تهران- ایرنا- چرا باید نقش انجمن‌های علمی را از برگزاری کنگره‌ها فراتر ببریم و آنها را به شرکای راهبردی توسعه علمی کشور تبدیل کنیم؟
دانشگاه به تنهایی نمی‌تواند بار توسعه علمی را به دوش بکشد
در جهانی که هوش مصنوعی، تحولات فناوری، تغییرات جمعیتی و پیچیدگی مسائل سلامت، مرزهای دانش را با سرعتی بی‌سابقه جابه‌جا می‌کنند، دیگر نمی‌توان مسئولیت توسعه علمی را صرفاً بر دوش دانشگاه‌ها گذاشت. دانشگاه همچنان مهم‌ترین نهاد آموزش عالی و تولید دانش است، اما برای تبدیل دانش به راه‌حل‌های مؤثر اجتماعی، به ارتباطی فعال‌تر با جامعه حرفه‌ای، نهادهای تخصصی و سیاست‌گذاران نیاز دارد.
یک پرسش اساسی در این میان مطرح است: چه نهادی می‌تواند میان دانش تولید شده در دانشگاه، تجربه متخصصان و نیازهای واقعی جامعه ارتباط برقرار کند؟
بخشی از پاسخ را باید در انجمن‌های علمی جستجو کرد؛ نهادهایی که اگر از ظرفیت آنها به درستی استفاده شود، می‌توانند از جایگاه متعارف خود به عنوان برگزارکننده همایش و برنامه آموزشی فراتر بروند و به شرکای مؤثر در حکمرانی دانش، سیاست‌گذاری علمی و دیپلماسی علمی تبدیل شوند.
این موضوع به ویژه در علوم پزشکی اهمیت دارد؛ جایی که فاصله میان دانش روز و عملکرد حرفه‌ای می‌تواند بر کیفیت مراقبت، ایمنی بیماران و سلامت جامعه اثر مستقیم بگذارد.
آموزش عالی در حال تغییر است؛ آیا ساختارهای ما نیز تغییر می‌کنند؟
یونسکو در سند سال ۲۰۲۶ خود با عنوان «تحول آموزش عالی؛ همکاری جهانی برای چشم‌اندازسازی و اقدام» بر ضرورت بازاندیشی در ساختارها و مأموریت‌های آموزش عالی تأکید کرده است. این نقشه راه، آموزش عالی را یکی از ظرفیت‌های اصلی پاسخ‌گویی به بحران‌های سلامت، نابرابری، تغییرات اقلیمی و تحولات فناوری می‌داند.
در این رویکرد، عدالت و فراگیری، آزادی علمی، تفکر انتقادی، فناوری انسان محور، همکاری و همبستگی، پایداری و بازتعریف کیفیت و ارتباط آموزش با نیازهای جامعه از اصول راهنمای تحول آموزش عالی هستند.
پیام این رویکرد روشن است: کیفیت آموزش عالی را نباید فقط با تعداد دانش‌آموختگان، مدارک دانشگاهی یا مقالات منتشر شده سنجید؛ بلکه باید پرسید دانش تولید شده تا چه اندازه به حل مسائل جامعه و بهبود زندگی انسان‌ها کمک کرده است.
در چنین الگویی، مشارکت نهادهای علمی و حرفه‌ای خارج از ساختار رسمی دانشگاه نیز اهمیت پیدا می‌کند.
مستندات پژوهشی
اهمیت بازتعریف نقش انجمن‌های علمی در ایران، صرفاً یک برداشت نظری نیست.
مطالعه‌ای با عنوان «مقایسه انجمن‌های پزشکی ایران با اروپا و آمریکا» که در سال ۲۰۲۵ در مجله Archives of Iranian Medicine منتشر شده است، ساختار و عملکرد انجمن‌های پزشکی منتخب در ایران، اروپا و ایالات متحده را بررسی کرده است.
بر اساس نتایج این مطالعه، انجمن‌های مورد بررسی در ایران در حوزه‌هایی مانند آموزش، پژوهش و مشارکت اجتماعی فعالیت دارند؛ اما نقش آنها در ارائه خدمات مشورتی، حمایتگری علمی و مشارکت در سیاست‌گذاری به اندازه برخی نمونه‌های مورد مقایسه توسعه نیافته است. همچنین مشارکت بین‌المللی و ارائه خدمات به اعضا از حوزه‌هایی بوده‌اند که در نمونه‌های بررسی شده ایرانی فعالیت محدودتری داشته‌اند.
البته باید توجه داشت که این پژوهش یک مطالعه تطبیقی بر روی انجمن‌های منتخب است و نتایج آن را نمی‌توان بدون بررسی بیشتر به تمام انجمن‌های علمی کشور تعمیم داد.
با این حال، یافته‌های آن یک پرسش مهم را پیش روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد: آیا از ظرفیت انجمن‌های علمی کشور به اندازه توان تخصصی آنها استفاده می‌کنیم؟
انجمن علمی؛ فقط محل برگزاری کنگره نیست
انجمن‌های علمی می‌توانند در پنج حوزه مهم نقش‌آفرینی کنند:
۱. مشارکت در سیاست‌گذاری علمی
انجمن‌های علمی با برخورداری از تجربه تخصصی اعضای خود، می‌توانند در شناسایی مسائل اولویت‌دار، بررسی شواهد پژوهشی، تدوین راهنماهای علمی و ارائه پیشنهادهای کارشناسی به نهادهای تصمیم‌گیر مشارکت کنند.
این مشارکت به معنای جایگزینی انجمن‌ها با نهادهای قانونی تصمیم‌گیر نیست؛ بلکه هدف آن تقویت کیفیت تصمیم‌ها از طریق استفاده از دانش تخصصی و شواهد علمی است.
۲. توسعه یادگیری مادام‌العمر
در عصر تحول سریع دانش، آموزش حرفه‌ای با پایان تحصیلات دانشگاهی متوقف نمی‌شود. انجمن‌های علمی می‌توانند در توسعه آموزش مستمر، آموزش مبتنی بر شایستگی و به‌روزرسانی دانش تخصصی نقش مؤثری داشته باشند. این موضوع در علوم پزشکی اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا دانش و فناوری‌های تشخیصی و درمانی به‌طور مداوم در حال تغییر هستند.
۳. اخلاق علم و حکمرانی هوش مصنوعی
ورود هوش مصنوعی به آموزش و خدمات پزشکی، فرصت‌های بزرگی ایجاد کرده است؛ اما در کنار آن، موضوعاتی مانند حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، مسئولیت حرفه‌ای و ایمنی بیماران نیز مطرح می‌شوند.
انجمن‌های علمی می‌توانند با مشارکت متخصصان رشته‌های مختلف، در تدوین راهنماهای اخلاقی و حرفه‌ای و ارزیابی پیامدهای فناوری‌های نوین نقش داشته باشند.
۴. ارتباط علم و جامعه
تولید دانش، زمانی ارزش اجتماعی پیدا می‌کند که به زبان قابل فهم در اختیار جامعه قرار گیرد. انجمن‌ها می‌توانند در ارتقای سواد سلامت، مقابله با اطلاعات نادرست، آموزش عمومی و ترویج رفتارهای سلامت محور مشارکت کنند.
۵. دیپلماسی علمی و همکاری بین‌المللی
دیپلماسی علمی صرفاً به معنای حضور در کنگره‌های خارجی یا امضای تفاهم‌نامه نیست. ایجاد شبکه‌های همکاری پایدار، تبادل دانش و تجربه، انجام پژوهش‌های مشترک و معرفی دستاوردهای علمی کشور نیز از اجزای آن است.
انجمن‌های علمی به دلیل ماهیت تخصصی و ارتباط با شبکه‌های حرفه‌ای، می‌توانند در این زمینه نقش‌آفرینی کنند؛ به ویژه در موضوعات مشترکی مانند مقاومت میکروبی، بیماری‌های غیر واگیر، سالمندی، سلامت مادر و کودک و تقویت مراقبت‌های اولیه سلامت.
تجربه ایران؛ زیرساختی برای حرکت به مرحله بعد
در ایران نیز تجربه‌هایی برای سازماندهی و ارزیابی عملکرد انجمن‌های علمی وجود دارد.
در یک پژوهش منتشر شده در سال ۲۰۲۲، نظام اعتباربخشی انجمن‌های علمی علوم زیست پزشکی با مشارکت ذی نفعان طراحی و اجرا شد. در این مطالعه، ۲۰ استاندارد در چهار حوزه فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، همکاری‌های بین‌بخشی و ساختار سازمانی تدوین شد و فرایند ارزیابی برای ۶۶ انجمن داوطلب به اجرا درآمد.
این تجربه نشان می‌دهد که امکان ارزیابی نظام‌مند، شناسایی نقاط قابل بهبود و ارتقای کیفیت فعالیت انجمن‌های علمی در کشور وجود دارد. اما اعتباربخشی و ارزیابی نباید صرفاً به سنجش عملکرد گذشته محدود بماند؛ بلکه می‌تواند مبنایی برای تعریف مأموریت‌های آینده، توسعه همکاری‌های علمی و افزایش اثربخشی اجتماعی انجمن‌ها نیز باشد.
از ظرفیت پراکنده تا یک شبکه ملی
برای استفاده مؤثرتر از این ظرفیت، می‌توان سه اقدام عملی را در دستور کار قرار داد:
- نخست؛ تشکیل شبکه ملی انجمن‌های علمی برای توسعه پایدار و دیپلماسی علمی
این شبکه می‌تواند با مشارکت انجمن‌های علمی منتخب و همکاری نهادهای ذی‌ربط، زمینه شناسایی ظرفیت‌ها، تعریف اولویت‌های مشترک و توسعه ارتباطات علمی بین‌المللی را فراهم کند.
- دوم؛ ایجاد سازوکار مشارکت انجمن‌های علمی در سیاست‌گذاری آموزش عالی
در موضوعاتی مانند آینده آموزش تخصصی، یادگیری مادام‌العمر، اخلاق علم، هوش مصنوعی و تضمین کیفیت، می‌توان از ظرفیت کارشناسی انجمن‌ها به‌صورت ساختار یافته بهره گرفت.
- سوم؛ توسعه همکاری میان کمیسیون ملی یونسکو، وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و انجمن‌های علمی
این همکاری می‌تواند در قالب نشست‌های تخصصی، کارگروه‌های مشترک، گزارش‌های سیاستی و پروژه‌های علمی و آموزشی تعریف شود.
در حوزه علوم پزشکی، دبیرخانه کمیسیون انجمن‌های علمی گروه پزشکی وزارت بهداشت، با توجه به ارتباط ساختاری با انجمن‌های علمی این حوزه و تجربه نظارت و ارزشیابی آنها، می‌تواند یکی از بسترهای سازماندهی این ظرفیت تخصصی باشد.
البته موفقیت چنین مدلی به استقلال علمی انجمن‌ها، شفافیت، پاسخ‌گویی، مدیریت تعارض منافع و تعریف شاخص‌های قابل سنجش وابسته است. تشکیل شبکه یا کارگروه جدید، بدون مأموریت روشن و خروجی عملیاتی، به تنهایی دستاوردی ایجاد نخواهد کرد.
زمان بازتعریف نقش انجمن‌های علمی فرا رسیده است
اگر قرار است آموزش عالی در ایران از مرحله تولید دانش و مدرک به مرحله حل مسائل جامعه و خلق ارزش پایدار حرکت کند، باید همه ظرفیت‌های علمی کشور در این مسیر به کار گرفته شوند.
انجمن‌های علمی می‌توانند یکی از مهم‌ترین این ظرفیت‌ها باشند؛ نهادهایی که میان دانشگاه و جامعه، پژوهش و سیاست‌گذاری، تخصص و مسئولیت اجتماعی و در نهایت میان دانش ملی و جامعه علمی جهانی پیوند برقرار می‌کنند.
شاید زمان آن رسیده باشد که انجمن‌های علمی را نه صرفاً برگزارکنندگان همایش‌ها و دوره‌های آموزشی، بلکه شرکای راهبردی در حکمرانی دانش، توسعه پایدار و دیپلماسی علمی بدانیم.
آینده آموزش عالی فقط در کلاس‌های درس و آزمایشگاه‌ها ساخته نمی‌شود؛ بلکه در شبکه‌ای از دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، پژوهشگران، نهادهای حرفه‌ای و جامعه‌ای شکل می‌گیرد که دانش را به خدمت پیشرفت و رفاه انسان درمی‌آورند.
* عضو هیئت مدیره انجمن علمی متخصصین پزشکی خانواده ایران و عضو پیوسته سازمان جهانی پزشکان خانواده (ونکا)