دلالان از فرصت استفاده می‌کنند و با تأثیرگذاری بر فضای روانی بازار، قیمت مورد نظر خود را به کشاورز تحمیل می‌کنند.
عرضه مستقیم زرشک در سه کلان‌شهر کشور
نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس یکی از راهکارهای کاهش نقش واسطه‌ها را توسعه بازارهای مستقیم فروش زرشک در شهرهای بزرگ کشور عنوان کرد.
اسحاقی گفت: در این زمینه رایزنی‌هایی برای اختصاص غرفه در بازارهای روز تهران، شیراز و اصفهان انجام شده است تا محصول تولیدی خراسان جنوبی به‌صورت مستقیم در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گیرد.
وی افزود: هدف این است که هزینه انتقال محصول به بازارهای هدف با حمایت دستگاه‌های مربوطه تأمین شود و کشاورز بتواند محصول خود را بدون عبور از زنجیره طولانی واسطه‌ها به فروش برساند.
ورود زرشک به بورس؛ راهکاری برای شفافیت قیمت
ورود زرشک به بورس از دیگر راهکارهای مطرح‌شده برای ساماندهی بازار این محصول است.
اسحاقی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده در این زمینه گفت: یکی از موضوعاتی که باید با جدیت دنبال شود، ورود زرشک به بورس است تا امکان کشف قیمت شفاف و واقعی فراهم شود.
وی افزود: بورس می‌تواند به کاهش نقش واسطه‌های غیرضروری کمک کند و زمینه حضور خریداران و فروشندگان واقعی را در یک بازار شفاف فراهم آورد.
در همین زمینه، اسفندیاری نیز از پیگیری مراحل راه‌اندازی بورس زرشک خبر داد و اعلام کرد که اقدامات اولیه این طرح انجام شده و تلاش می‌شود در بازه زمانی حدود یک ماه آینده به مرحله اجرا برسد.
پرداخت ۲۰۰ میلیارد تومان تسهیلات برای حمایت از بازار زرشک
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی همچنین از پیگیری تأمین منابع مالی برای حمایت از خرید محصول خبر داد.
اسفندیاری در گفتگو با مهر با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این زمینه اظهار کرد: حدود ۲۰۰ میلیارد تومان تسهیلات برای حمایت از تشکل‌ها و تأمین منابع خرید زرشک در نظر گرفته شده و پیگیری‌های لازم برای پرداخت آن انجام شده است.
به گفته وی، تسهیلاتی با نرخ سود حدود ۲ تا ۲.۵ درصد برای کمک به خرید محصول مورد بررسی قرار گرفته تا تشکل‌های کشاورزی بتوانند در زمان برداشت با قدرت بیشتری وارد بازار شوند.
سه طرح زنجیره ارزش زرشک در خراسان جنوبی
توسعه صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش از دیگر موضوعات مورد تأکید مسئولان بخش کشاورزی است.
اسفندیاری با اشاره به دریافت سه مجوز برای ایجاد زنجیره ارزش زرشک در استان اظهار کرد: دو طرح در شهرستان زیرکوه و یک طرح در بیرجند پیش‌بینی شده است.
وی افزود: مذاکراتی با شرکت شهرک‌های کشاورزی ایران انجام شده و تلاش می‌شود با تأمین اعتبار و واگذاری اجرای طرح‌ها، عملیات اجرایی آنها آغاز شود.
وی ادامه داد: تولید کنسانتره، عصاره و سایر فرآورده‌های زرشک می‌تواند ارزش افزوده بیشتری نسبت به فروش محصول خام ایجاد کند و زمینه حضور این محصول را در بازارهای متنوع فراهم آورد.
فعال حوزه صادرات: باید زرشک را به بازار جهانی معرفی کنیم
یکتا فعال حوزه صادرات نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به زرشک اظهار کرد: زرشک نباید صرفاً به‌عنوان یک محصول محلی یا استانی دیده شود، بلکه باید با توجه به ویژگی‌های خاص و ظرفیت‌های اقتصادی آن، برای حضور در بازارهای جهانی برنامه‌ریزی کرد.
وی افزود: برای توسعه صادرات زرشک باید بازارهای هدف شناسایی شوند و اقدامات لازم برای دریافت مجوزها، معرفی محصول و ایجاد ارتباط با خریداران خارجی صورت گیرد.
این فعال حوزه صادرات با انتقاد از محدود بودن دامنه فعالیت‌های تجاری مرتبط با زرشک گفت: حضور در نمایشگاه‌های خارجی زمانی نتیجه‌بخش است که بازرگانان و خریداران واقعی در آن مشارکت داشته باشند و زمینه انجام مذاکرات تجاری و عقد قراردادهای صادراتی فراهم شود.
یکتا تصریح کرد: برگزاری جشنواره‌ها و معرفی ظرفیت‌های زرشک باید با برنامه‌ریزی تجاری همراه باشد و نباید به برگزاری چند رویداد محدود شود.
وی با اشاره به ظرفیت بازار روسیه و سایر کشورهای هدف، بر ضرورت توسعه ارتباطات تجاری، استفاده از مشوق‌های صادراتی و برنامه‌ریزی بلندمدت برای افزایش سهم زرشک ایران در بازارهای بین‌المللی تأکید کرد.
گردشگری زرشک؛ ظرفیتی مغفول در اقتصاد استان
در کنار تولید، فرآوری و صادرات، زرشک می‌تواند به یکی از محورهای توسعه گردشگری خراسان جنوبی نیز تبدیل شود.
باغ‌های زرشک، شیوه‌های برداشت و فرآوری سنتی و فرهنگ مرتبط با این محصول ظرفیت مناسبی برای توسعه گردشگری کشاورزی فراهم کرده است.
برگزاری جشنواره‌های هدفمند، ایجاد مسیرهای گردشگری در مناطق تولیدکننده و معرفی جاذبه‌های مرتبط با زرشک می‌تواند به افزایش درآمد جوامع محلی کمک کند.
مجموع مشکلات مطرح‌شده نشان می‌دهد که مسئله زرشک خراسان جنوبی تنها به قیمت خرید در فصل برداشت محدود نیست، بلکه مجموعه‌ای از مسائل ساختاری در زنجیره تولید، بازاررسانی، تأمین مالی، نگهداری، فرآوری و صادرات بر سرنوشت اقتصادی این محصول تأثیر گذاشته است.