قصرشیرین - ایرنا - بهره‌برداری از طرح‌های جدید سامانه گرمسیری به عنوان هدیه نظام به مرزنشینان غرب کرمانشاه، سطح اراضی کشاورزی زیر پوشش این طرح در استان کرمانشاه را از ۲۳ هزار هکتار فراتر برده است. این طرح با تأمین آب مورد نیاز زمین‌های مستعد کشاورزی، ظرفیت تازه‌ای برای افزایش تولید و رونق اقتصادی مناطق مرزی غرب استان ایجاد می‌کند.
به گزارش خبرنگار ایرنا ، اهمیت سامانه گرمسیری تنها به انتقال آب و توسعه شبکه‌های آبیاری محدود نمی‌شود؛ دسترسی پایدار به منابع آب می‌تواند بر درآمد خانوارهای روستایی، فرصت‌های شغلی، فعالیت‌های اقتصادی وابسته به کشاورزی و حتی ماندگاری جمعیت در مناطق مرزی اثر بگذارد؛ البته تحقق این ظرفیت‌ها به تکمیل زیرساخت‌ها، تعیین تکلیف اراضی جامانده و فراهم شدن زمینه سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی وابسته است.
سه پروژه در حوزه انتقال آب، شبکه‌های آبیاری و زهکشی مناطق گرمسیری استان کرمانشاه به ارزش ۱۰ هزار میلیارد تومان (۱۰همت) با حضور برخط وزیر نیرو و استاندار کرمانشاه در محل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران روز سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵ به بهره‌برداری رسید.
با اجرای این طرحها، هشت هزار و ۱۰۰ هکتار دیگر از اراضی کشاورزی شهرستان‌های سرپل‌ذهاب و قصرشیرین زیر پوشش شبکه‌های نوین آبیاری قرار گرفت و سطح اراضی تحت پوشش سامانه گرمسیری استان از ۲۳ هزار هکتار فراتر رفت.
این طرحها شامل سه پروژه بند تنظیمی و سامانه انتقال آب رودخانه کردی قاسمان به تونل نوسود، شبکه آبیاری و زهکشی پنج هزار و ۱۰۰ هکتار از دشت‌های بشیوه، قلعه‌شاهین و جگرلوی جنوبی سرپل‌ذهاب به همراه ایستگاه‌های پمپاژ متناظر و همچنین سازه آبگیر و تأمین آب سه هزار هکتار از اراضی ناحیه عمرانی زاگرس قصرشیرین است که به بهره‌برداری رسید.
آب؛ زیرساختی برای فعال شدن ظرفیت‌های کشاورزی
غرب استان کرمانشاه از جمله مناطق مستعد کشاورزی کشور است و شهرستان‌های قصرشیرین، سرپل‌ذهاب و گیلانغرب با برخورداری از دشت‌ها و زمین‌های حاصلخیز، ظرفیت قابل توجهی برای تولید محصولات کشاورزی دارند. با این حال، محدودیت منابع آب و وابستگی بخشی از فعالیت‌های کشاورزی به بارش‌های فصلی، همواره یکی از موانع استفاده کامل از این ظرفیت‌ها بوده است.
سامانه گرمسیری با هدف انتقال و بهره‌برداری از منابع آب و توسعه شبکه‌های آبیاری، قرار است این محدودیت را تا اندازه‌ای کاهش دهد و امکان برنامه‌ریزی مطمئن‌تر برای کشت را فراهم کند.
در چنین شرایطی، کشاورز می‌تواند با اطمینان بیشتری درباره نوع محصول، سطح زیر کشت و زمان‌بندی فعالیت خود تصمیم بگیرد و از وابستگی کامل به بارندگی فاصله بگیرد.
استاندار کرمانشاه در آیین بهره‌برداری از پروژه‌های جدید این سامانه اعلام کرد که بیش از ۲۳ هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان در ۹ دشت زیر پوشش آن قرار گرفته است.
به گفته منوچهر حبیبی، اجرای سامانه گرمسیری تولید محصولات کشاورزی استان را بیش از یک میلیون تن افزایش داده و جایگاه کرمانشاه را در تولید محصولات کشاورزی از رتبه ششم به چهارم ارتقا داده است.
این ارقام نشان می‌دهد توسعه زیرساخت‌های آبی می‌تواند در مقیاس استانی بر میزان تولید اثرگذار باشد؛ اما اهمیت آن در مناطق مرزی، فراتر از افزایش محصول است و به تغییر شرایط اقتصادی خانوارهایی ارتباط پیدا می‌کند که بخش مهمی از معیشت آن‌ها به زمین و کشاورزی وابسته است.
رونق کشاورزی چگونه به سفره مردم می‌رسد؟
تأمین آب مطمئن، نخستین حلقه از زنجیره‌ای است که می‌تواند درآمد کشاورزان را افزایش دهد، وقتی امکان کشت منظم‌تر و استفاده بهتر از زمین فراهم شود، ظرفیت تولید بالا می‌رود و کشاورز فرصت بیشتری برای انتخاب محصولات متناسب با شرایط اقلیمی و نیاز بازار خواهد داشت.
افزایش تولید، در صورت وجود بازار مناسب و مدیریت هزینه‌ها، می‌تواند درآمد خانوارهای کشاورز را تقویت کند، همچنین کاهش خسارت ناشی از کم‌آبی و نوسان بارندگی، از ریسک فعالیت اقتصادی کشاورزان می‌کاهد و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت‌تری برای زندگی و سرمایه‌گذاری را در اختیار آنان قرار می‌دهد.
البته افزایش تولید به‌تنهایی به معنای افزایش درآمد نیست؛ هزینه نهاده‌ها، قیمت فروش محصولات، دسترسی به بازار و امکان نگهداری و فرآوری محصول نیز در میزان سود کشاورز نقش دارد، از این رو، بهره‌برداری اقتصادی از سامانه گرمسیری زمانی کامل‌تر خواهد شد که توسعه شبکه‌های آبیاری با حمایت از تولیدکنندگان و تقویت زنجیره عرضه محصولات همراه شود.
اشتغال‌زایی فراتر از زمین‌های کشاورزی گسترش کشاورزی آبی فقط برای صاحبان زمین فرصت ایجاد نمی‌کند.
افزایش سطح کشت و تولید، تقاضا برای نیروی کار فصلی و دائمی، خدمات مکانیزاسیون، حمل‌ونقل، تأمین نهاده‌ها، تعمیر و نگهداری ماشین‌آلات و فعالیت‌های مرتبط با برداشت محصول را نیز افزایش می‌دهد، از سوی دیگر، رونق تولید می‌تواند زمینه سرمایه‌گذاری در انبارداری، سردخانه، بسته‌بندی و صنایع تبدیلی را فراهم کند.
این فعالیت‌ها به کشاورزان کمک می‌کند محصول خود را با ارزش افزوده بیشتری به بازار عرضه کنند و در کنار آن، فرصت‌های شغلی تازه‌ای برای جوانان و دیگر ساکنان روستاها ایجاد شود. برای شهرستان‌های مرزی که بخشی از ظرفیت اقتصادی آن‌ها به کشاورزی و تجارت وابسته است، پیوند میان تولید کشاورزی و فعالیت‌های بازرگانی اهمیت بیشتری دارد.
افزایش تولید، در صورت فراهم بودن زیرساخت‌های حمل‌ونقل و بازاررسانی، می‌تواند به تقویت مبادلات اقتصادی و فعال‌تر شدن ظرفیت‌های منطقه کمک کند.
ماندگاری جمعیت با رونق اقتصاد روستا
یکی از پیامدهای مورد انتظار توسعه زیرساخت‌های کشاورزی، تقویت انگیزه ماندن و فعالیت اقتصادی در روستاها است، وقتی کشاورز بتواند با دسترسی مطمئن‌تر به آب، تولید و درآمد خود را پیش‌بینی‌پذیرتر کند و فرصت‌های شغلی دیگری نیز در کنار کشاورزی شکل بگیرد، زمینه فعالیت اقتصادی در محل سکونت افزایش می‌یابد.
این موضوع برای مناطق مرزی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا پایداری جمعیت تنها به فراهم بودن خدمات عمومی وابسته نیست و فرصت شغلی و درآمد پایدار نیز از عوامل مهم آن به شمار می‌رود.
توسعه کشاورزی می‌تواند یکی از پایه‌های تقویت اقتصاد روستایی باشد، اما برای تبدیل شدن به عامل ماندگاری جمعیت باید با بهبود زیرساخت‌های خدماتی، حمایت از سرمایه‌گذاری و ایجاد بازار فروش محصولات همراه شود.
اراضی جامانده؛ حلقه‌ای که باید تکمیل شود
با وجود پیشرفت‌های انجام‌شده، پوشش اراضی مستعد کشاورزی همچنان یکی از مطالبات اصلی منطقه است، فتح‌الله حسینی نماینده مردم قصرشیرین، سرپل‌ذهاب و گیلانغرب در مجلس، خواستار تعیین تکلیف بیش از ۵۱ هزار هکتار از اراضی کشاورزی جامانده از طرح‌های آبی استان شده و سهم گیلانغرب از این اراضی را بیش از ۲۳ هزار هکتار اعلام کرده است.
این مطالبه نشان می‌دهد بهره‌مندی از ظرفیت‌های سامانه گرمسیری هنوز برای همه زمین‌های مستعد منطقه محقق نشده است، تعیین تکلیف اراضی باقی‌مانده و مشخص شدن برنامه تأمین آب آن‌ها می‌تواند مسیر توسعه کشاورزی را در بخش‌های بیشتری از غرب استان هموار کند.
حسینی با اشاره به موقعیت راهبردی استان کرمانشاه و ظرفیت‌های اقتصادی و کشاورزی مناطق مرزی اظهار کرد: سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آبی می‌تواند این ظرفیت‌ها را به فرصت‌های پایدار تولید و اشتغال تبدیل کند.
از سوی دیگر، استاندار کرمانشاه نیز در آیین بهره‌برداری، بر ضرورت ایجاد ساختار سازمانی مشخص برای مدیریت، نگهداری و راهبری سامانه گرمسیری تأکید کرد.
او همچنین خواستار پیگیری تخصیص آب قطعه دوم به وسعت ۱۱ هزار هکتار شد و اعلام کرد از ۹۰ میلیون مترمکعب تخصیص پیش‌بینی‌شده برای این بخش، حدود ۵۰ میلیون مترمکعب ابلاغ شده است.
این مطالبات نشان می‌دهد توسعه سامانه تنها با اجرای سازه‌ها و افتتاح پروژه‌ها به پایان نمی‌رسد؛ شبکه‌های آبیاری باید به‌درستی مدیریت و نگهداری شوند، تخصیص آب بخش‌های باقی‌مانده تعیین تکلیف شود و بهره‌برداران نیز از سازوکار روشنی برای استفاده از منابع آب برخوردار باشند.
از انتقال آب تا رونق پایدار
معیشت سامانه گرمسیری را می‌توان یکی از زیرساخت‌های مهم توسعه اقتصادی غرب کرمانشاه دانست؛ طرحی که ظرفیت افزایش تولید کشاورزی را فراهم کرده و می‌تواند با فعال کردن بخش‌های وابسته به کشاورزی، بر درآمد و اشتغال در مناطق مرزی اثر بگذارد، با این حال معیار نهایی موفقیت این طرح فقط میزان آب انتقال‌یافته یا تعداد هکتارهای زیر پوشش شبکه نیست؛ بلکه باید دید این زیرساخت تا چه اندازه به افزایش درآمد کشاورزان، ایجاد فرصت‌های شغلی، کاهش آسیب‌پذیری معیشت روستایی و تقویت ماندگاری جمعیت منجر می‌شود.
برای رسیدن به این هدف، تکمیل شبکه‌های آبیاری، تعیین تکلیف اراضی جامانده، مدیریت منسجم منابع آب و فراهم کردن زمینه سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و بازاررسانی محصولات ضروری است.
در چنین شرایطی، آب انتقال‌یافته می‌تواند از یک زیرساخت عمرانی به عاملی برای رونق اقتصادی و بهبود زندگی مرزنشینان تبدیل شود.
توسعه سامانه گرمسیری در شرایطی دنبال می‌شود که بخش کشاورزی یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی استان کرمانشاه به شمار می‌رود.
بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، رشد یک میلیون تنی تولید محصولات کشاورزی، جایگاه استان را به رتبه دوم کشور در تولید محصولات زراعی ارتقا داده و کرمانشاه در مجموع تولیدات بخش کشاورزی نیز به رتبه چهارم کشور رسیده است.
کرمانشاه با تأمین بیش از ۳۰ درصد نیاز کشور به نخود، رتبه نخست تولید این محصول را در اختیار دارد. این استان همچنین با تولید سالانه یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن چغندرقند، رتبه سوم کشور را کسب کرده و در خرید و تولید گندم نیز در جایگاه چهارم کشور قرار دارد.
گسترش زیرساخت‌های آبیاری و انتقال آب می‌تواند با افزایش بهره‌وری منابع، کاهش وابستگی تولید به بارندگی و فراهم‌کردن امکان مدیریت بهتر منابع آبی، زمینه پایداری فعالیت‌های کشاورزی و افزایش عملکرد اراضی را تقویت کند.
در کنار توسعه زیرساخت‌های تولید، تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی نیز از ضرورت‌های مهم اقتصادی استان است.
توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، ایجاد واحدهای فرآوری و بسته‌بندی، جلوگیری از خام‌فروشی و استفاده از ظرفیت بازارهای مرزی و صادراتی می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای تولیدات کشاورزی کرمانشاه ایجاد کند.
پیوند سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آب و کشاورزی با توسعه صنایع فرآوری و بازارهای صادراتی، فرصتی برای تبدیل ظرفیت‌های تولیدی استان به اشتغال، درآمد و ثروت پایدار و تقویت نقش کرمانشاه در تأمین امنیت غذایی کشور فراهم می‌کند.
درباره سامانه گرمسیری
سامانه گرمسیری یک پروژه بزرگ زیرساختی به عنوان پیشران تحول کشاورزی در نوار گرمسیری غرب کشور است؛ تحولی که بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های آبی و اراضی پیش‌بینی‌شده، می‌تواند الگوی کشاورزی منطقه را دگرگون کرده و زمینه افزایش تولید و بهره‌وری را فراهم آورد.
سامانه گرمسیری یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های آبی و عمرانی غرب کشور است که با هدف مهار رودخانه سیروان و انتقال آب آن به دشت‌های کرمانشاه و ایلام اجرا شد؛ طرحی که مطالعات آن از سال ۱۳۱۸ آغاز شده بود و پس از سال‌ها، با هدف تأمین آب ۵۳ هزار هکتار از اراضی کشاورزی و کمک به توسعه و آبادانی مناطق مرزی به مرحله اجرا رسید.
این طرح با سرمایه‌گذاری بیش از یک هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان از محل صندوق توسعه ملی دنبال شد و مسیر آن از شمال کرمانشاه تا موسیان دهلران در استان ایلام حدود ۴۰۰ کیلومتر امتداد دارد.
در طرح سامانه گرمسیری، رودخانه سیروان در سد ۳۳۸ میلیون مترمکعبی داریان در شمال پاوه مهار و آب آن از طریق تونل‌های نوسود و بازی‌دراز به سمت دشت‌های هدف منتقل می‌شود، تونل نوسود حدود ۲۳ کیلومتر و تونل بازی‌دراز حدود ۲۵.۷ کیلومتر طول دارند و تونل نوسود توان انتقال ۴۵ مترمکعب آب در ثانیه را دارد.
در ابتدای اجرای طرح سامانه گرمسیری از آبی شدن یا توسعه حدود ۱۰۰ هزار هکتار از اراضی زراعی استان کرمانشاه سخن گفته می‌شد که این رقم در ادامه به حدود ۳۴ هزار هکتار رسید.
استان کرمانشاه با بیش از ۹۵۰ هزار هکتار زمین کشاورزی، حدود ۱۲۵ هزار بهره‌بردار بخش کشاورزی و تولید سالانه چهار میلیون و ۲۰۰ هزار تن انواع محصولات کشاورزی، دامی و باغی، یکی از قطب‌های کشاورزی کشور به شمار می‌رود.