تهران-ایرنا- کارگردان مستند «تئاتر، خانه کوچک من» گفت: جرقه نخستین ساخت این اثر با لغو یک جشنواره شکل گرفت، اما با آغاز پژوهش، ابعاد گسترده فعالیت‌ها و تاثیرگذاری عمیق «رکن الدین خسروی» بر چهره‌های سرشناس تئاتر و سینما چنان برایم اهمیت یافت که تصمیم گرفتم مسیر تحقیق و تولید فیلم را ادامه دهم.
به گزارش ایرنا، مستند «تئاتر، خانه کوچک من» ساخته ابوذر عزیزی در شصت‌ودومین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترها، از سری دوم بسته «مستندهایی درباره تئاتر ایران» با همکاری مشترک انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر و سینماتک خانه هنرمندان ایران روی پرده رفت و نشست نقد و تحلیل آن با اجرای فرزاد فره‌وشی و با حضور کارگردان اثر و مجید کیانیان مدرس و منتقد تئاتر برگزار شد.
در ابتدای این نشست، فرزاد فره‌وشی با گرامیداشت یاد و خاطره هنرمندان درگذشته حاضر در مستند مانند آتیلا پسیانی و کمال‌الدین شفیعی، با ذکر تاثیرگذاری زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی در تئاتر ایران برنامه را آغاز کرد.
سپس ابوذر عزیزی، کارگردان این مستند گفت: از آنجا که خسروی ۲۰ سال پایانی عمر خود را در مهاجرت گذرانده بود، نسل جدید پژوهشگران شناخت کمتری از جایگاه او داشتند؛ به همین دلیل، با تکیه بر تصاویر آرشیوی و تدوین‌های پیاپی که از سال ۹۵ آغاز شد، تلاش کردیم تا ابعاد جریان‌ساز سبک تئاتر کارگاهی و شیوه آموزشی او را برای اهالی هنر به تصویر بکشیم.
مجید کیانیان، منتقد تئاتر با تمجید از مستند «تئاتر، خانه کوچک من» به ساختار چندوجهی آن در پرداخت به ابعاد شخصیتی و هنری زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی اشاره کرد و افزود: این اثر با پرهیز از قضاوت‌های یکجانبه و با بهره‌گیری از رویکردی متوازن در طرح دیدگاه‌های موافق و مخالف، توانسته است سنت فراموش‌شده تمرین، اصالت تئاتر کارگاهی و احترام عمیق به مخاطب را به تصویر بکشد.
وی افزود: اگرچه فیلم در استفاده از اسناد تاریخی، آرشیوهای ارزشمند و انطباق بستر روایت با فضای دانشگاه بسیار هوشمندانه عمل کرده است، اما در قامت یک اثر سینمایی، جای خالی خلاقیت‌های فرمی دوربین و کارگردانی مستقل در سکانس‌های گفت‌وگو احساس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که گاه غلبه سویه تئاتری اثر بر وجه سینمایی آن، مانع از بروز تمام ظرفیت‌های بصری مستند شده است.
در ادامه، ابوذر عزیزی در پاسخ به نقد مطرح‌شده درباره ساختار اثر اظهار کرد: ما متریال و مواد آرشیوی فراوانی در اختیار داشتیم که شامل گفت‌وگوها، خوانش مقالات و تعاملات میان هنرجویان پیش و پس از کار می‌شد، اما برای ارائه روایتی منسجم‌تر، ترجیح دادیم بخش‌هایی از این بده‌بستان‌ها را حذف کنیم تا شاکله فیلم پاک‌تر و حرف اصلی با شفافیت بیشتری به مخاطب منتقل شود.
سپس، کیانیان با تحلیل ساختار سینمایی این اثر از زاویه‌ای تازه به نقد آن پرداخت و با اشاره به غلبه وجه محتوایی بر جنبه‌های بصری فیلم گفت: وقتی زبان سینما را برای پرداختن به یک استاد برگزیده‌ای، باید از ظرفیت‌های مختص همین مدیوم بهره ببری؛ مخاطب بلیت خریده و آمده تا اثر را ببیند، نه اینکه پای یک نمایشنامه رادیویی یا یک درس‌نامه بنشیند؛ بنابراین عناصر دنیای دید در چنین آثاری نباید مغفول بمانند.
وی با تمجید از کارگردانی محتوایی و چینش دقیق روایت در فیلم، افزود: در تدوین و جای‌گذاری اکسان‌های روایی، رد پای کارگردان به‌وضوح دیده می‌شود اما در کارگردانی به‌مثابه کارگردانی یک اثر سینمایی تمام‌عیار، جای تحرک دوربین، تنوع لوکیشن و خلاقیت‌های بصری خالی است.
کیانیان با اشاره به محدودیت‌های این اثر و پیشینه علاقه کارگردان از سال ۹۵، یادآور شد که همین محدودیت‌ها باعث می‌شود بتوان برای خروج از قاب و دیدن فضای بیرونی، ظرفیت‌های بیشتری را خواستار شد و گفت: اینکه هنرجویان از چه مسیری به کار می‌رسند و چه اتفاقاتی در آن‌سوی قاب رخ می‌دهد، همان چیزی است که در چنین مستندی می‌تواند تجربه‌ی تماشاگر را کامل‌تر کند.
ابوذر عزیزی، در پاسخ به نقد کیانیان درباره غلبه کلام بر تصویر در اثر، به فضای حاکم بر سینمای آن دوران اشاره کرد و گفت: در آن مقطع، گفت‌وگو محور اصلی و باب روز کارها بود و من نیز شاید از سر خلاف این جریان، دلم می‌خواست حرف و گفته‌هایم را بزنم؛ به همین دلیل در برخورد با این صحبت‌ها و این کله‌های سخنگو، تلاش کردم تا اتفاق موردنظر در قالب همین دیالوگ و تکیه بر گفتار شکل بگیرد.
مجید کیانیان به بحث تاریخ‌نگاری و شیوه مواجهه با تاریخ در این حوزه پرداخت و با اشاره به سخنرانی زنده‌یاد رکن‌الدین خسروی در سال ۱۳۷۳ در پژوهشکده حکمت و ادیان درباره «حافظه، تاریخ و فراموشی» توضیح داد که واژه «تاریخ» در زبان‌های اروپایی دو شأن دارد. هم توالی رخدادهاست و هم روایت درباره آن‌ها.
وی با برشمردن سه مرحله مواجهه با تاریخ گفت: مرحله نخست، جمع‌آوری اسناد و داده‌هاست که در آن بحث تایید و ابطال مطرح می‌شود و به تاریخ آرشیوی می‌انجامد؛ مرحله دوم، برقراری ارتباط میان این داده‌هاست که زمینه‌ساز فاصله علوم انسانی با فیزیک می‌شود و مرحله سوم، معنابخشیدن و تفسیر این داده‌ها و برقرارکردن رابطه علّی در بافت اجتماعی و سیاسی است تا تاریخی پدیدارشناختی و وجودی خلق شود.
کیانیان سپس با اشاره به آسیب‌شناسی تاریخ‌نگاری تئاتر در ایران تصریح کرد: مشکل این‌جاست که در این حوزه عموماً به همان مرحله نخست، یعنی جمع‌آوری داده‌ها و بحث بر سر تایید و ابطال جزئیات گیر کرده‌ایم، مثلاً اینکه استادی کجا بوده، چه‌جا رفته و فلان سمت را کجا داشته است؛ در حالی که جریان غالب از رسیدن به مرحله داوری و معنابخشی بازمانده است.
کیانیان در بخش دیگری از صحبت‌هایش با تمجید از مسیر روایی فیلم گفت: نکته مثبت این اثر این است که از خاطره‌گویی صرف درباره استاد فراتر می‌رود و در کنار جمع‌آوری داده‌هایی چون سوابق، تحصیلات و روابط بیرونی، به جایگاه خود استاد و معنای کارش نیز می‌پردازد؛ همین نقطه عزیمت می‌تواند در ادامه به یک پروژه و خروجی بزرگ‌تر درباره این استاد تبدیل شود.
این منتقد در بررسی جریان تاریخ‌نگاری و پژوهش‌های هنری در ایران با تأکید بر ضرورت به‌روزرسانی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بین‌رشته‌ای آثار سنتی گفت: ما در حوزه‌هایی نظیر تعزیه نیز با این گرفتاری روبه‌رو هستیم که گاهی تنها به حفظ شکل سنتی آن اکتفا می‌کنیم؛ در حالی که دانشجو و مخاطب امروز می‌خواهد بداند این هنر چگونه به روز می‌شود، از چه ظرفیت‌های بین‌رشته‌ای برخوردار است و تغییر مکان آن از فضای بسته به فضای باز چه تحول هویتی و زیست اجتماعی به همراه داشته است.
وی ادامه داد: ارزش کار شما این بود که از مرحله صرفاً جمع‌آوری داده‌ها عبور کردید و با برقراری ارتباط میان روایت‌ها و گنجاندن قضاوت‌ها و کدهای فیلم‌ساز در دل اثر، گامی مؤثر در جهت داوری و معنابخشی برداشتید.
عزیزی، در پاسخ به نقدها درباره شیوه روایت اثر بیان کرد: ما از حمد و ستایش‌های کلیشه‌ای پرهیز کردیم تا نسل امروز دریابد چه نکاتی از کارنامه استاد رکن‌الدین خسروی هنوز هم قابل‌آموزش است.
وی با اشاره به طراحی بخش نخست فیلم همچون یک مسترکلاس آموزشی افزود: حتی به جزئیات ریزی نظیر همراه داشتن کشمش و مویز برای تمرین‌های طولانی‌مدت توجه داشتیم تا نشان دهیم دوام آوردن در کار حرفه‌ای خود یک تکنیک است.
عزیزی با اشاره به چالش‌های تولید اثر و ممانعت‌های دانشکده هنرهای دراماتیک خاطرنشان کرد: با وجود همه این تنگناها تلاش کردیم فضایی خلق کنیم که ادامه پرسش‌های فیلم به خود مخاطب واگذار شود.
فرزاد فره‌وشی، پژوهشگر تئاتر، در جمع‌بندی نشست با اشاره به جایگاه تاریخی تئاتر در ایران، گفت: اگر به تاریخ تئاتر از دوره تکیه دولت تا امروز نگاه کنیم، می‌بینیم که تئاتر همیشه در جامعه ما با محدودیت روبه‌رو بوده و هنوز هم به‌طور کامل به رسمیت شناخته نشده است.
وی این وضعیت را یکی از دلایل کمبود نقد فنی و جدی در تئاتر دانست و افزود: هنوز جامعه‌ای نقدپذیر نیستیم و وقتی کسی اثری را نقد می‌کند، گاهی آن را توهین تلقی می‌کنیم. با این حال، منتقدان و هنرمندان توانمندی داریم که می‌توانند با نگاهی تازه آثار را بررسی کنند، اما فضای موجود مجال این کار را از آن‌ها می‌گیرد.
فره‌وشی سپس به درگیری‌های سیاسی و محدودیت‌هایی پرداخت که به گفته او، گاه مسیر فعالیت هنری رکن‌الدین خسروی را تحت‌تأثیر قرار داده بود و گفت: در دوره‌هایی، فضای سیاسی آن‌قدر پررنگ شد که تئاتر در زندگی بعضی چهره‌ها به اولویت دوم یا سوم تبدیل شد و شاید خسروی هم فرصت کمتری برای پرداختن به تئاتر پیدا کرد.
او در پایان، با نقل خاطره‌ای از اکبر زنجان‌پور، به نقش خسروی در شکل‌گیری توانایی‌های بازیگری او اشاره کرد: زنجان‌پور برای بازی در نقش رستم انتخاب شده بود، اما صدایش با نقش تناسب نداشت. خسروی مدتی فشرده با او تمرین کرد و روی صدایش کار کرد؛ تمرین‌هایی که به شکل‌گیری صدایی انجامید که بعدها به یکی از ویژگی‌های بازیگری او تبدیل شد.