معمولاً از فریدون جیرانی با صفت «تاریخ شفاهی سینمای ایران» نام برده می‌شود ولی او به عنوان روزنامه‌نگار، منتقد، سینمایی‌نویس و سردبیر مکتوبات فراوانی نیز دارد. یک مطبوعاتی قدیمی که کارگردان کهنه‌کاری نیز هست و تعدادی از مهم‌ترین فیلم‌های پس از انقلاب را نوشته و کارگردانی کرده است.
همشهری آنلاین ـ سعید مروتی: روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، برنامه «کلاسیک‌های کانون» با نمایش فیلم «قرمز»ساخته فریدون جیرانی و بزرگداشت وی به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلم‌خانه ملی ایران، در سالن سینماتوگراف موزه سینما برگزار شد. در این مراسم، اصغر نعیمی، احمد امینی، بیژن امکانیان، حبیب اسماعیلی، مهدی صباغ زاده و غلامرضا موسوی از خاطراتشان با فریدون جیرانی گفتند. پس از آن، جیرانی در کنار اصغر نعیمی نشست و کمی درباره فیلم «قرمز» صحبت کرد. در پایان مراسم با حضور فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینما، و یاران قدیمی جیرانی لوح تقدیر موزه سینما به پاس سال‌ها تلاش، آفرینش هنری و صیانت از تصویرهای ماندگار این سرزمین، به خالق «قرمز» اهدا شد.
ترجیع‌بند مراسم بزرگداشت فریدون جیرانی تأکید بر این نکته بود که او دایره‌المعارف و حافظه سینمای ایران است. در این گزارش کوشیده شده با تمرکز بر فعالیت‌های مطبوعاتی و رسانه‌ای فریدون جیرانی به این پرسش پاسخ داده شود که او چگونه تاریخ شفاهی سینمای ایران شد.
خبرنگار پرتلاش روزنامه «اطلاعات»
متولد کاشمر، بزرگ‌شده تربت‌حیدریه و فارغ‌التحصیل مدرسه عالی اقتصاد قزوین. روزنامه‌نگاری که با وجود فعالیت طولانی به عنوان فیلمنامه‌نویس ـ یک از پرکارترین سناریست‌های دهه ۱۳۶۰ و نیمه اول دهه ۱۳۷۰ ـ و کارگردان ـ با ۱۵ فیلم بلند سینمایی و ۲ سریال ـ همیشه در هر بزنگاهی به خاستگاه اصلی‌اش، مطبوعات، بازگشته است. معمولاً از جیرانی با صفت «تاریخ شفاهی سینمای ایران» نام برده می‌شود ولی او به عنوان روزنامه‌نگار، منتقد، سینمایی‌نویس و سردبیر مکتوبات فراوانی نیز دارد. یک مطبوعاتی قدیمی که کارگردان کهنه‌کاری نیز هست و تعدادی از مهم‌ترین فیلم‌های پس از انقلاب را نوشته و کارگردانی کرده ولی همیشه دغدغه روزنامه‌نگاری و رصد کردن سینمای ایران داشته است.
بازخوانی تاریخ سینمای ایران
فراغت حاصل از ترک اجباری روزنامه «اطلاعات»، به جیرانی فرصت مطالعات و پژوهش‌هایی داد که در سال‌های بعد بسیار به کارش آمد. اوایل دهه ۱۳۷۰ فریدون جیرانی در هفته‌نامه «سینما» حاصل تحقیقات و پژوهش‌هایش را منتشر کرد و به بازخوانی سینمای دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ با در نظر گرفتن شرایط سیاسی اجتماعی آن دوران پرداخت. زمانی که تنها مرجع موجود درباره تاریخ سینمای ایران کتابی بود که مؤلفش بدون دیدن بیشتر فیلم‌های سینمای قبل از انقلاب آنها را در یک دسته‌بندی کلی به عنوان فیلمفارسی رد کرده بود، جیرانی به بازخوانی سینمای گذشته پرداخت. در سال‌های بعد، مشغله‌های فریدون جیرانی به عنوان فیلمسازی پرکار در سال‌های پس از «قرمز» باعث شد کمتر فرصت چنین پژوهش‌هایی را داشته باشد. هرچند جیرانی در هر فرصتی سراغ دغدغه اصلی‌اش یعنی واکاوی تاریخ سینمای ایران می‌رفت. جیرانی همیشه کوشیده تا درباره سینمای ایران تحلیل داشته باشد و نکته مهم اینکه به دانسته‌های قدیمی‌اش اکتفا نمی‌کند و به بازخوانی مداوم تاریخ سینمای ایران می‌پردازد و به تحلیل‌های تازه‌ای می‌رسد.
مصاحبه با ستارگان دیروز و امروز
اواخر دهه ۱۳۷۰ و پس از موفقیت فیلم «قرمز»، جیرانی گرچه نامش به عنوان سردبیر در شناسنامه «هفته‌نامه سینما» قید می‌شد ولی عملا فرصتی برای روزنامه‌نگاری نداشت. در همین دوران وقتی هفته‌نامه «سینماجهان» از راه رسید و به رقابت با «هفته‌نامه سینما» پرداخت، به نظر می‌رسید هفته‌نامه‌ای که حدود یک دهه بی‌رقیب بود میدان را به نشریه‌ای جذاب‌تر و خواندنی‌تر واگذار کرده است. در چنین شرایطی، فریدون جیرانی، در پرکارترین روزهایش به عنوان کارگردان، از راه رسید و با مصاحبه‌هایی که برای «هفته‌نامه سینما» گرفت جنگ تیراژ را از رقیب تازه از راه رسیده برد، مصاحبه‌هایی با چهره‌هایی چون هدیه تهرانی و لیلا حاتمی نشان داد، جیرانی روزنامه‌نگار همچنان می‌تواند حرف اول را در مطبوعات سینمایی بزند. اساسا مصاحبه یکی از علایق دیرین جیرانی بود و فراموش نکنیم که اولین مصاحبه‌های پس از انقلاب با ناصر ملک‌مطیعی و فردین هم توسط او انجام شد که اولی در «گزارش فیلم» و دومی در «فیلم و سینما» منتشر شدند.
روزنامه‌نگاری سینمایی روی آنتن زنده تلویزیون
جیرانی در دهه هشتاد با حضور در برنامه «دو قدم مانده به صبح» روزنامه‌نگاری سینمایی را روی آنتن زنده تجربه کرد. دورانی که جیرانی به عنوان کارگردان در سینما و تلویزیون فعال و پرکار بود ولی تولید برنامه سینمایی زنده برایش آن‌قدر جالب توجه بود که تمرکزش را روی برنامه‌ای بگذارد که «هفت» نام گرفت. وقتی هیچ گزینه مناسبی برای اجرای برنامه یافت نشد، جیرانی پذیرفت که، در کنار سردبیری، مجری «هفت» هم باشد. برنامه‌ای که از سال ۱۳۸۹ روی آنتن رفت و خیلی زود به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیون تبدیل شد. مسعود فراستی پای ثابت میز نقد «هفت» شد و لحن تندوتیزش دل مخاطبانی که فیلم‌های ایرانی روی پرده را نمی‌پسندیدند، خنک می‌کرد و روحیه ژورنالیستی جیرانی و تسلطش بر تاریخ و مناسبات
سینمای ایران «هفت» را به برنامه‌ای موفق تبدیل کرد. تا وقتی فراستی از خجالت فیلم‌های تجاری درمی‌آمد همه‌چیز خوب پیش می‌رفت ولی وقتی منتقد ثابت «هفت» تیزی کلامش را خرج فیلم‌ها و فیلمسازان شاخص چون «جرم» مسعود کیمیایی و «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی کرد، میان سردبیر و منتقد اختلاف افتاد. مشکل اساسی‌تر منازعات تمام‌نشدنی مدیریت سینما با خانه سینما بود. منازعاتی که در نهایت به خداحافظی جیرانی با برنامه «هفت» منجر شد. «هفت» بدون جیرانی ادامه یافت ولی دیگر آن برنامه جذاب و دیدنی نشد. جیرانی در سال‌های بعد سمت مجله‌های تصویری رفت و برای پلتفرم‌های آنلاین برنامه‌های گفت‌وگومحور تولید کرد. حالا مصاحبه‌های جذاب جیرانی با چهره‌های شاخص سینما، از صفحات نشریات کاغذی به عرصه تصویر رسیده بود، نشانه‌ای از به‌روز بودن روزنامه‌نگاری که سینمای ایران همیشه مسئله‌اش بود و همچنان هست.
هفته‌نامه‌ای که هرروز منتشر می‌شد
کارگردانی که روزنامه‌نگار ماند
در سال‌های اخیر بیشتر گفت‌وگوها، خاطرات و مقالات جیرانی در کتاب‌مجله «بیست‌وچهار» منتشر می‌شد. جدای از این او در هر فرصت مغتنمی به رخدادهای روز و مهم واکنش نشان می‌داد و هنوز هم این روحیه را حفظ کرده. فریدون جیرانی سال‌ها پیش گفت: «هروقت احساس می‌کنم آمادگی فیلمسازی ندارم کار روزنامه‌نگاری انجام می‌دهم، تحقیقاتم را کامل می‌کنم، مصاحبه‌های تاریخ سینما می‌خوانم و یا فکر می‌کنم که کار مطبوعاتی انجام بدهم و به همین شکل توانستم شکست‌ها و مشکلات را تحمل‌کنم.» به این ترتیب می‌توان منتظر تالیفات تازه جیرانی ـ با آن حافظه غبطه برانگیزش ـ درباره تاریخ سینمای ایران ماند.