به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مرحوم حاج حسین ملک در کنار وقفهای گوناگون خود از جمله عرضه کتابخانه ملی ملک بر آستان ملائک پاسبان علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) گرامیداشت چند رویداد و مناسبت مذهبی را در وقفنامه گنجاندهاند. یکی از مهمترین آن مراسم برپایی مجلس عزا برای شهادت امام حسین (علیهالسلام) و یارانشان است. هر سال از هفتم تا یازدهم محرم در کتابخانه و موزه ملی ملک این کار انجام میشود. در چند سال گذشته این رویداد در خانه ملک (در بازار بزرگ تهران، بازار بینالحرمین) برگزار شده است. به مناسبت آغاز دهه محرم و روز بزرگداشت محتشم کاشانی، به زندگی و سرودههای این شاعر و معرفی چند نسخه خطی از اشعارش در گنجینه ملک اشاره میشود.
مولانا کمال الدین علی متخلص به محتشم فرزند خواجه میر احمد کاشانی است. در حدود سال ۹۰۵ هجری قمری در کاشان دیده بر جهان گشود. محتشم در آغاز جوانی اشعاری عاشقانه میسرود؛ مدتی نیز شاه طهماسب صفوی را مدح میکرد. محتشم بسال ۹۹۶ هجری قمری درگذشت.
سید حسن سادات ناصری استاد فقید ادبیات فارسی در دانشگاه تهران در مقاله «زندگینامۀ خداوند مرثیهسرایان: محتشم کاشانی» از مرثیه این شاعر برای برادرش یاد کرده است. بدین ترتیب درمییابیم او در زمینۀ شعری سوگ چیرهدست بوده است. شاعر در رثای برادر یازده بند سرود که چند بیت آن در اینجا میآید:
ستیزهگر فلکا، از جفا و جور تو داد / نفاقپیشه سپهرا ز کینهات فریاد
مرا ز ساغر بیداد شربتی دادی / که تا قیامتم از مرگ یاد خواهد داد
مرا به گوش رسانیدی از جفا حرفی / که رفت تا ابدم حرف عافیت از یاد
به جلوهگاه جوانان پارسا چو رسی / ز رخش عزم فرود آی و نوحه کن بنیاد
چو دیده بر ره «عبدالغنی»ِ من فگنی / ز روی درد بر آر از زبان من فریاد
بگو: برادرت ای نور دیده داده پیام / که ای ممات تو بر من حیات کرده حرام
با این توانایی است که محتشم کاشانی یکی از بزرگترین و مشهورترین شعرای دوره صفویه در زمینه مرثیهسرایی برشمرده میشود؛ او درباره سوگواریهای مذهبی اشعاری پرسوز و گداز سروده و در این زمینه جایگاهی والا دارد؛ با ترکیببند معروف خود، اثری ماندگار در ساختار مرثیه مذهبی ایجاد کرد؛ شاعران پیش و پس از او به این جایگاه و پایگاه نرسیدهاند. درباره ارزشهای زبانی، ادبی و بلاغی و ... این ترکیببند تحقیقاتی انجام شده؛ در اینجا تنها به نقل از پژوهش «تحلیل و بررسی فرمالیستی ساختار ترکیببند محتشم کاشانی از منظر لفظ و معنا» نوشتۀ رضا شجری و الهام عربشاهی کاشی، به ارزشهای موسیقیایی این اثر به صورت مختصر اشاره میشود:
در شعر محتشم هماهنگی قافیه، به جز افزایش موسیقایی کلام، فواید دیگری هم دارد. محتشم گاه با قافیه کردن واژههایی ویژه، پیوند معناداری میان لفظ و اندیشه برقرار میکند. برای نمونه با قافیه قراردادن واژههای «طوفان»، «میدان» «ایوان»، «بستان»، «مهمان»، «سلیمان»، «بیابان» و «سلطان» ارتباط معناداری در واحد قافیه ایجاد میشود. محتشم با ردیف «کربلا» قافیه را غنیتر میسازد:
کشتی شکستخورده طوفان کربلا / در خاک و خون تپیده میدان کربلا
گر چشم روزگار بر او زار میگریست / خون میگذشت از سر ایوان کربلا
گاهی محتشم از تناسب میان صامتها در فضای محدود لفظ، برای انتقال اندیشههای خود بهره میبرد. برای نمونه واجآرایی «س» و تکرار مصوت بلند «ا» در بیتِ زیر است:
دربارگاه قدس که جای ملال نیست / سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است:
در بارگ(ا)ه قد(س) که ج(ا)ی مل(ا)ل نی(س)ت // (س)ره(ا)ی قد(س)ی(ا)ن همه بر ز(ا)نوی غم ا(س)ت
شاعر با تکرار صامت «س» علاوه بر ایجاد تشخص صوتی برای این صامت در این بیت، قصد دارد تا سوت و کور بودن یا سیهپوشی کرّوبیان را در این مصیبت القا کند. نیز تکرار مصوت بلند «ا» یادآور آه ممتد شاعر از سر حسرت و تأسف است. شاعر جز این بیت در سراسر ترکیببند بیش از ۵۸۰ بار از این مصوت بهره برده است.
نمونۀ دیگر تکرار «س» و «ر» در این بیت:
پس بر سنان کنند سری را که جبرئیل / شوید غبار گیسویش از آب سلسبیل
پ (س) بر (س)نان کنند (س)ری را که جب(ر)ئیل// شوید غبا(ر) گی(س)ویش از آب (س)ل(س)بیل
صامت «س» و «ر» بیش از سایر صامتها آورده شده تا واژه «سر» در گوش جان مخاطب تداعی شود.
یا در بیت
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین // بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
با(ز) این چه رستخی(ز) ع(ظ)یم است ک(ز) (ز)مین // بی نفخ صور خاسته تا عرض اع(ظ)م است
واجآرایی «ز» در واژههای «باز» و «رستخیز»، «کز»، «زمین» یادآور سوره زلزال است: «اذا زُلزلَت الارض زلزالَها»
***
در کتابخانه ملی ملک آثاری از محتشم کاشانی ملک نگهداری میشود. فهرست برخی نسخههای خطی مربوط به سرودههای محتشم کاشانی در این گنجینه:
۱) دیوان محتشم کاشانی به شماره اموال ۱۳۹۳.۰۴.۰۴۷۵۲، کاتب: مصطفیبن محمدرسول کاشانی، زمان کتابت: ۱۲۲۷ قمری (قرن ۱۳)، همزمان با حکومت فتحعلی شاه.
کتابخانه و موزه ملی ملک تا سال ۱۳۷۵ خورشیدی در خانه ملک در بازار بینالحرمین تهران برپا بود. ساختمان تازه در محوطه تاریخی باغ ملی (میدان مشق) تهران، به کوشش آستان قدس رضوی در زمینی بنا شد که حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۲۳ خورشیدی برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرده بود.