کرمان – پس از سالها دوری جشنواره موسیقی نواحی از کرمان، آذرماه سال جاری مردم دیار کریمان بار دیگر شاهد تپش قلب موسیقی نواحی در کرمان خواهند بود.
خبرگزاری مهر – گروه استان ها: چند سال قبل بود که با بی سلیقگی و کم کاری برخی از مسئولان وقت فرهنگی کرمان جشنواره موسیقی نواحی از کرمان رفت و با وجود مطالبه مردم این جشنواره که در کرمان متولد شده بود در استانهای دیگر برگزار شد.
اما در سال جاری همزمان با فرا رسیدن آذر ماه ۱۴۰۵، استان کرمان میزبان یکی از مهم‌ترین رویدادهای موسیقایی کشور است؛ رویدادی که پس از سالها به این استان بازگشته و قرار است نه فقط در سالن‌های اجرا، بلکه در بازارهای تاریخی، روستاها و حتی مناطق عشایری تداوم یابد.
هجدهمین جشنواره موسیقی نواحی ایران از ۹ تا ۱۴ آذرماه ۱۴۰۵ به میزبانی کرمان و با دبیری پیروز ارجمند برگزار می‌شود و در کنار آن، ششمین جشنواره موسیقی نواحی استان نیز پیش‌تر در شهریورماه در شهر بافت تجربه‌ای استانی و متمرکز بر موسیقی حماسی را رقم زده است. آنچه هجدهمین دوره را متمایز می‌کند، دامنه جغرافیایی اجراها، پیوند صریح با گردشگری و افزودن لایه‌های تازه به گنجینه آوازهای نواحی است.
جشنواره در بخش ملی و بین المللی برگزار می شود
بر اساس برنامه اعلام‌شده، جشنواره در دو سطح ملی و بین‌المللی سازماندهی شده است. در سطح ملی، گروه‌هایی از مناطق مختلف کشور در بخش‌های اصلی، پیشکسوتان و «نگاه نو» حضور خواهند داشت. بخش اصلی به آثار و اجراهایی اختصاص دارد که هویت اصیل موسیقی مناطق ایران را بازتاب می‌دهند، بخش پیشکسوتان برای تجلیل از استادان و چهره‌های اثرگذار این حوزه در نظر گرفته شده و در بخش نگاه نو، گروه‌هایی با رویکردهای تازه به اجرا می‌پردازند.
در کنار این بخش‌ها، نشست‌های تخصصی و پژوهشی، نمایش فیلم‌های مستند، نمایشگاه عکس و ثبت روایت‌های شفاهی هنرمندان نیز پیش‌بینی شده است؛ اقداماتی که هدفشان جلوگیری از فراموش شدن بخشی از میراث موسیقایی است که به شکل سینه‌به‌سینه منتقل شده است.
نکته حائز اهمیت در این دوره، خروج جشنواره از قالب محدود اجراهای سالنی است. افتتاحیه با کارناوال موسیقی نواحی از میدان ارگ کرمان به سمت میدان گنجعلیخان و عبور از بازار تاریخی برگزار می‌شود و تالار فرهنگ و هنر، کاروانسرای گنجعلیخان و فضاهای تاریخی دیگر میزبان اجراها خواهند بود.
فراتر از مرکز استان، شهرهای بم، کهنوج، سیرجان و رفسنجان نیز در برنامه میزبانی بخش‌هایی از جشنواره قرار گرفته‌اند تا امکان حضور علاقه‌مندان از استانهای همجوار فراهم شود. طرح «هنرمندان سیار» نیز با استفاده از خودروهای کمپر، گروه‌های موسیقی را به روستاهای پرجمعیت و مناطق عشایری می‌برد تا موسیقی نواحی در زیست‌بوم اصلی خود شنیده شود.
شاهنامه‌خوانی؛ افزوده‌ای بر گنجینه آوازها
یکی از نوآوری‌های هجدهمین دوره، افزودن بخش «شاهنامه‌خوانی» به مجموعه آوازهای نواحی است. برای نخستین‌بار و به پیشنهاد خانه شاهنامه ایران، شاهنامه‌خوانی در کنار آوازهایی چون نظامی‌خوانی، هوره، بیت‌خوانی و شروه‌خوانی قرار گرفته و از برگزیدگان این بخش و پیشکسوتان شاهنامه‌خوانی تقدیر خواهد شد.
این افزوده را می‌توان گامی در جهت بازشناسی پیوند عمیق موسیقی نواحی با سنت‌های روایی و حماسی ایران دانست؛ پیوندی که پیش‌تر در ششمین جشنواره استانی کرمان با محوریت «موسیقی پهلوانی، حماسی و آیین‌های رزمی کهن» و با تمرکز بر آیین‌هایی چون چوب‌بازی، ترکه‌بازی و دهل‌چرخونی مورد توجه قرار گرفته بود.
راه ادویه با نوای موسیقی
بخش بین‌الملل جشنواره با محوریت «راه ادویه» طراحی شده است؛ مسیر تاریخی که در گذشته پیوندهای تجاری و فرهنگی میان آسیا و غرب را شکل می‌داد. بر همین اساس، گروه‌هایی از کشورهای هند، پاکستان، افغانستان، ارمنستان، تاجیکستان، ازبکستان و عراق در برنامه‌ریزی جشنواره قرار گرفته‌اند.
انتخاب این محور، تنها یک انتخاب زیبایی‌شناختی نیست؛ بلکه چارچوبی برای بازخوانی اشتراکات موسیقایی منطقه و قرار دادن کرمان در مقام یک گره‌گاه فرهنگی در جغرافیای تاریخی ایران است.
یکی از محورهای هجدهمین جشنواره، پیوند موسیقی نواحی با گردشگری است. همکاری 6 آژانس گردشگری در کرمان و تهران برای طراحی بسته‌های سفر ویژه جشنواره، نشان‌دهنده رویکردی است که رویداد فرهنگی را به فرصتی اقتصادی برای فعالان گردشگری استان تبدیل می‌کند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کرمان نیز بر ضرورت طراحی بسته‌های متنوع سفر متناسب با زمان و مکان اجراها تأکید کرده و اعلام تقویم اجرایی را پیش‌نیاز برنامه‌ریزی دفاتر خدمات مسافرتی دانسته است. همزمان با جشنواره، برنامه‌هایی در حوزه صنایع‌دستی و خوراک نیز پیش‌بینی شده تا مهمانان با دیگر ظرفیت‌های فرهنگی استان آشنا شوند. این همنشینی موسیقی، صنایع‌دستی و خوراک، الگویی از «اقتصاد رویداد» را ترسیم می‌کند که در آن فرهنگ به جای هزینه صرف، به دارایی مولد تبدیل می‌شود.
ظرفیت‌ها و چالش های موسیقی نواحی کرمان
فواد توحیدی، پژوهشگر و موسیقیدان برجسته موسیقی نواحی، نزدیک به سه دهه از عمر پژوهشی خود را صرف شنیدن، ثبت و بازشناسی نواهای استان کرمان کرده است. او که آلبوم‌هایی چون «صدا، صدای کویر» و مجموعه «کویرانه» را در کارنامه دارد، در گفتگو با مهر، موسیقی کرمان را نه یک ظرفیت معمولی، بلکه گنجینه‌ای کم‌نظیر در ایران توصیف کرده که سالها از نظر پژوهشی و اجرایی مهجور مانده است.
از نگاه توحیدی، موسیقی نواحی کرمان «غنی‌ترین موسیقی اقوام ایرانی» است و این استان به تنهایی ظرفیتی معادل چند استان موسیقی‌خیز کشور را در خود جای داده است.
او با اشاره به وجود ۳۵ نوع ساز در استان، تأکید کرده که این غنا به دلیل کمبود پژوهش و آگاهی، سالها نادیده مانده و حتی در جشنواره‌های مختلف نیز حضور نداشته است. به گفته او، تنوع موسیقایی کرمان تا بدانجاست که موسیقی شمال و جنوب استان کاملاً متفاوت از یکدیگر است.
توحیدی دو دلیل بنیادین برای این تنوع و اصالت برمی‌شمارد. نخست، موقعیت تاریخی و جغرافیایی کرمان است. او توضیح می‌دهد که کرمان در مرکز ایران قرار گرفته و در تاریخ به «دارالامان» مشهور بوده است؛ به این معنا که هیچ بیگانه‌ای به آن حمله نکرده و در نتیجه موسیقی این استان بکر و دست‌نخورده باقی مانده است. دوم، هم‌زیستی و تقابل فرهنگ‌ها در این پهنه جغرافیایی است.
او به طور خاص به مناطقی چون منوجان اشاره می‌کند که به دلیل همسایگی با سیستان و بلوچستان، فارس و هرمزگان، از تنوع و گستردگی موسیقایی بیشتری برخوردار شده است. وسعت استان به عنوان پهناورترین استان کشور و جایگاه کرمان به عنوان دومین استان عشایری ایران نیز از دیگر عواملی است که به تنوع موسیقایی منطقه انجامیده است.
با وجود این غنا، توحیدی معتقد است موسیقی کرمان آن‌گونه که باید شناخته نشده است. او تعریف می‌کند که در سال ۱۳۷۸ و در جریان نخستین دوره موسیقی نواحی، وقتی دید گروه‌هایی از تمام استانهای کشور در کرمان اجرا می‌کنند اما کرمانی‌ها در این جشنواره حضور ندارند، تصمیم گرفت پژوهش درباره موسیقی نواحی استان را آغاز کند.
موسیقی نواحی به خانه خود باز گشت
حسین اسحاقی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمان در گفتگو با مهر می گوید: بازگشت جشنواره موسیقی نواحی به این استان را نتیجه پیگیری یک‌ساله و یک تصمیم راهبردی در سطح وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌داند. به گفته او، مدیران وزارتخانه به این نتیجه رسیدند که این جشنواره باید به کرمان و خاستگاه اصلی خود بازگردد و همین نگاه، مسیر برگزاری هجدهمین دوره را هموار کرد.
او تشکیل ستاد استانی جشنواره با حضور استاندار کرمان را از نخستین اقدامات اجرایی عنوان می‌کند و می‌گوید پس از رونمایی پوستر و انتشار فراخوان، استقبال خوبی از رویداد صورت گرفته و تلاش شده بخش‌های مختلف آن پربارتر تنظیم شود.
اسحاقی این رویداد را در چارچوب دو شعار راهبردی می‌بیند؛ شعار وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی مبنی بر اینکه ایران فقط تهران نیست، و شعار استاندار کرمان با عنوان کرمان برفراز. از نگاه او، برگزاری رویدادهای ملی در استان‌ها دقیقاً در خدمت تحقق همین نگاه است و باید زمینه بهره‌مندی عموم مردم از برنامه‌ها فراهم شود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمان، پیوست گردشگری را از اولویت‌های این دوره برمی‌شمارد و تأکید می‌کند که باید از فرصت جشنواره برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی استان استفاده شود. او در همین چارچوب بر اطلاع‌رسانی فراگیر، تبلیغات محیطی و مستندسازی برنامه‌ها تأکید دارد تا اثرگذاری رویداد محدود به روزهای برگزاری نماند.
اسحاقی از پیشنهاد راه‌اندازی دبیرخانه دائمی جشنواره موسیقی نواحی در کرمان حمایت می‌کند و می‌گوید: دبیرخانه باید واقعاً فعال باشد و در طول سال برنامه‌های شاخص داشته باشد.
او همچنین از پیگیری پیشنهاد افزودن بخش موسیقی ایران‌زمین به جشنواره خبر می‌دهد و آن را راهی برای گسترده‌تر کردن دامنه محتوایی رویداد می‌داند.
جذب نسل جوان به فرهنگ و هنر، از دیدگاه اسحاقی، اولویت اصلی جشنواره است، او با اشاره به ظرفیت‌های گسترده استان می‌گوید شرق کرمان در حوزه موسیقی نواحی، شعر، تئاتر و کتاب ظرفیت‌های خوبی دارد و برنامه‌ریزی فرهنگی باید مناطق کم‌برخوردار را در اولویت قرار دهد.
برگزاری هجدهمین جشنواره موسیقی نواحی ایران در کرمان، در حالی که ششمین دوره استانی آن پیش‌تر در بافت برگزار شده بود، نشان‌دهنده یک چرخش تاثیرگذاراست؛ از تمرکز صرف بر صحنه‌های محدود به گسترش اجراها در فضاهای عمومی، شهرستان‌ها، روستاها و مناطق عشایری؛ از آوازهای شناخته‌شده به افزودن لایه‌هایی چون شاهنامه‌خوانی؛ و از رویدادی صرفاً هنری به سازوکاری برای گردشگری و رونق اقتصادی محلی. با این حال، تحقق کامل این اهداف به اجرای دقیق برنامه‌ها، هماهنگی نهادهای متولی و استقبال عمومی وابسته است. اگر این دوره بتواند پیوندی پایدار میان موسیقی اقوام، حافظه شنیداری منطقه و اقتصاد گردشگری برقرار کند، می‌تواند الگویی برای میزبانی‌های آینده در استانهای دیگر نیز فراهم آورد.