در صورت اجرایی شدن فروش F-35A، عربستان سعودی مجموعه قدرتمند هواگردهای نظامی خود را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.
تلاش عربستان سعودی برای خرید جنگنده‌های F-35A Lightning II ساخت لاکهید مارتین می‌تواند قدرت هوایی چشمگیر این کشور را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد و دسترسی ریاض به قابلیت‌های پیشرفته نسل پنجم را فراهم کند. این جنگنده می‌تواند توان نیروی هوایی سلطنتی عربستان برای مقابله با تهدیدهای منطقه‌ای را افزایش دهد و درعین‌حال هماهنگی عملیاتی آن را با ناوگان فعلی ساخت آمریکا بهبود ببخشد.
بااین‌حال، فروش احتمالی این جنگنده نسل پنجم نگرانی‌های امنیتی مهمی نیز به همراه دارد. سابقه فعالیت‌های جاسوسی چین و گسترش حضور شرکت‌های مخابراتی این کشور در عربستان، این پرسش را مطرح کرده که آیا فناوری‌های حساس F-35 پس از ورود این جنگنده‌ها به خدمت عربستان می‌توانند به‌طور کامل محافظت شوند یا خیر.
عربستان سابقه طولانی در خرید تسلیحات آمریکایی دارد
عربستان سعودی به‌طور سنتی یکی از مشتریان اصلی تجهیزات نظامی آمریکا بوده است. پیش از آغاز ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷، باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، فروش تسلیحاتی به ارزش ۲۹.۴ میلیارد دلار به عربستان را نهایی کرد که در آن زمان یکی از بزرگ‌ترین قراردادهای تسلیحاتی آمریکا با این کشور محسوب می‌شد.
این قرارداد توان هوایی قابل‌توجهی در اختیار عربستان قرار داد و زمینه را برای تحویل ۸۴ فروند F-15SA پیشرفته، ارتقای ناوگان موجود شامل ۷۰ فروند F-15 و همچنین تأمین مهمات، قطعات یدکی، آموزش، تعمیر و نگهداری و پشتیبانی لجستیکی فراهم کرد.
براساس داده‌های مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم، تسلیحات آمریکایی بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۷۷ درصد واردات تسلیحاتی عربستان را تشکیل داده‌اند؛ آماری که وابستگی ادامه‌دار این کشور به آمریکا برای دستیابی به تجهیزات نظامی پیشرفته و قابلیت‌های رزمی را نشان می‌دهد.
عربستان اکنون در ادامه توسعه توان تهاجمی خود، علاقه زیادی به خرید پیشرفته‌ترین جنگنده آمریکا نشان داده است.
در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، وزارت خارجه آمریکا فروش احتمالی ۴۸ فروند F-35A نسل پنجم به عربستان سعودی را به ارزش ۲۴.۳ میلیارد دلار تأیید کرد. اگر این معامله نهایی شود و تحویل‌ها طبق برنامه پیش بروند، این جنگنده‌ها احتمالاً در اوایل تا اواسط دهه ۲۰۳۰ وارد خدمت خواهند شد.
براساس گزارش The War Zone، این قرارداد همچنین شامل ۴۹ موتور F135-PW-100 ساخت Pratt & Whitney، تجهیزات پشتیبانی، قطعات یدکی، کمک‌های فنی و آموزش خواهد بود.
اگر این قرارداد اجرایی شود، عربستان به جمع محدود ۲۰ کشوری خواهد پیوست که F-35 را انتخاب کرده‌اند یا هم‌اکنون از آن استفاده می‌کنند. در این صورت نیروی هوایی سلطنتی عربستان به قابلیت‌های پیشرفته نسل پنجم و سطح بالاتری از هماهنگی عملیاتی با نیروهای آمریکایی و متحدان آنها دسترسی خواهد داشت.
F-35 چه تغییری در توان هوایی عربستان ایجاد می‌کند؟
در صورت تکمیل فروش F-35A، عربستان مجموعه قدرتمند هواگردهای نظامی خود را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.
براساس داده‌های GlobalMilitary.net، نیروی هوایی سلطنتی عربستان درحال‌حاضر ۹۱۶ هواگرد فعال در اختیار دارد که ۳۸۴ فروند از آنها هواگردهای رزمی هستند. انواع مختلف F-15 Eagle ستون فقرات ناوگان رزمی این کشور را تشکیل می‌دهند و توان قابل‌توجهی در زمینه برتری هوایی، مأموریت‌های تهاجمی و سایر عملیات‌های سنگین در اختیار عربستان قرار می‌دهند.
ورود F-35 به نیروی هوایی سلطنتی عربستان، با استفاده از حسگرهای پیشرفته و سامانه‌های شبکه‌محور، آگاهی موقعیتی خلبانان را افزایش خواهد داد. این جنگنده می‌تواند تصویری یکپارچه و لحظه‌ای از میدان نبرد احتمالی در اختیار خلبان قرار دهد؛ قابلیتی که توان ناوگان نسل چهارم فعلی عربستان را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.
F-35 همچنین از طریق توان پردازش و اشتراک‌گذاری داده‌ها می‌تواند اثربخشی گروه‌های عملیاتی را افزایش دهد. در عملیات مشترک با F-15ها، F-35 قادر خواهد بود اطلاعات محیط عملیاتی را جمع‌آوری کرده و آنها را با جنگنده‌های نسل چهارم به اشتراک بگذارد؛ اطلاعاتی که می‌تواند به هدایت این جنگنده‌ها به سمت اهداف از پیش تعیین‌شده یا اهداف فرصت‌طلبانه و افزایش اثربخشی مأموریت کمک کند.
استفاده عربستان از F-35 همچنین می‌تواند هماهنگی عملیاتی بیشتری میان عربستان سعودی، اسرائیل و آمریکا در یکی از پرتنش‌ترین مناطق جهان ایجاد کند.
استفاده از فناوری‌ها، دکترین‌ها و برنامه‌ریزی مأموریتی مشترک می‌تواند به این سه امکان دهد اطلاعات مربوط به تهدیدها را مؤثرتر به اشتراک بگذارند و عملیات‌ها را با هماهنگی بیشتری اجرا کنند؛ از جمله حملات دقیق در صورت نیاز که حسگرهای پیشرفته F-35 می‌توانند نقش مهمی در آنها داشته باشند.
عربستان در منطقه‌ای پرتنش قرار دارد
به نظر می‌رسد ریاض احتمال تقویت مجدد توان تسلیحاتی ایران را در نظر گرفته است؛ سناریویی که در آن زرادخانه‌های این کشور بار دیگر می‌توانند مملو از موشک‌های بالستیک میان‌برد و دوربرد و پهپادهای تولید داخل یا خریداری‌شده از خارج شوند. علاوه بر این، برنامه‌ریزان دفاعی عربستان تحولات یمن و فعالیت‌های نظامی حوثی‌ها را نیز زیر نظر خواهند داشت.
نجوا الدوساری، پژوهشگر وابسته به مؤسسه خاورمیانه، ماه گذشته در نامه‌ای به کمیته امور خارجی مجلس نمایندگان آمریکا درباره حملات حوثی‌ها نوشت:
از سال ۲۰۱۵، حوثی‌ها بیش از ۱,۸۰۰ حمله موشکی و پهپادی انجام داده‌اند. موشک‌های آنها می‌توانند اهدافی در فاصله حدود ۲,۰۰۰ کیلومتری را هدف قرار دهند و برد برخی پهپادهایشان نیز به حدود ۲,۶۰۰ کیلومتر می‌رسد. تسلیحات حوثی‌ها اکنون می‌توانند اهدافی در سراسر شبه‌جزیره عربستان، اسرائیل، نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه و کشتی‌های عبوری از دریای سرخ و باب‌المندب را تهدید کنند.
براساس گزارش Seoul Economic Daily، تعداد نیروهای حوثی حدود ۳۵۰ هزار نفر برآورد شده است.
یک پلتفرم رادارگریز مانند F-35 می‌تواند به سرویس‌های اطلاعاتی عربستان برای انجام مأموریت‌های شناسایی، مراقبت و اطلاعاتی (ISR) برای نظارت بر فعالیت‌های حوثی‌ها کمک کند؛ از جمله شناسایی مسیرهای نقل و انتقالات تسلیحات نظامی و در صورت لزوم انجام حملات دقیق.
این جنگنده همچنین می‌تواند توان دفاعی عربستان را در منطقه افزایش دهد و آگاهی نیروهای این کشور از فعالیت‌های دریایی در امتداد مسیرهای مهم تأمین تسلیحات حوثی‌ها را بهبود ببخشد.
نگرانی از دسترسی چین به فناوری‌های محرمانه F-35
درحالی‌که فروش ۴۸ فروند F-35A به عربستان سعودی ظاهراً درحال پیشرفت است، هشدارهای جدی درباره احتمال تلاش چین برای جاسوسی و دستیابی به فناوری‌های این جنگنده نیز مطرح شده است.
یکی از مخالفان اصلی این معامله، راجا کریشنامورتی، عضو ارشد کمیته دائمی اطلاعات مجلس نمایندگان آمریکا است. او در همان روزی که این معامله در ۱۷ سپتامبر به‌طور رسمی اعلام شد، با فروش پیشنهادی مخالفت کرد.
کریشنامورتی درباره این قرارداد گفت:
دولت ترامپ نباید فروش پیشنهادی جنگنده‌های F-35 به عربستان سعودی را پیش ببرد، آن هم زمانی که جامعه اطلاعاتی خود ما هشدار می‌دهد این معامله می‌تواند ارزشمندترین فناوری نظامی آمریکا را در دسترس حزب کمونیست چین قرار دهد… ما نباید پیشرفته‌ترین جنگنده خود را به جایی بفروشیم که حزب کمونیست چین ممکن است بتواند به فناوری داخل آن دسترسی پیدا کند.
نگرانی این نماینده کنگره درباره احتمال جاسوسی چین بی‌سابقه نیست. فعالیت‌های جاسوسی منتسب به چین در گذشته حجم زیادی از اطلاعات را هدف قرار داده و نهادهای مختلف دولت آمریکا را درگیر کرده است.
مؤسسه مطالعات امنیت ملی گزارش داده که چین بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ در ۱۶۰ مورد شناخته‌شده جاسوسی دخیل بوده که اهداف آنها شامل کاخ سفید، وزارت خارجه، وزارت بازرگانی، وزارت دفاع، وزارت امنیت داخلی، وزارت انرژی، وزارت کار، شاخه‌های مختلف نیروهای مسلح، سازمان‌های اطلاعاتی مانند CIA، FBI و DIA و همچنین NASA بوده است.
شرکت‌های بزرگ صنایع دفاعی از جمله لاکهید مارتین، بوئینگ و Raytheon نیز در میان اهداف این فعالیت‌ها قرار داشته‌اند. با درنظرگرفتن این موضوع، در صورت تحویل F-35 به عربستان، این جنگنده‌های پیشرفته در محیطی مستقر خواهند شد که شرکت‌های مخابراتی چینی حضور گسترده‌ای در آن دارند.
براساس گزارش House of Saud، شرکت Huawei در سال ۲۰۲۳ یک مرکز ابری در ریاض راه‌اندازی کرد که از خدمات دولتی عربستان و قابلیت‌های هوش مصنوعی پشتیبانی می‌کند. همچنین China Telecom در سال ۲۰۲۴ پروژه‌ای را آغاز کرد که خدمات اینترنت 5G، رایانش ابری و هوش مصنوعی را در اختیار نهادهای دولتی عربستان قرار می‌دهد.
براساس این نگرانی‌ها، عوامل اطلاعاتی چین می‌توانند بالقوه تلاش کنند از چنین کانال‌هایی برای دسترسی به اطلاعات حساس مربوط به F-35 استفاده کنند.
شبکه حمل‌ونقل عمومی دانمارک نیز پیش‌تر نمونه‌ای از نگرانی‌های امنیتی درباره محصولات ساخت چین وابسته به نرم‌افزار سازنده را نشان داده است. براساس گزارش گاردین، مقام‌های دانمارکی در نوامبر ۲۰۲۵ بررسی یک آسیب‌پذیری امنیتی در صدها اتوبوس برقی ساخت چین را آغاز کردند که می‌توانست امکان غیرفعال‌کردن آنها از راه دور را فراهم کند.
این بررسی نشان داد شرکت چینی Yutong برای انجام به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری و عیب‌یابی، دسترسی از راه دور به سامانه‌های کنترل خودروها داشته است؛ قابلیتی که از نظر تئوری می‌توانست برای ایجاد اختلال در عملکرد اتوبوس‌ها هنگام فعالیت مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
بر همین اساس، نویسنده مطلب استدلال می‌کند اگر یک شرکت مخابراتی بتواند به شبکه‌هایی دسترسی داشته باشد که از زیرساخت‌های مرتبط با F-35 پشتیبانی می‌کنند، ممکن است تلاش کند از این دسترسی برای نفوذ به اطلاعات حساس استفاده کند.
F-35 قدرت هوایی عربستان را تقویت می‌کند
عربستان سعودی دلایل زیادی برای پیگیری خرید F-35 دارد. این جنگنده می‌تواند هماهنگی عملیاتی میان ناوگان نسل چهارم این کشور را بهبود دهد و قابلیت‌های پیشرفته‌تری در زمینه شناسایی، مراقبت و جمع‌آوری اطلاعات یا ISR در اختیار نیروی هوایی عربستان قرار دهد. علاوه بر این، F-35 می‌تواند توان حملات منطقه‌ای عربستان را افزایش دهد و امکان هدف قراردادن زیرساخت‌های نظامی و حتی برخی زیرساخت‌های حیاتی دشمنان بالقوه، از جمله ایران، را فراهم کند.
بااین‌حال، خطر جاسوسی از سوی یک رقیب دولتی مانند چین موضوعی جدی است؛ نکته‌ای که راجا کریشنامورتی، عضو کنگره آمریکا، نیز بر آن تأکید کرده است. حضور گسترده زیرساخت‌های مخابراتی چینی در عربستان می‌تواند مسیرهایی بالقوه برای هدف قرار دادن اطلاعات حساس ایجاد کند. نگرانی‌ها درباره این مسئله با آسیب‌پذیری‌های امنیتی کشف‌شده در اتوبوس‌های ساخت چین در دانمارک نیز تقویت شده است؛ جایی که مشخص شد سازنده به سامانه‌های کنترل خودروها دسترسی از راه دور داشته است.
یکی از مستقیم‌ترین شواهد درباره رابطه احتمالی میان شرکت‌های خصوصی چینی و دستگاه اطلاعاتی این کشور، خود قوانین چین است. براساس گزارش Center for Strategic and International Studies، ماده ۱۴ قانون اطلاعات جمهوری خلق چین تصریح می‌کند:
نهادهای اطلاعاتی ملی که به‌طور قانونی فعالیت‌های اطلاعاتی انجام می‌دهند، می‌توانند از سازمان‌ها، نهادها و شهروندان مرتبط درخواست کنند حمایت، کمک و همکاری لازم را ارائه دهند.
چنین چارچوب قانونی‌ای نگرانی‌های قابل‌توجهی درباره امنیت اطلاعات حساسی ایجاد می‌کند که در اختیار شرکت‌های چینی فعال در عربستان قرار می‌گیرد. اگر شرکت‌های مخابراتی چینی به زیرساخت‌هایی دسترسی داشته باشند که به شبکه‌های پشتیبان F-35 متصل هستند، نمی‌توان احتمال تلاش برای دستیابی به اطلاعات حساس را کاملاً نادیده گرفت.
در نتیجه، استقرار احتمالی ناوگانی از F-35 در عربستان می‌تواند در کنار افزایش چشمگیر توان نظامی این کشور، فرصت‌هایی بالقوه نیز برای دستگاه اطلاعاتی چین ایجاد کند تا به اطلاعاتی دسترسی پیدا کند که واشنگتن به‌شدت مایل است از دسترس رقبای ژئوپلیتیکی خود دور نگه دارد.