یک آغوش مادر و فرزندی کافی بود تا پای نهادهای نظارتی و قضایی به میان بیاید و پخش سریال «یل» متوقف شود. درحالی‌که بابک حمیدیان و سهیلا رضوی در این سریال نقش پسر و مادر را بازی می‌کنند، انتشار سکانس در آغوش گرفتن آن‌ها با اعتراض ساترا و رسانه‌های اصولگرا مواجه شده است.

رویداد۲۴ | مازیار وکیلی - از زمان ظهور شبکه نمایش خانگی و پلتفرم‌های پخش فیلم و سریال که تا حدی انحصار تولید برنامه و سرگرمی را از دست صداوسیما خارج کردند، این سازمان تصمیم گرفت نظارت خود را بر این پلتفرم‌ها نیز گسترش دهد.

این اقدام با استناد به ماده ۷ اساسنامه سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، مصوب سال ۱۳۶۲ با اصلاحات و الحاقات بعدی، صورت گرفت. در این ماده مقرر شده است که «تأسیس فرستنده و پخش برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی هر نقطه کشور در انحصار این سازمان بوده و چنانچه اشخاص حقیقی یا حقوقی اقدام به تأسیس یا بهره‌برداری از چنین رسانه‌هایی کنند از ادامه کار آنان جلوگیری به عمل آمده و تحت تعقیب قانونی قرار خواهند گرفت».

به همین دلیل، سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر که به‌اختصار ساترا خوانده می‌شود، تأسیس شد تا مبادا پیچ نظارت صداوسیما شل شود و محصولاتی در شبکه نمایش خانگی تولید شوند که باب میل مسئولان این سازمان نباشند.

این توضیحات از این جهت ضروری است که مخاطب بداند شاید در ظاهر، فضا در شبکه نمایش خانگی کمی بازتر باشد، اما این باز بودن فضا به این معنا نیست که سریال‌ها یا برنامه‌هایی که در این پلتفرم‌ها منتشر می‌شوند، از تیغ تیز سانسور و جرح‌وتعدیل در امان هستند.

آخرین نمونه این جرح‌وتعدیل و سانسورها مربوط به سریال «یل» ساخته برادران محمودی است. در سکانسی از این سریال، بابک حمیدیان، سهیلا رضوی را که نقش مادر او را بازی می‌کند، در آغوش می‌گیرد و همین موضوع باعث می‌شود تا کل سریال بنا به شکایت ساترا توقیف شود.

هرچند روایت‌هایی هم وجود دارد که پس از رایزنی و مذاکره با نهادهای مربوطه، ممکن است با حذف این ۲۰ ثانیه، سریال مجدداً قابل پخش باشد.

البته قبل از پخش این سکانس هم نمایش میز سرو مشروب در سریال، جنجال کوچکی به پا کرده بود و رسانه‌های اصولگرا نیز به این حاشیه پرداخته بودند، اما سکانس در آغوش گرفتن سهیلا رضوی توسط بابک حمیدیان باعث شد تا نهادهای نظارتی و قضایی وارد عمل شوند و فعلاً سریال را توقیف کنند.

ماجراها و حواشی سریال نشان می‌دهند که دامنه سانسور بسیار گسترده‌تر از چیزی است که مخاطب خیال می‌کند و همین موضوع باعث شده است تولید فیلم و سریالی که مورد توجه مخاطب قرار بگیرد، تا این اندازه سخت شود.

رسانه‌هایی که زمینه توقیف را مهیا می‌کنند

در ماجرای توقیف محصولات فرهنگی، خصوصاً سریال‌های شبکه نمایش خانگی، رسانه‌ها و جنجال‌های رسانه‌ای نقش مهمی در مهیا کردن زمینه توقیف دارند.

در توقیف سریال «یل» هم رسانه‌های اصولگرا باز هم پای کار حاشیه‌سازی برای این سریال بودند و از همان قسمت‌های اولیه، با نوشتن مقالات و تولید اخبار جهت‌دار، توانستند دستگاه‌های نظارتی را حساس کنند تا سرانجام این سریال را توقیف کنند.

به‌عنوان مثال، خبرگزاری تسنیم با انتشار مقاله‌ای به حواشی پیرامون سریال پرداخته و تلاش کرده نشان دهد که سازندگان این سریال و به‌طور کلی شبکه نمایش خانگی، به دنبال عادی‌سازی چنین روابطی در جامعه هستند.

در بخشی از این مقاله آمده است: «تفاوت مهمی میان نمایش یک آسیب اجتماعی و عادی‌سازی آن وجود دارد. اگر مصرف مشروبات الکلی، استعمال دخانیات یا رفتارهای پرخطر در قصه صرفاً به‌عنوان بخشی معمول از زندگی شخصیت‌ها نمایش داده شود، بدون آنکه ضرورت دراماتیک یا پیامد روشنی داشته باشد، دیگر نمی‌توان همه‌چیز را با عنوان آزادی هنری توجیه کرد.»

مقاله اما به یک نکته بدیهی توجه نکرده و آن نکته این است که نسبت مطرح‌شده در این مقاله برعکس است. این هنرمند نیست که رفتارها را عادی‌سازی می‌کند، بلکه این رفتارها در جامعه هستند که به سوژه هنرمند بدل می شوند.

عجیب اینکه تسنیم از جزییات ابلاغ سانسور هم خبر دارد. این رسانه معترض شده که چرا با وجود اصلاحیه‌ها، نسخه نهایی منتشرشده دقیقاً با همان اصلاحات مطابقت نداشته است.

آنچه در اینجا بدیهی به نظر می رسد این است که رسانه‌های جریان تندرو، در یک ایران موازی زندگی می کنند.

سابقه سانسور در شبکه نمایش خانگی

اما این اولین بار نیست که یک سریال شبکه نمایش خانگی توقیف می‌شود.

اگر مروری بر ممیزی و سانسور در شبکه نمایش خانگی داشته باشیم، متوجه می‌شویم سابقه سانسور در این رسانه‌ها بسیار بیشتر و قدیمی‌تر از چیزی است که برخی رسانه‌ها سعی در القای آن دارند.

به‌عنوان مثال، در سال‌های گذشته سریال‌هایی مانند «خاتون»، «گیسو»، «زخم کاری» و «میدان سرخ» به شکل عجیبی سانسور شده‌اند و این ممیزی‌ها گاهی چنان آسیبی به اصل کار رسانده‌اند که کارگردان عطای کار را به لقایش بخشیده است.

در سریال «میدان سرخ»، بخش‌های زیادی از حضور مهتاب کرامتی در قسمت‌های اولیه حذف و پوشش او اصلاح شد.

در سریال «گیسو»، برخی از دیالوگ‌های بازیگران و پوشش ساره بیات سانسور شد.

در سریال «زخم کاری»، رابطه منصوره و مالک که در داستان نقش محوری داشت، دچار جرح‌وتعدیل فراوان شد و سکانسی که این دو نفر در هتل حضور دارند، قلع‌وقمع شد.

در سکانس‌های عروسی سریال «دل»، رنگ لباس نسرین مقانلو دچار ممیزی ارشاد شد و از رنگ اصلی به رنگ آبی تغییر پیدا کرد تا منوچهر هادی مجبور شود درباره چرایی این تغییرات توضیحاتی ارائه کند:

«به دلیل ممیزی لباس بانو نسرین مقانلو توسط وزارت ارشاد مجبور شدیم بخش رنگی لباس رو به رنگ آبی در بیاوریم این پروسه نزدیک به دو ماه کار برد و در بخش‌هایی از صحنه‌های فیلم گردن بند خانوم مقانلو هم به رنگ آبی در آمده بود که بهتر از این نمی‌شد.»

یا امیر پورکیان، کارگردان «ممنوعه»، هم درباره سانسور سریالش گفت: «سیصد دقیقه از مجموعه «ممنوعه» سانسور شد، هر قسمت هفت تا ده دقیقه سانسور شد و منِ کارگردان هیچ وقت آنچه گذشت و آنچه خواهید دید نمی‌سازم! برخی بخش‌ها نه مشکل فیلمبرداری داشت نه صدابرداری، بلکه جا‌هایی بازیگر دیالوگ دیگری گفته بود و ما را مجبور به دوبله و گذاشتن حرف دیگری کردند در تصویر نیز مجبور شدیم برای حذف بازیگر قاب را تغییر دهیم!»

«می‌خواهم زنده بمانم» شهرام شاه‌حسینی هم با دخالت مستقیم نیروی انتظامی دچار جرح‌وتعدیل و سانسور شد.

سانسور؛ راه‌حلی که مدت‌هاست شکست خورده است

تغییرات اجتماعی، خصوصاً از سال ۱۴۰۱ به این سو، نشان داده‌اند که برخلاف باور حاکمیت و مدیران فرهنگی آن، سانسور دیگر نمی‌تواند راه‌حلی برای جلوگیری از تغییرات فرهنگی در ایران باشد و سانسورها و توقیف‌ها هم دارد به سرنوشت ویدئو و ماهواره دچار می شود.

ماجرا اینجاست که جامعه راه خود را می‌رود و حاکمیت تنها می‌تواند با جامعه همراهی کند، نه آنکه با قرار دادن موانع متعدد و ارجاع مسائل فرهنگی به دستگاه‌های امنیتی و قضایی، فضای آزاد فرهنگ را به تریبون یک‌سویه تبلیغاتی حاکمیت تبدیل کند.

این نگاه به فرهنگ که همراه با حذف و سانسور بوده، اگر جوابگوی نیازهای جامعه بود، نباید شاهد این حجم از تغییرات در سال‌های اخیر می‌بودیم.

پس به قول نویسنده رسانه تسنیم، ماجرای سانسور «یل» و سایر سریال‌ها و برنامه‌های سرگرم‌کننده را باید در بستری بزرگ‌تر مشاهده کرد.

این سانسورها و تلاش‌های بیهوده، به‌جای آنکه جامعه را به نفع رویکردهای سختگیرانه تغییر دهند، مخاطب را به سمت آثار خارجی سوق خواهد داد؛ آثاری که ظاهراً مسئولان فرهنگی از آن‌ها بیزار هستند. نتیجه این سیاست فرهنگی، ظهور صحنه‌هایی چون برگزاری جشن هالووین در خیابان‌های تهران است.

حقیقت امر این است که سانسور کارکرد خودش را از دست داده و جامعه ایران هم نسبت به آن بی‌توجه شده است.

اصرار بر چنین ایده‌های شکست‌خورده‌ای بیش از هر چیز بیانگر نداشتن یک نقشه راه مشخص فرهنگی، همسو با تغییرات جامعه است و این یعنی حاکمیت شکست در حوزه فرهنگ را پذیرفته است.