عمان میانجی بی طرف یا بازیگر منافع انگلیس؟
عمان در ظاهر کشوری مستقل و میانجی‌گر در منطقه خلیج فارس است، اما اسناد تاریخی و مناسبات امنیتی، نظامی و اقتصادی نشان می‌دهد مسقط عمیقاً تحت نفوذ انگلیس قرار دارد. از کودتای ۱۹۷۰ تا پایگاه دُقم و توافق دفاعی ۲۰۱۹ و سهم 50 درصدی انگلیس از سرمایه‌گذاری خارجی در عمان نشان می‌دهد که پیوندهای چندلایه لندن و مسقط ساختاری و نهادینه شده‌است.
عمان در ظاهر دارای سیاست خارجی متوازن در منطقه خلیج فارس است؛ کشوری که همواره تلاش کرده است خود را به‌عنوان میانجی، حامی گفت‌وگو و بازیگری مستقل در مناسبات منطقه‌ای معرفی کند. با این حال، بررسی سابقه تاریخی و مناسبات امنیتی، نظامی و اقتصادی مسقط با لندن نشان می‌دهد که روابط عمان و انگلیس بسیار فراتر از یک مناسبات عادی دوجانبه است. پیوندهایی که طی بیش از دو قرن شکل گرفته و در حوزه‌های مختلف بازتولید شده‌اند، باعث شده انگلیس جایگاهی ویژه در ساختار سیاسی، امنیتی و اقتصادی عمان پیدا کند؛ تا جایی که می‌توان عمان را در چارچوب یک تحلیل ژئوپلیتیکی، بازیگری عمیقاً تحت نفوذ انگلیس و نزدیک به منافع لندن دانست.
ریشه این نفوذ به دهه‌های پیش از استقلال بسیاری از کشورهای منطقه بازمی‌گردد. انگلیس از عمان به‌عنوان یکی از نقاط مهم راهبردی در مسیر خلیج فارس، دریای عمان، اقیانوس هند و دسترسی به کشور هند استفاده می‌کرد و مناسبات سیاسی و نظامی خود را با حکومت عمان به‌تدریج به یک رابطه راهبردی تبدیل کرد و عمان تحت الحمایه انگلیس شد. اسناد تاریخی نشان می‌دهد که این نفوذ حتی پس از پایان ترتیبات رسمی تحت‌الحمایگی نیز از میان نرفت و حضور مستشاران، افسران و ساختارهای نظامی انگلیس در عمان ادامه پیدا کرد. اسناد وزارت خارجه انگلیس درباره سال‌های پس از ۱۹۷۰ نیز از حمایت نظامی محرمانه لندن از سلطان قابوس در جنگ ظفار و حضور نیروهای ویژه و پرسنل نظامی انگلیس در عمان حکایت دارد.
نقطه عطف مهم این روند، تحولات سال ۱۹۷۰ و کودتای علیه سلطان سعید بن تیمور و روی کار آمدن سلطان قابوس بود. اسناد تاریخی آمریکا تأیید می‌کنند که انگلیس از برنامه‌های کودتا قابوس برای برکناری پدرش اطلاع داشت و به وی در انجام کودتا کمک کرده و در همان مقطع، سلطان برکنارشده با هواپیمای نیروی هوایی سلطنتی انگلیس به لندن منتقل شد. پژوهش‌های تاریخی جدیدتر نیز نقش مستقیم‌تر شبکه نظامی و امنیتی انگلیس در کودتای ۱۹۷۰ را تایید کرده اند.
پس از روی کار آمدن سلطان قابوس، همکاری نظامی میان دو کشور عملاً به یکی از پایه‌های ثبات حکومت جدید تبدیل شد. اسناد وزارت خارجه انگلیس نشان می‌دهد لندن در سال‌های نخست حکومت قابوس، علاوه بر حمایت سیاسی و اقتصادی، به‌صورت مستقیم در آموزش، سازماندهی و پشتیبانی نیروهای مسلح عمان مشارکت داشت و حتی نیروهای ویژه بریتانیا در جنگ ظفار حضور داشتند. این سابقه تاریخی اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد پیوند لندن و مسقط صرفاً محصول تحولات سال‌های اخیر نیست، بلکه در ساختار امنیتی دولت عمان ریشه دوانده است.
این رابطه در دهه‌های بعد نیز حفظ شد و شکل مدرن‌تری پیدا کرد. در سال ۲۰۱۹، عمان و انگلیس «توافق دفاعی مشترک» امضا کردند؛ توافقی که همکاری دفاعی دو کشور را در سطحی رسمی و راهبردی تثبیت کرد. از سوی دیگر، حضور نظامی و لجستیکی انگلیس در بندر دُقم، اهمیت ژئوپلیتیکی عمان را برای لندن افزایش داده است. دُقم در خارج از محدوده خلیج فارس و در ساحل دریای عمان قرار دارد و به همین دلیل برای نیروی دریایی انگلیس یک نقطه پشتیبانی راهبردی محسوب می‌شود. گزارش پارلمان انگلیس تصریح می‌کند که تأسیسات مشترک پشتیبانی در دُقم یک مرکز دریایی دائمی خارج از خلیج فارس است که امکان تعمیر و پشتیبانی ناوها و حتی پشتیبانی از گروه ناو هواپیمابر را فراهم می‌کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که جایگاه عمان در مجاورت تنگه هرمز را در نظر بگیریم. عمان در سوی دیگر تنگه هرمز قرار دارد و بخش قابل‌توجهی از ساحل این آبراه راهبردی در محدوده حاکمیت عمان قرار گرفته است. بنابراین، برای انگلیس که همواره منافع مهمی در امنیت مسیرهای دریایی و انتقال انرژی داشته، برخورداری از رابطه‌ای عمیق و پایدار با مسقط اهمیت ویژه‌ای دارد. گزارش رسمی پارلمان انگلیس نیز عمان را کشوری توصیف می‌کند که لندن با آن روابط «قوی دیپلماتیک، نظامی و اقتصادی» دارد.
جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران بار دیگر این پیوند عمیق میان انگلیس و عمان را در مسئله تنگه هرمز برجسته کرد. انگلیس و فرانسه در سال جاری برای ایجاد یک مأموریت چندملیتی با هدف حفاظت از کشتیرانی در تنگه هرمز وارد برنامه‌ریزی نظامی شدند و انگلیس میزبان نشست برنامه‌ریزی این مأموریت با حضور بیش از ۳۰ کشور بود. همزمان، همکاری عمان و انگلیس در سال ۲۰۲۶ در سطح سیاسی و امنیتی ادامه یافته و حتی در نشست مشترک دو کشور در سپتامبر ۲۰۲۶، تحولات تنگه هرمز و تلاش‌های عمان برای حل‌وفصل دیپلماتیک بحران این منطقه مورد بحث قرار گرفته است. پس از این دیدارها مواضع عمان در خصوص مدیریت تنگه هرمز تغییر کرد و تحت تاثیر تعاملات سیاسی با انگلیس، این کشور اعلام کرد به دنبال ایجاد یک سازوکار منطقه‌ای مشترک برای مدیریت تنگه هرمز با استفاده از حق‌الزحمه‌های داوطلبانه بر اساس الگوی تنگه مالاکا است.
در حوزه اقتصادی نیز وابستگی متقابل دو کشور قابل توجه است. روابط اقتصادی لندن و مسقط تنها به تجارت محدود نمی‌شود و انگلیس یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی در عمان محسوب می‌شود. انگلیس اکنون بزرگ‌ترین منبع سرمایه‌گذاری خارجی در عمان است. بر اساس داده‌های رسمی عمان، تا پایان سال ۲۰۲۵، انگلیس به تنهایی بیش از ۵۰ درصد از کل سرمایه‌گذاری خارجی انباشته در عمان را در اختیار داشته است.1 به علاوه حجم تجارت کالا و خدمات دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود معادل ۲.۴۳ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل حدود ۸ درصد رشد را نشان می‌دهد.2
سطح روابط عمان با انگلیس درحالی است که در مقایسه با سطح روابط عمان با ایران، این پیوندها در حوزه‌های دفاعی، نظامی و لجستیکی با انگلیس ساختاری و نهادینه‌تر شده‌اند. ایران و عمان روابط سیاسی و اقتصادی و همچنین ارتباطات تاریخی و منطقه‌ای مهمی دارند، اما در سوی دیگر، رابطه عمان و انگلیس دارای شبکه‌ای چندلایه از همکاری‌های دفاعی، امنیتی، سرمایه‌گذاری و زیرساختی است که از دهه‌ها قبل شکل گرفته و همچنان در حال توسعه است. از همین منظر، می‌توان استدلال کرد که عمان در موضوعات مرتبط با مدیریت و اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز و معماری امنیتی منطقه، در اغلب موارد در چارچوبی حرکت می‌کند که با منافع راهبردی انگلیس همپوشانی دارد.
بنابراین، برای فهم سیاست خارجی عمان، صرفاً نباید به تصویر این کشور به‌عنوان «میانجی بی‌طرف» یا «بازیگر مستقل» توجه کرد. پشت این تصویر، شبکه‌ای تاریخی و مستمر از روابط با انگلیس وجود دارد که در حوزه‌های نظامی، امنیتی، اقتصادی و دریایی امتداد یافته است.
1 https://www.fm.gov.om/en/41958/
2 https://economymiddleeast.com/news/omans-sultan-haitham-to-make-first-u-k-state-visit-since-1982-as-bilateral-trade-reaches-2-43-billion/#1