حسن حکیم‌باشی با تشریح پیشینه تقسیم‌بندی قرآن، از تفاوت‌های جزء، حزب و رکوع تا شیوه‌های مختلف صفحه‌بندی مصاحف، به نکات کمترشناخته‌شده‌ای درباره تاریخ تنظیم و مقطع‌بندی قرآن پرداخت.

حکیم‌باشی: پاراگراف‌بندی قرآن از حوزه‌های کمترپژوهش‌شده علوم قرآنی است

حسن حکیم‌باشی، استاد حوزه و دانشگاه، با اشاره به کم‌توجهی پژوهشگران به موضوع پاراگراف‌بندی قرآن، کتاب سه‌جلدی «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» را پژوهشی ارزشمند در زمینه شناسایی و تحلیل مقاطع مفهومی سوره‌های قرآن دانست.

به گزارش خبرنگار مهر، حسن حکیم‌باشی در جلسه بیست‌وپنجم مدرسه حکمت و حرکت، با موضوع «پاراگراف‌بندی قرآن کریم در المعجم المعیاری»، به بررسی پیشینه تقسیم‌بندی قرآن و اهمیت مقطع‌گزینی آیات پرداخت و اظهار کرد: در مباحث علوم قرآنی که موضوعاتی همچون تاریخ وحی و نزول، قرائات، تاریخ نگارش و خط مصحف، تعلیم و تعلم قرآن و دیگر مسائل مرتبط را در بر می‌گیرد، موضوع پاراگراف‌بندی یا مقطع‌گزینی قرآن سهم بسیار اندکی دارد؛ از این رو، پژوهش در این زمینه برای افرادی همچون دکتر محمود روحانی دشواری‌های فراوانی دارد.

وی با اشاره به تقسیم‌بندی‌های مختلف قرآن در نسخه‌های گوناگون افزود: چاپ‌های متعدد قرآن در نسخه‌های تک‌برگی و نسخه‌هایی با ۶۰، ۱۲۰، ۲۴۰، ۳۰۰، ۳۶۵ و حتی ۱۲۵۰ صفحه، هر یک با هدف خاصی انجام شده است. همچنین قرآن عثمان طه که امروزه در ۶۰۰ صفحه عرضه می‌شود، ابتکار شخص وی نبوده و پیش از او نیز افراد دیگری به این شیوه از تنظیم قرآن پرداخته‌اند.

پیشینه تقسیم‌بندی قرآن و پیدایش رکوعات

حکیم‌باشی با بیان اینکه شمارش و آمارگیری آیات قرآن از سال‌های آغازین با اهداف مختلفی انجام شده است، گفت: افزون بر تقسیم‌بندی قرآن به آیه و سوره، تقسیماتی همچون جزء، حزب، ربع، رکوع، ورد، ثمن، منزل، قیراط و نقزه نیز در دوره‌های مختلف معمول بوده است که برخی از آنها حرف‌محور، برخی کلمه‌محور و برخی دیگر مفهوم‌محور بوده‌اند.

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: جزء بر اساس شمارش حروف قرآن که حدود ۳۲۲ هزار حرف است و تقسیم آن به سی بخش شکل گرفته است. حزب نیز بر مبنای شمارش کلمات قرآن، که بین ۷۰ تا ۷۵ هزار کلمه برآورد شده، پدید آمده و ربع نیز یک‌چهارم حزب است که همچنان در نسخه‌های رایج قرآن مشاهده می‌شود.

وی با اشاره به تفاوت رواج تقسیم‌بندی‌های حزب و ربع با رکوع توضیح داد: برخلاف حزب و ربع که در غرب جهان اسلام و به‌ویژه شمال آفریقا رواج دارند، تقسیم‌بندی رکوع بیشتر به شرق جهان اسلام مربوط است. فقره‌بندی رکوعات، مفهومی است و در برخی نسخه‌ها، به‌ویژه نسخه‌های چاپ شبه‌قاره، با علامت «ع» مشخص می‌شود.

حکیم‌باشی با تأکید بر اهمیت این نوع مقطع‌بندی در مطالعات قرآنی تصریح کرد: رکوعات در کشف ارتباطات بینامتنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش قابل توجهی دارند و این مسئله به‌خصوص در حوزه تفسیر اهمیت پیدا می‌کند. همچنین این تقسیم‌بندی در تعیین وعده‌های مختلف تلاوت شخصی، قرائت مجلسی، کتابت و تدریس کاربرد دارد.

وی درباره منشأ پیدایش تقسیم‌بندی رکوعات نیز گفت: در این زمینه اختلاف‌نظر وجود دارد. یکی از مباحث مطرح این است که آیا در نمازهای واجب یا مستحب، پس از قرائت سوره حمد باید یک سوره کامل خوانده شود یا می‌توان بخشی از سوره را که آیات آن از ارتباط مفهومی برخوردارند، قرائت کرد. در همین چارچوب، ۶۲۳۶ آیه قرآن را به ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم کرده‌اند.

تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع در پژوهش دکتر روحانی

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به پژوهش دکتر محمود روحانی در زمینه پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن اظهار کرد: دکتر روحانی با آگاهی از نظر اجماعی مفسران مبنی بر توقیفی نبودن پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن و همچنین با توجه به اینکه پژوهش گسترده‌ای در این زمینه انجام نشده بود، وارد این عرصه شد و مبنای پژوهش خود را تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع قرار داد.

وی افزود: دکتر روحانی سوره فاتحةالکتاب و ۳۵ سوره پایانی قرآن را هر کدام دارای یک رکوع در نظر گرفته و به همین دلیل این ۳۶ سوره را در بررسی‌ها و مقایسه‌های خود لحاظ نکرده است.

حکیم‌باشی با اشاره به کتاب «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» بیان کرد: نویسنده در این اثر بر پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن تأکید دارد و در مقدمه‌ای ۲۷۰ صفحه‌ای، روش پژوهش خود را در ۱۱ مرحله و با ارائه ۳۸ جدول تشریح کرده است.

وی با اشاره به گستردگی مطالعات انجام‌شده برای تدوین این اثر گفت: دکتر روحانی با اذعان به ویژگی خاص اسلوب، نظم و زبان قرآن و رازگونگی آن با وجود همه پژوهش‌های صورت‌گرفته، برای تحقیق در این زمینه حدود ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی، از تفسیر مقاتل بن سلیمان تا نرم‌افزارهای امروزی را بررسی کرده است. وی حتی نمازهای تراویح یک ماه رمضان در مسجدالحرام را شنیده و نتایج مطالعات خود را با یکدیگر سنجیده است.

حکیم‌باشی در پایان با ارزشمند دانستن این اثر سه‌جلدی خاطرنشان کرد: این کتاب تا ده‌ها و بلکه صدها سال آینده فواید نوپیدایی خواهد داشت و استفاده‌های گسترده‌ای از آن صورت خواهد گرفت. دکتر محمود روحانی آگاهانه در مسیری گام نهاد که پیش از این کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود.