دنیای اقتصاد - حامد اناری : «آقای وزیر محترم ارتباطات، این چه بلایی است که بر سر شبکه آورده‌اید؟» این پیام یک کاربر است در اعتراض به وضعیت شبکه اینترنت کشور که البته میان انبوهی از پیام‌هایی با همین مضمون به چشم آمد. اما واقعا چه اتفاقی در شبکه اینترنت رخ داده است. گلایه افراد به چه خاطر است و داده‌های کلادفلر چه می‌گویند.
بر اساس داده‌های کلادفلر، طی روزهای گذشته میزان ترافیک مصرفی کشور کاهش شدیدی داشته است. نمودارها پایین‌ترین میزان ترافیک را نسبت به سه ماه گذشته نشان می‌دهند و حکایت از افت شدید دارد. در بازه زمانی سه‌ماهه، اوایل مرداد ترافیک مصرفی نزدیک به حداکثر گزارش شده و افت شدید، در اواخر مرداد و اوایل شهریورماه گزارش شده است. این شاخص تا اواسط مهرماه در سطحی نسبتا پایین قرار می‌گیرد و تا به امروز، دوباره افت جدیدی دیده می‌شود. اما دلیل این تغییرات چیست. از اواخر مرداد ترافیک اینترنت ایران به‌طور محسوس و پایدار پایین آمده و هنوز به سطح قبلی برنگشته است. اما دلیل چیست؟
کارشناس دیگری در شبکه اجتماعی ایکس، از محدودیت پروتکلی با عنوان DNSSEC خبر داد. این پروتکل امنیتی برای سیستم نام‌گذاری دامنه‌ها (DNS) به‌کار می‌رود که از جعل و دستکاری آدرس سایت‌ها جلوگیری می‌کند. به‌گفته این کاربر، از زمانی که این پروتکل بسته شده است، اختلالاتی در DNS Resolution روی چندین دامنه معروف داخلی و بی‌شمار دامنه خارجی (به‌خصوص.org) به وجود آمده است.
حالا باید به این نکته توجه داشت که داده‌های کلادفلر کاهش ترافیک را نشان می‌دهند، اما ادعای بسته‌شدن DNSSEC هنوز تایید مستقل ندارد. طبق گزارش کلادفلر درباره اختلال‌های اینترنت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، پس از بازگشایی اینترنت در ۲۶ مه، ترافیک HTTP ایران در مقطعی به ۹۰ درصد سطح پیش از قطعی رسید و سپس به حدود ۵۹ درصد کاهش یافت. همچنین داده‌های اخیر کلادفر نشان می‌دهد در یک هفته اخیر ترافیک اینترنت ۴۱درصد کاهش داشته است.
حالا دسترسی به اینترنت می‌تواند چالش‌های مخصوص به خود داشته باشد. اعمال محدودیت بر شبکه سبب استفاده گسترده کاربران از فیلترشکن‌های رایگان شده است که موجب بروز آلودگی در شبکه اینترنت کشور شده و آسیب‌پذیری را بالا می‌برد. موضوع البته به سطح کاربران محدود نمی‌ماند. در سطح سازمان‌ها و ارگان‌ها بخش قابل‌توجهی از انرژی نیروی انسانی صرف عبور و هموار کردن مسیر دسترسی می‌شود. مثل فردی که پیش از شروع رسمی کار، توان خود را از دست داده باشد.
باید به این نکته هم توجه داشت که با رشد تکنولوژی‌ها و گسترش نفوذ استفاده از هوش مصنوعی، سیستم‌های فیلترینگ و فیلترشکن هم‌زمان و بایکدیگر رشد می‌کنند. طبق گزارش‌های منتشر شده اندازه بازار فیلترشکن بیش از ۱۰۰همت برآورد می‌شود. بازاری غیررسمی که ظاهرا کسی آن را گردن نمی‌گیرد.
یک کارشناس فنی در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد اظهار کرد: «سیستم فیلترینگ اینترنت در ایران دارای لایه‌های متعددی است که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به لایه DNS، لایه HTTP، لایه TLS/HTTPS و لایه فیلترینگ پروتکل اشاره کرد. لایه آخر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا امکان شناسایی و مسدودسازی در سطح عمیق‌تری را فراهم می‌آورد.»
این کارشناس توضیح داد که سامانه فیلترینگ می‌تواند با بررسی نشانه‌های اولیه اتصال اینترنت، تشخیص دهد کاربر قصد استفاده از کدام سرویس یا اپلیکیشن، مانند تلگرام یا اینستاگرام، را دارد و پیش از تبادل اطلاعات اصلی، اتصال را مسدود کند.
به گفته او، در گذشته برای فیلترکردن اینستاگرام بیشتر از روش‌هایی مانند مسدودکردن مسیرهای ارتباطی اینترنت و تغییر پاسخ‌های دی‌ان‌اس استفاده می‌شد. در دوره‌های شدیدتر فیلترینگ، دو روش دیگر هم به کار گرفته شد: تغییر مسیر درخواست‌های دی‌ان‌اس و ارسال سیگنال قطع اتصال. روش دوم باعث می‌شود ارتباط اینترنتی پیش از آنکه به‌طور کامل برقرار شود، ناگهان قطع شود؛ درست مانند تماس تلفنی‌ای که پیش از برقراری ارتباط، قطع می‌شود.
او با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده از حدود سال ۲۰۲۰گفت روش‌های فیلترینگ به‌تدریج پیشرفته‌تر شده‌اند. این روش از سال ۲۰۱۸ مورد آزمایش قرار گرفت و در سال ۲۰۲۰ روش این مساله عوض و از سال ۲۰۲۵ هم عملیاتی شد. در این روش‌ها، فقط نشانی سایت‌ها مسدود نمی‌شود، بلکه نوع ارتباط اینترنتی نیز بررسی می‌شود.
شدت اعمال این محدودیت‌ها قابل تنظیم است و می‌تواند بر اساس شرایط (از جمله شرایط امنیتی یا جنگی) افزایش یا کاهش یابد. همچنین امکان اعمال محدودیت‌های متفاوت در نقاط ورودی اینترنت به کشور وجود دارد. استفاده از لایه DNS به دلیل هزینه پایین بازرسی، یکی از ابزارهای پرکاربرد در این مجموعه است.
او همچنین ارجاع به این گزارش را به‌تنهایی برای رسیدن به نتیجه ناکافی دانست و اظهار کرد برای تکمیل این بررسی نمی‌توان تنها به این گزارش اتکا کرد و باتوجه به پیچیدگی مساله، ممکن است موضع‌های دیگر در تضاد کامل با این گزارش قرار گیرند.
نکته دیگری که باید به آن توجه داشت شدت یافتن حملات سایبری به زیرساخت‌هاست. ممکن است بخشی از تغییرات به‌وجود آمده در شبکه به دلیل مقابله با این حملات باشد که زیرساخت‌های کشور را هدف قرار داده است. البته به‌گفته مسوولان مربوطه در وزارت ارتباطات، تاکنون این حملات مهار شده‌اند.
در این شرایط این سازوکار چندلایه، پیامدهای عملی قابل‌توجهی برای کسب‌وکارها و سازمان‌ها به همراه داشته است. او با تشریح پیامدهای عملی این وضعیت بر کسب‌وکارها تاکید کرد: «این مجموعه اقدامات عملکرد عادی بسیاری از سرویس‌ها را مختل می‌سازد. اختلال در دریافت و اعتبارسنجی گواهی‌های SSL از جمله مشکلات جدی است. بسیاری از بانک‌ها و سازمان‌ها با مشکل مشاهده گواهی‌ها مواجه هستند و سرویس Let’s Encrypt نیز در حالت خودکار به‌درستی عمل نمی‌کند.»
این کارشناس در پایان با اشاره به چالش‌های سازمان‌هایی که به فهرست سفید دسترسی ندارند، جمع‌بندی کرد: «این مجموعه‌ها با مشکلات جدی در دریافت به‌روزرسانی‌های سیستم‌عامل، نرم‌افزارهای متن‌باز و مخازن لینوکس مواجه‌اند. به‌روز نشدن به‌موقع این سرویس‌ها خطر آسیب‌پذیری را افزایش می‌دهد.»