مجتبی سلطانی احمدی نوشت: از نگاه رهبر شهید انقلاب؛ ریشه‌های ستایش «بینوایان» به‌عنوان برترین رمان تاریخ و روایت یک تاریخ‌پژوه از پنج لایه کتابی که «معجزه رمان‌نویسی» خوانده شد.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، هفته کتاب فرصتی است برای بازگشت به آثاری که فراتر از سرگرمی، شیوه دیدن انسان و جامعه را تغییر می‌دهند. «بینوایان» اثر ویکتور هوگو یکی از همین آثار است؛ رمانی که در آن فقر، قانون، عدالت، ایمان، عشق و مسئولیت اخلاقی در کنار هم قرار می‌گیرند و از خواننده می‌خواهند پیش از قضاوت، سرگذشت انسان‌ها را بخواند.

این رمان برای بسیاری از خوانندگان، فقط یک اثر کلاسیک ادبی نیست؛ اما برای رهبر شهید انقلاب آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، که از نوجوانی با جدیت رمان می‌خواند، جایگاهی ویژه داشت. او بینوایان را برترین رمانی دانسته و آن را معجزه‌ای در عالم رمان‌نویسی توصیف کرده است؛ کتابی که هم‌زمان جامعه‌شناسی، تاریخ، نقد، حکمت و محبت است.

یادداشت پیش رو را مجتبی سلطانی احمدی، دانشیار دانشگاه پیام نور و مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، برای ایبنا نوشته است. نویسنده در این یادداشت می‌کوشد از خلال خاطرات و سخنان ایشان درباره «بینوایان»، نسبت میان تجربه زیسته، کتاب‌خوانی و فهم اخلاقی و اجتماعی این رمان را بررسی کند. متن یادداشت به شرح زیر است:

«بینوایان یک معجزه است در عالم رمان‌نویسی»

چرا آیت‌الله خامنه‌ای خواندن «بینوایان» را به همه توصیه می‌کرد؟

پیش از آنکه «بینوایان» برای خامنه‎ای کتابی باشد که درباره‌اش در برابر میلیون‌ها نفر حرف بزند، برایش یک بعدازظهر طولانی در کتابخانه بود. خودش گفته است که در حدود پانزده‌سالگی به کتابخانه آستان قدس رضوی می‌رفت و ساعت‌ها می‌نشست؛ گاهی آن‌قدر در کتاب غرق می‌شد که صدای اذان ظهر را از بلندگوهای نزدیک قرائت‌خانه نمی‌شنید و بعد از مدتی تازه متوجه می‌شد ظهر شده است. وقتی پول خرید کتاب نداشت، از کتاب‌فروشی نزدیک خانه رمان کرایه می‌کرد. در سال‌های نخست طلبگی، صدها جلد رمان خواند؛ از کلاسیک‌های روس و فرانسه تا امیرارسلان و هزار و یک شب و کمدی الهی. این جزئیات را نباید جزوحاشیه‎ی زندگی‌نامه دید. تمام حرف او درباره «بینوایان» از همین‌جا بیرون می‌آید: از یک خواننده حرفه‌ای، نه یک سیاستمدار که کتابی را برای شعار ستوده باشد.

معروف‌ترین نقل قولش این است:«به نظر من بینوایان ویکتورهوگو برترین رمانی است که در طول تاریخ نوشته شده است. من همه‌ی رمان‌های طول تاریخ را نخوانده‌ام، شکی در این نیست، اما من مقدار زیادی رمان خوانده‌ام که مربوط به حوادث قرن‌های گوناگون هم هست... وقتی نگاه می‌کنم به این رمانی که ویکتور هوگو نوشته، می‌بینم این چیزی است که اصلاً امکان ندارد هیچ‌کس بتواند بهتر از این بنویسد... من می‌گویم بینوایان یک معجزه است در عالم رمان‌نویسی، در عالم کتاب‌نویسی. واقعاً یک معجزه است.» و بعد، بی‌هیچ فاصله‌ای، جمله‌ای که مثل کلید، تمام قفل‌ها را باز می‌کند: «این بینوایان کتاب جامعه‌شناسی است، کتاب تاریخی است، کتاب انتقادی است، کتاب الهی است، کتاب محبت و عاطفه و عشق است.» دقت کنید که در همان جمله اول، چقدر فروتنی هست: «من همه‌ی رمان‌های طول تاریخ را نخوانده‌ام، شکی در این نیست.» کسی که می‌خواهد کتابی را بزرگ کند، معمولاً اول خودش را بزرگ می‌کند. او برعکس عمل کرد، اول حد دانش خودش را گذاشت روی میز، بعد حکم داد. این شیوه کسی است که کتاب خوانده تا بفهمد، نه تا فخر بفروشد.

«معجزه» یعنی چه؟

واژهٔ «معجزه» در فارسی بار دینی دارد؛ چیزی که از توان بشر بیرون است و نشانه‌ای از جای دیگر می‌آورد. انتخاب این کلمه برای یک رمان فرانسوی قرن نوزدهمی، تصادفی نیست. رهبر شهید در جای دیگری، در دیدار ۲۹ شهریور ۱۳۷۲ با مسئولان هفته دفاع مقدس، توضیح می‌دهد که چرا این کتاب را باید در ردیف حکمت نشست: « ویکتور هوگو یک حکیم است. ویکتور هوگو یک نویسنده معمولی نیست. واقعاً به همان معنایی که ما مسلمانان "حکیم" را استعمال می‌کنیم و به کار می‌بریم، یک حکیم است و بهترین حرف‌هایش را در بینوایان زده است. بینوایان هم یک کتاب حکمت است و به اعتقاد من، همه باید بینوایان را بخوانند.»

«حکیم» در سنت ما کسی نیست که فقط معلومات زیاد دارد؛ کسی است که می‌داند انسان چیست، دردش کجاست، و از کدام راه می‌شود او را نجات داد. با این تعریف، هوگو واقعاً حکیم است. او در بینوایان نه یک داستان، بلکه یک تشخیص نوشته است: تشخیص بیماریِ جامعه‌ای که قانونش را دارد، اما عدالتش نیست.

پنج کتاب در یک کتاب

آن جمله پنج‌بخشی، در واقع نقشه راه خواندنِ رمان بینوایان است. هر بخشش را می‌شود در متن پیدا کرد. کتاب جامعه‌شناسی است. فقر دربینوایان یک احساس نیست، یک ساختار است. ژان والژان به‌خاطر دزدیدن یک قرص نان برای بچه‌های گرسنه خواهرش نوزده سال زندان می‌کشد. پنج سال برای دزدی، بقیه برای تلاش‌های فرار. فانتین موهایش را می‌فروشد، دندانش را می‌فروشد، خودش را می‌فروشد، و آخرش هم کسی او را بد صدا می‌زند. تناردیه‌ها از بدبختی دیگران نان می‌خورند. هوگو نشان می‌دهد که فقر فقط نداشتن پول نیست؛ فقر یعنی وقتی قانون از تو می‌پرسد چرا؟ و تو جوابی نداری که برایش قابل فهم باشد. کتاب تاریخی است. بخش‌های طولانی رمان دربارهٔ ناپلئون، نبرد واترلو، ساخت باروی سن‌لازار و شورش ژوئن ۱۸۳۲ است. هوگو تاریخ را نه به‌عنوان تزئین، بلکه به‌عنوان بسترِ رنج آدم‌ها می‌نویسد. رهبر شهید انقلاب در همان دیدار ۱۳۷۲ به این نکته اشاره کرده است که هوگو شرح جنگ‌های ناپلئون را در بینوایان می‌آورد، و بهترین صحنه‌ها را در بیان حرف‌های خودش تصویر کرده است.

کتاب انتقادی است. انتقاد هوگو از دستگاه قضایی، از بورژوازی، از کلیسای رسمی و از اخلاق دوگانهٔ جامعه است. ژاور، پلیس قانون‌مدار، نماد کسی است که قانون را جای عدالت گرفته است؛ او در تمام عمرش درست عمل می‌کند و در پایان می‌فهمد که درست عمل کردن کافی نیست. این تلخ‌ترین انتقاد کتاب است: گاهی بزرگ‌ترین ظلم را آدم‌های درست می‌کنند.

کتاب الهی است. این بخش، ظریف‌ترین بخش جمله است. بینوایان رمانی دینی به معنای تبلیغی نیست؛ حتی می‌شود گفت هوگو به نهاد دین نقدهای تندی دارد. اما در قلب کتاب، یک صحنه هست که به‌راستی الهی است: اسقف میریِل، شبانه مهمان دزدش را در برابر ژاندارم‌ها آزاد می‌کند و می‌گوید ظروف نقره را من به او هدیه داده بودم؛ بعد دو شمعدان نقره را هم به او می‌دهد و می‌گوید: «ژان والژان، برادر من، شما از این پس دیگر به بدی تعلقی ندارید، بلکه متعلق به خوبی هستید. این جان شماست که من از شما می‌خرم.» این همان چیزی است که در الهیات ما توبه و فضل نامیده می‌شود. نه مجازات، بلکه خریدن یک جان از تاریکی. و والژان بقیه عمرش را صرف وفاداری به همین معامله می‌کند.

کتاب محبت و عاطفه و عشق است. عشق در بینوایان فقط عشق ماریوس و کوزت نیست. عشق فانتین به دخترش است که او را تا ته چاه می‌برد؛ عشق والژان به کوزت است که او را از دزدیدنِ پول یک بچه بی‌گناه بازمی‌دارد؛ عشق پیرمردی به نوه‌هایش؛ عشقِ انقلابیون جوان به آینده‌ای که خودشان در آن نخواهند بود. هوگو معتقد است تنها چیزی که ساختارِ ظلم را می‌شکند، همین عاطفه است، نه قدرت. چرا این کتاب برای خامنه‎ای شهید این‌قدر مهم شد؟ پاسخ را باید در زندگی خودش جست‌وجو کرد، نه فقط در سلیقه ادبی. کسی که از نوجوانی با درد مستضعفین و مبارزه زندگی کرده، کسی که سال‌ها زندان و تبعید را دیده، در بینوایان چیزی بیش از یک رمان می‌یابد: آینه. جملهٔ «همه باید بینوایان را بخوانند» را بارها و بارها تکرار کرد؛ به‌گفته خودش، زمانی که پیش از انقلاب جوان‌ها زیاد دور و برش می‌آمدند، بارها به آن‌ها گفته بود «بروید یک دور حتماً بینوایان را بخوانید». این توصیه، توصیه یک منتقد ادبی به یک کتاب خوب نیست؛ توصیه کسی است که می‌خواهد جوانش یاد بگیرد ظلم را ببیند، رنج را بشناسد، و در عین حال از تلخی، تلخ نشود. نکته مهم این است که او بینوایان را برای دلسوزی توصیه نمی‌کرد؛ برای شناخت توصیه می‌کرد. دلسوزی بدون شناخت، به گفته هوگو، خودش نوعی تحقیر است. رمان به خواننده یاد می‌دهد که پیش از قضاوت، سرگذشت آدم را بخواند. این همان چیزی است که در سنت دینی ما عذر نامیده می‌شود. تا عذر کسی را نشنیده‌ای، محکومش نکن.

یک وصیت و دعوت

بینوایان با مرگ اسقف شروع می‌شود و با مرگ والژان تمام می‌شود؛ و در هر دو صحنه، شمعدان‌های نقره حاضرند. هوگو در پایان، والژان را در اتاقی تاریک نشان می‌دهد که فقط نور همان دو شمعدان روشن است. این تصویر، تمام حرف کتاب است: انسان با یک عمل رحمانه می‌تواند وارد تاریخ یک زندگی دیگر شود و آن زندگی را تا آخر روشن نگه دارد. شاید به همین دلیل است که رهبر شهید این کتاب را معجزه خواند. معجزه یعنی نورِ کوچکی که در تاریکی بزرگ شکست نمی‌خورد.

بینوایان کتابی نیست که یک‌بار خوانده شود؛ کتابی است که آدم را سال‌ها همراهی می‌کند. اگر هنوز نخوانده‌اید، این روزها — که هفتهٔ کتاب است و بهانه‌اش هست — بهترین وقت است. ترجمهٔ حسینقلی مستعان، با همهٔ قدمتش، هنوز یکی از وفادارترین ترجمه‌های فارسی است. و اگر خوانده‌اید، یک بار دیگر بخوانید؛ این بار با این سؤال که: «من در این کتاب، کدام آدمم؟ ژاور، که قانون را جای عدالت گرفته؟ تناردیه، که از رنج دیگران نان می‌خورد؟ یا کسی که هنوز فرصت دارد دو شمعدان را بگیرد و راه بیفتد؟» آقای کتاب ایران خودش پاسخ این سؤال را داده بود؛ در همان جمله‌ای که مثل وصیت می‌ماند: «همه باید بینوایان را بخوانند.»