ایام شهادت یگانه بانوی جهان هستی، فرصتی مغتنم برای بازخوانی حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و پیوند آن با واقعه کربلاست.
مریم حکمت‌نیا، عضو هیئت علمی دانشگاه قم در گفت‌وگوی تحلیلی با با نگاهی به تداوم دو جریان متضاد در تاریخ اسلام، بر پیوند ناگسستنی حوادث فاطمیه و عاشورا تأکید کرد. وی با استناد به اشراف زمانی و استراتژیک حضرت زهرا(س) در خطبه‌های خود، از «لقاح انحراف» در سال ۱۱ هجری سخن گفت که در نهایت به فاجعه کربلا منتهی شد و بر نقش قبیله‌گرایی به عنوان ریشه‌ی اصلی انحراف از مسیر الهی تأکید ورزید. مشروح گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم.
آیا می‌توان گفت برخی از عواملی که در ماجرای فاطمیه آشکار شدند، در دهه‌های بعد زمینه‌ساز شرایط واقعه عاشورا شدند؟ برای اثبات این پیوند تاریخی، به چه شواهد و قرائنی باید استناد کرد؟
در آغاز، ضمن عرض تسلیت، از درگاه خداوند متعال مسئلت دارم که ما را در زمره کسانی قرار دهد که با طینت پاک و بهشتی محمد و آل محمد پیوند خورده‌اند و در غم آنان غمگین و در شادی ایشان شاد باشیم.
موضوع اصلی، بررسی نسبت میان فاطمیه و عاشورا است. هدف ما این است که دریابیم آیا میان حوادثی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بر خاندان ایشان و به‌ویژه بر حضرت زهرا(س) واقع شد و به شهادت ایشان انجامید و حادثه عاشورا که به شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان منتهی شد، ارتباطی وجود دارد یا خیر؟ در واقع، ما در پی بررسی پیوند میان سال ۱۱هجری و سال ۶۱ هستیم تا مشخص شود آیا این دو واقعه، دو رخداد مجزا هستند یا زنجیره‌ای متصل به یکدیگر محسوب می‌شوند.
در این راستا، نخستین پرسش این است که ضرورت بررسی این ارتباط چیست؟ چه فایده و نفعی از بررسی پیوند میان واقعه فاطمیه و عاشورا حاصل می‌شود؟ اگر این ارتباط وجود نداشته باشد، بررسی آن بیهوده خواهد بود؛ لذا باید روشن شود که آیا این پژوهش صرفاً یک ارزش معرفتی دارد یا در مقام عمل نیز پیامد و کاربردی مشخص را دنبال می‌کند.
پرسش دوم این است که این نسبت و ارتباط، مربوط به کدام طرفِ تقابل است؟ باید توجه داشت که در هر دو واقعه، دو جبهه در مقابل هم قرار داشتند. حضرت زهرا(س) در برابر گروهی از مخالفان و کسانی که با اهداف ایشان در تضاد بودند، تنها نبودند و این حوادث در تقابل با ایشان رقم خورد. به همین ترتیب، در حادثه عاشورا نیز امام حسین(ع) در برابر جبهه‌ای مخالف قرار گرفت که برخورد این دو طرف، واقعه کربلا را پدید آورد.
بنابراین، ما با دو رویکرد می‌توانیم به این مسئله بنگریم: نخست، بررسی ارتباط میان عملکرد حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر و عملکرد امام حسین(ع) در روز عاشورا. دوم، بررسی ارتباط میان عملکرد مخالفان حضرت زهرا(س) و عملکرد مخالفان امام حسین(ع) در روز عاشورا.
با اتخاذ این نگاه، ما با دو جریان متضاد روبرو می‌شویم که از پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) آغاز شده و تا سال ۶۱ تداوم یافته است. جریانی که در خاندان پیامبر شکل گرفته و ادامه یافته، در تقابل با جریانی قرار دارد که در میان مخالفان خاندان پیامبر شکل گرفته و به سلسله‌ای از حوادث در روز عاشورا منتهی شده است. اگرچه نمی‌توان با قاطعیت گفت که این جریان‌ها پس از سال ۶۱ هجری پایان یافته‌اند، اما آنچه روشن است، شناسایی این دو جریان متقابل است.
در نهایت، این پرسش نیز مطرح می‌شود که چرا از میان حوادث بی‌شمار تاریخ که در آن‌ها گروه‌های مختلفی در تقابل با یکدیگر قرار گرفته‌اند، ما صرفاً بر این دو جریان خاص تمرکز کرده و به بررسی پیوند میان آن‌ها پرداخته‌ایم؟ این پرسش، ضرورت و تمایز این مطالعه را بیشتر نمایان می‌سازد.
پرسش بنیادین این است که تبیین نسبت میان واقعه فاطمیه و عاشورا چه اهمیتی دارد؟ به باور من، انگیزه طرح این موضوع در عظمت بی‌بدیل حادثه کربلا نهفته است. واقعه عاشورا بدون شک رخدادی بود که در زمان وقوع، تمامی جامعه اسلامی را تحت تأثیر قرار داد. اما تأثیر این حادثه تنها به مسلمانان محدود نشد، بلکه تاریخ گواه است که حتی مسیحیان نیز عمیقاً تحت تأثیر این شهادت قرار گرفتند.
نکته شگفت‌آور این است که عظمت کربلا با گذشت زمان، نه تنها رنگ نباخت، بلکه وسعت و گستردگی آن در دل انسان‌ها بیشتر شد. هرچه دشمنان برای محو آثار امام حسین(ع) و تخریب جایگاه ایشان تلاش کردند، این اثرات در قلوب مردم ریشه‌دارتر و عظیم‌تر گشت. امروزه مشاهده می‌کنیم که نه تنها شیعیان، بلکه اهل سنت و بسیاری از مسیحیان نیز برای ایشان عزاداری می‌کنند. در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در لبنان، در ماه محرم و روز عاشورا، اشعاری در قالب نوحه توسط مسیحیان سروده می‌شود و پیروان ادیان مختلف در کنار یکدیگر بر سینه می‌زنند و برای امام حسین (ع) اشک می‌ریزند. حقیقت این است که امروز هیچ انسان منصفی در حقانیت امام حسین(ع) تردید ندارد.
حال پرسش این است که آیا حادثه فاطمیه نیز از چنان عظمتی برخوردار بود که عاشورا دارد؟ پاسخ مثبت است. حرکت حضرت زهرا(سلام‌الله) در یکی از حساس‌ترین مراحل شکل‌گیری حاکمیت اسلامی، چنان به‌موقع و استراتژیک بود که اگر رخ نمی‌داد، احتمالاً اثری از اسلام باقی نمی‌ماند. معتقدم اگر نهضت فاطمی در آن لحظه حساس شکل نمی‌گرفت و پشتوانه‌ای قوی برای حضرت علی(ع) ایجاد نمی‌کرد، بقای اسلام در سایه حضور در کنار مخالفان بسیار دشوار می‌شد. اگر حضرت زهرا(س) قیام نمی‌کرد و با خطبه‌ها و اعتراضات خود در مسجد و خانه، چهره واقعی مخالفان را برملا نمی‌ساخت، امت اسلامی ناچار بود مسیر آن‌ها را به عنوان مسیر واقعی اسلام بپذیرد.
در واقع، حضرت زهرا(س) با صراحت اعلام کردند که از مخالفان ناخشنود و خشمگین هستند. خشم حضرت زهرا(س) جایگاه ویژه‌ای دارد، چرا که پیامبر اکرم(ص) صراحتاً فرمودند: هر کسی فاطمه را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است. حضرت علی(ع) با تکیه بر این نهضت و افشای حقیقت توسط حضرت زهرا سلام‌الله توانستند با مخالفان کنار بیایند، در حالی که همگان می‌دانستند ایشان نه از روی همسویی، بلکه برای حفظ اسلام از تحریفات خوارج و بدعت‌گذاران جلوگیری می‌کنند.
نقش حضرت زهرا(س) در حفظ اسلام، نقشی عمیق، ریشه‌ای و زیربنایی است. این جایگاه را می‌توان به دانه یک گیاه تشبیه کرد که اگرچه در ابتدا دیده نمی‌شود، اما تمام درخت تنومندی که بعدها با شاخ و برگ و میوه ظاهر می‌شود، در وجود آن هسته نهفته است. در مقابل، نقش امام حسین(ع)، نقش ظهور و بروز بخشی از همان درختی است که در نهاد حضرت زهرا(س) کاشته شده بود. به همین دلیل، اگرچه امام حسین(ع) در طول تاریخ بیشتر دیده شده‌اند، اما حقیقت این است که حرکت حضرت زهرا(س)، به دلیل زیربنایی بودن، حتی شاید عظیم‌تر از واقعه عاشورا باشد. این حقیقت با روایتی که می‌فرماید: اگر فاطمه نبود، جهان خلق نمی‌شد سازگار است؛ چرا که هدف خداوند از خلقت جهان و انسان، تحقق ولایت است و فاطمه(س) محور این تحقق است.
پیامد تبیین پیوند میان عاشورا و فاطمیه چیست؟
عظمت و شکوه نهضت حضرت زهرا(س)، اگرچه بسیار اثرگذار و حتی در برخی ابعاد مؤثرتر از واقعه عاشورا بوده است، اما به دلیل پیچیدگی‌های تاریخی، در پشت پرده‌های بسیاری مخفی مانده است. تلاش ما برای مرتبط ساختن واقعه فاطمیه با عاشورای امام حسین(ع)، در واقع برای آشکار کردن همان شکوه، عظمت و نقش‌آفرینی استراتژیک حضرت زهرا است. با این نگاه می‌توان دریافت که منشأ هر حرکت شیعی که توسط ائمه اطهار(ع) انجام شده و مورد تأیید ایشان بوده، در تداوم اندیشه و نهضت فاطمی است؛ لذا قیام امام حسین(ع) را می‌توان ادامه طبیعی همان جریان باشد.
معرفی این جریان، ما را با جریان مخالف نیز آشنا می‌کند؛ جریانی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، رضایت و خوشنودی ایشان را نادیده گرفت. این جریان در برابر حضرت زهرا و سپس در برابر حاکمیت حضرت علی ایستاد؛ زیرا نمی‌خواستند هم نبوت و هم حاکمیت در خاندان پیامبر متمرکز باشد. آن‌ها برگزیده شدن امام توسط خداوند را نپذیرفتند و ترجیح می‌دادند قدرت و جایگاه حاکمیتی در اختیار قبیله خود باشد.
بررسی تاریخ نشان می‌دهد که این جریان در تمام مراحل، با همدستی یکدیگر پیش رفتند تا در نهایت قدرت به معاویه برسد. خلیفه اول بدون مشورت مردم، خلیفه دوم را برگزید و خلیفه دوم نیز خلافت را در شورایی شش نفره قرار داد تا حضرت علی(ع) از جایگاه حاکمیتی محروم شود. در همین دوران بود که زمینه‌های قدرت برای معاویه در شام فراهم شد. حتی در زمان خلافت خلیفه سوم، ابوسفیان که در آن زمان نابینا شده بود، به بنی‌امیه توصیه کرد که خلافت را مانند توپی میان خود پاس دهند تا هرگز از دایره قدرت آن‌ها خارج نشود.
بنابراین، ادعای حاکمیت معاویه در برابر حضرت علی(ع)، ریشه در همان انحراف اولیه و تغییر جهتی داشت که پس از رحلت پیامبر رخ داد. کسانی که تا دیروز علیه پیامبر شمشیر کشیده بودند، با این انحراف به قدرت رسیدند. در واقع، دو مسیر کاملاً متضاد شکل گرفت: مسیری که در جهت رضایت خدا، پیامبر و حضرت زهرا سلام‌الله علیها بود و مسیری که ۱۸۰درجه در جهت مخالف حرکت کرد.
وقتی دو جریان در دو جهت مخالف حرکت می‌کنند، فاصله آن‌ها به مرور زمان بیشتر می‌شود. انحرافی که در ابتدا جزئی به نظر می‌رسید، در طول ۵۰ سال چنان گسترش یافت که در نهایت به شهادت فرزند پیامبر و سید شباب اهل الجنه، امام حسین(ع)، منتهی شد. حضرت زهرا(س) با ظرافت و دقتی بی‌نظیر، معیار حب و بغض پیامبر را تشخیص داده و در برابر این انحراف فریاد زدند؛ اما متأسفانه فریاد ایشان شنیده نشد. بنابراین، عجیب نیست که همان جریانی که در برابر دختر پیامبر ایستاد، نیم قرن بعد در برابر فرزند ایشان نیز بایستد و او را به شهادت برساند.
باید تأکید کرد که این ماجرا به پایان نرسیده است. این دو جریان متضاد همچنان در تقابل با یکدیگر هستند و این نبرد تا زمانی ادامه خواهد داشت که یکی از این دو پیروز شود. ما امیدواریم و منتظریم که با ظهور امام زمان(عج)، بشارت پیروزی نهایی حق بر باطل را دریافت کنیم.
جامعه‌ای که به‌تازگی تعالیم پیامبر (ص) را تجربه کرده بود، چگونه ممکن است در فاصله چند دهه به وضعیتی برسد که فرزند پیامبر (ص) در کربلا با چنین شرایطی مواجه شود؟ چه سازوکارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در این تغییر نقش داشتند؟
براساس واقعیت‌های تاریخی، دو خط را ترسیم کردیم که بازتاب‌دهنده حقیقت است. تا زمان حضور پیامبر اکرم(ص) در میان مسلمانان، این مسیر در قالب یک خط واحد بود؛ همه مسلمانان به پیامبر ایمان داشتند، در کنار ایشان بودند و دستورات ایشان را رعایت می‌کردند. البته ما به ظاهر قضیه توجه داریم و وارد پژوهش‌های عمیق نشده‌ایم تا ببینیم آیا در درون جامعه مخالفت‌هایی وجود داشت یا خیر، که قطعاً هسته‌های مخالفت‌های بعدی در همان زمان وجود داشته است، اما در حال حاضر بحث ما بر سر مسئله دیگری است.
مسئله این است که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، این خط واحد دچار دو دستگی شد؛ به عبارت دقیق‌تر، عده‌ای از مسیر مستقیم کناره گرفتند. دلیل این امر آن بود که پیامبر(ص) معیاری را برای دوران پس از فوت خود قرار داده بودند. این معیار پیش از این نیز وجود داشت، اما کسی جرئت مخالفت نداشت. پس از رحلت پیامبر، این معیار نادیده گرفته شد و دقیقاً برخلاف آن عمل شد.
پیامبر فرموده بودند: فاطمه تکه‌ای از من است؛ هر کس فاطمه را بیازارد، مرا آزار داده و هر کس او را خوشنود سازد، مرا خوشنود کرده است(فاطمه بضعه منی ...). اما پس از پیامبر، جریاناتی پیش آمد که باعث شد حضرت زهرا(س) آزرده و خشمگین شوند. ایشان خشم خود را به صورت علنی اعلام کردند و تا آخرین لحظه حیاتشان هرگز رضایت خود را ابراز نکردند. این بدان معناست که خط واحد زمان پیامبر، به دو مسیر تقسیم شد: یک مسیر که همچنان در راه پیامبر ادامه یافت و با محبت به خدا و رسول گره خورد، و مسیری دیگر که در برابر محبت خدا، پیامبر و حضرت زهرا ایستاد.
شاید از نظر ما امروز این اتفاق بسیار بزرگ به نظر برسد، اما در آن زمان، برخی با نگاه‌های جاهلی که هنوز کاملاً از بین نرفته بود، به این موضوع می‌نگریستند. آن‌ها تصور می‌کردند این تنها ابراز محبت یک پدر به دختر است یا موضوع بر سر یک زن است و نمی‌خواستند خواسته‌های خود را به خاطر یک زن کنار بگذارند. حتی برخی ابراز داشتند که چه ارتباطی دارد که زنی در این مسائل مداخله کند یا پشت در بایستد؛ غافل از اینکه این پیام، پیام وحی بود و حضرت زهرا زنی عادی نبودند.
مقام ایشان چنان بود که در حدیث قدسی آمده است: ای پیامبر اگر تو نبودی افلاک را نمی‌آفریدم و اگر علی نبود تو را نمی‌آفریدم و اگر فاطمه نبود شما دو نفر را نمی‌آفریدم. مردم سخنان پیامبر را عادی انگاشته بودند، در حالی که قرآن کریم در مورد پیامبر می‌فرماید که ایشان از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید(وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی)، بلکه صرفاً از وحی پیروی می‌کند. بنابراین، وقتی پیامبر حضرت زهرا(س) را معیار ایمان و کفر قرار دادند، این شأن باید حفظ می‌شد. اما مردم پیش از هر چیز، وحی و شأن حضرت زهرا را کوچک شمردند.
در هر دو واقعه، مسئله آگاه‌سازی جامعه اهمیت دارد. آیا می‌توان گفت پیش از آن‌که بحران در عرصه قدرت به اوج برسد، نوعی بحران در تشخیص حق، انتقال حقیقت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی شکل گرفته بود؟
بله. در این زمینه حوادثی پیش آمد که شاید برای مردم آن زمان نمود بزرگی نداشت، به گونه‌ای که ندیدیم کسی در کنار حضرت زهرا بایستد و فریاد برآورد یا از ایشان و حضرت علی (ع) حمایت کند. اما حضرت زهرا(س) این مسئله را بسیار جدی و خطرناک دیدند؛ زیرا ایشان با دید حقیقت‌بین، واقعیت‌های آینده را می‌دیدند.
ایشان جدا شدن مسیر برخی مسلمانان از راه راستین پیامبر را در خطبه‌های خود بسیار زیبا تشریح کردند و فرمودند: هنگامی که خداوند برای پیامبرش جایگاه برگزیدگان را اختیار فرمود(یعنی رحلت پیامبر)، در میان شما خار نفاق رویید و پوشش دین کهنه شد. حضرت زهرا این حرکت را یک جرقه شیطانی دانستند و فرمودند شیطان سر خویش را از مخفیگاه بیرون آورد و شما را به دعوت خود فراخواند و شما نیز پاسخ مثبت دادید و به افتخارات شیطانی چشم دوختید.
ایشان تأکید کردند که مسیر کسانی که در برابر حضرت زهرا ایستادند، کاملاً با مسیر اسلام متفاوت است و ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. سپس فرمودند شیطان شما را به قیام فراخواند و شما را خشمگین کرد، در نتیجه شما غیر از شتر خودتان را داغ نمودید و از آبشخور غیر از آبشخور خودتان نوشیدید. این بیان دقیقاً نشان می‌دهد که این مسیر، کاملاً مخالف مسیر حضرت زهرا، پیامبر و اسلام بود.
بلافاصله پس از رحلت پیامبر، در حالی که خاندان ایشان انتظار داشتند مسلمانانی که پیامبر سال‌ها برایشان رنج کشیده بود، برای تسلیت بیایند و حامی آن‌ها باشند، اتفاقات برعکس رخ داد. به نظر می‌رسد خوی اسلامی در این افراد مفقود شد و از بین رفت. برای من اثبات این خط جدید و انحرافی بسیار حائز اهمیت است.
شاید بسیاری بر این نکته تأکید کنند که خانه را سوزاندند، ضرب و شتم کردند و حوادثی از این دست رخ داد؛ من هیچ‌یک از این‌ها را انکار نمی‌کنم، اما به باور من، هیچ‌کدام به اندازه خشمگین کردن حضرت زهرا(س) اهمیت ندارد؛ زیرا همین یک مورد برای ما کفایت می‌کند تا بگوییم این افراد از مسیر حضرت محمد(ص) منحرف شدند.
بنابراین در اینجا با دو مسیر مواجهیم: راهی که حضرت زهرا(س) در آن ایستادند، ذره‌ای از حق عدول نکردند و مسیر درست را نشان دادند و در مقابل، مسیری که مخالفان ایشان و علی(ع) طراحی کردند. اگر بررسی کنیم که آیا این مسیر دوم توانایی آن را داشت که در آینده منجر به فاجعه کربلا و قتل برترین فرزندان پیامبر شود، پاسخ مثبت است. مسیری که با خشم بر پیامبر و خاندان ایشان آغاز شد، طبیعی است که به خشمی فزون‌تر و سنگین‌تر منتهی شود؛ زیرا هر راهی به مرور زمان گسترده‌تر و قوی‌تر می‌شود.
در حالی که مردم شاید این مسائل را ساده می‌دیدند، حضرت زهرا عظمت این امر را در خطبه‌هایشان تبیین کردند. ایشان در خطبه‌ای که در منزل برای بانوان عیادت‌کننده ایراد فرمودند، چنان اشرافی بر آینده داشتند که گویی وقایع ۵۰ سال بعد و حتی دورتر را مشاهده می‌کردند. حضرت در جملاتی بسیار کوتاه، جذاب و پرمعنا اشاره کردند که این حرکت جدید دشمنان، گویی مانند لقاح یک موجود است؛ یعنی این انحراف در ابتدا کوچک بود اما اکنون بارور شده و رشد کرده است و به‌زودی جنین آن به موجودی زنده تبدیل شده و متولد می‌شود.
ایشان هشدار دادند که حاصل این مسیر، چیزی فراتر از تصور آن افراد خواهد بود و در نهایت، به‌جای آن‌که از این مسیر منافعی برای مردم حاصل شود، کاسه‌ای از خون دوشیده خواهد شد. آیا این اشاره به کربلا و تمام مشکلاتی نیست که پس از پیامبر پدید آمد؟ آیا اشاره به جنگ‌هایی نیست که علی(ع) و مؤمنان با آن‌ها روبه‌رو شدند؟ پس نباید بپرسیم در این ۵۰ سال چه شد، بلکه باید بدانیم حضرت زهرا(س) از همان لحظات اولیه، در چهره‌ها و رفتارهای مخالفان، این آینده را می‌دیدند.
چگونه می‌توان از این دو واقعه برای تقویت قدرت تحلیل تاریخی نسل جوان بهره گرفت، به‌گونه‌ای که تاریخ به مجموعه‌ای از روایت‌های تکراری و عاطفی محدود نشود؟
با توجه به اینکه راه پیامبر، راه حیات واقعی است طبیعی است که ایستادن در برابر این راه، به مرگ جامعه و سلب حیات واقعی منجر شود. حضرت زهرا(س) با عمق دید خود هشدار دادند که دل از دنیا بکنید و قلب‌هایتان را برای فتنه و آشوب آماده کنید. این اخطاری به امت بود که در آینده دچار گرفتاری‌های شدیدی خواهند شد و چه گرفتاری‌ای دشوارتر از آن است که امام امت، مانند امام حسین(ع)، شهید شود.
حضرت در ادامه با دلسوزی فرمودند: افسوس بر شما که چه بر سرتان خواهد آمد و حقایق بر شما پوشیده است. ایشان پرسیدند آیا باید حق را به زور بر شما تحمیل کنم در حالی که خودتان نمی‌خواهید؟ با وجود تمامی ناراحتی‌ها، ایشان باز هم دلسوزی خود را نسبت به امتی که فریب این راه را خورده بودند، ابراز کردند. متأسفانه سکوت مردم در برابر ظلم‌هایی که به حضرت زهرا(س) شد، هرگز بخشیده نخواهد شد. عوامل بسیاری در این سکوت نقش داشتند، اما همان‌طور که حضرت فرمودند، رأس این عوامل، شیطان بود که در زمان پیامبر(ص) از ترس حضور ایشان مخفی شده بود و پس از رحلت پیامبر(ص)، سر از مخفیگاه بیرون آورد و مردم را به سوی خود فراخواند.
در این زمینه تحقیقات گسترده‌ای وجود دارد. بنده که بخشی از پژوهش‌هایم به تألیفات نویسندگان مسیحی درباره حضرت علی(ع)، امام حسین(ع) و تشیع مربوط می‌شود، نکته‌ای از آنتون بارا را در کتاب الحسین فی الفکر المسیحی(صفحه ۱۹۲) نقل می‌کنم. او می‌نویسد که روح قبیله‌گرایی در میان مسلمانان پس از وفات رسول‌الله دوباره آشکار و بحث‌های مربوط به خلافت، باعث شد که این روحیه در میان امت اسلام ظاهر شود.
اولین جمله‌ای که مخالفان بر زبان راندند این بود که نبوت و حکومت نباید هر دو در قبیله بنی‌هاشم باشد. این همان قبیله‌گرایی بود که در واقع پاسخی به فراخوان شیطان بود. وقتی کسی در برابر انتخاب خدا و پیامبر می‌ایستد، مسئله تنها قبیله‌گرایی نیست، بلکه این است که نمی‌خواهد خدا انتخاب‌کننده باشد و می‌خواهد خودش انتخاب کند. این مسیری است که دقیقاً در جهت خلاف خداست، هرچند در ظاهر برای رشد و تداوم خود، به نام اسلام و خدا تکیه کند، اما در واقع مسیری ضد خدایی است.
امروز هم باید بدانیم اگر در مسیر خدا، پیامبر(ص) و قرآن و به خصوص ولایت که تداوم آن در ولایت فقیه متجلی است حرکت کنیم حوادث خوب در انتظار ما و جامعه خواهد بود.