در حاشیه نشست اپک در شنژن، تصویری از یک افسر نیروی دریایی روسیه که چمدانی موسوم به «چگت» را حمل می‌کرد، توجه رسانه‌ها را جلب کرد؛ چمدانی که رسانه‌های روسی آن را بخشی از سامانه ارتباطی فرماندهی هسته‌ای ولادیمیر پوتین معرفی کرده‌اند. این تصویر در آستانه دیدار رهبران آمریکا، روسیه و چین، معنایی فراتر از یک همراهی تشریفاتی پیدا کرد: سه قدرت بزرگ هسته‌ای جهان در شرایطی گرد هم آمده‌اند که جنگ‌ها، رقابت تسلیحاتی و اختلاف بر سر نظم جهانی، بار دیگر سیاست بین‌الملل را به دوران رقابت قدرت‌های بزرگ نزدیک کرده است.

به گزارش خبرآنلاین، در روزهای برگزاری نشست اپک در شهر شنژن چین، حضور یک افسر نیروی دریایی روسیه با چمدانی سیاه در کنار هیئت همراه ولادیمیر پوتین به یکی از تصاویر خبرساز این نشست تبدیل شد. روزنامه ساوت چاینا مورنینگ پست گزارش داد که خبرنگار تلویزیون دولتی روسیه از این افسر پرسیده آیا چمدانی که حمل می‌کند همان چمدان هسته‌ای پوتین است و او پاسخ مثبت داده است.

این چمدان که در روسیه با نام «چگت» شناخته می‌شود، بخشی از سامانه ارتباطی فرماندهی هسته‌ای این کشور است. برخلاف تصور رایج، چنین چمدانی به‌تنهایی دکمه‌ای برای شلیک موشک‌های هسته‌ای نیست؛ بلکه امکان ارتباط امن رئیس‌جمهوری با ساختار فرماندهی نظامی و انتقال فرمان‌های مرتبط با زرادخانه هسته‌ای را فراهم می‌کند.

در سوی دیگر، چمدان هسته‌ای رئیس‌جمهوری آمریکا که با نام «فوتبال هسته‌ای» شناخته می‌شود، هنوز در تصاویر منتشرشده از حضور ترامپ در چین دیده نشده بود. با این حال، صرف حضور چگت در کنار پوتین، در آستانه نشست سه‌جانبه با ترامپ و شی جین‌پینگ، تصویری نمادین از وزن نظامی و هسته‌ای این دیدار به وجود آورد.

پوتین با چمدان هسته‌ای به شنژن آمد/ جهان در آستانه یالتای جدید؟/ ایران، غایب حاضر در گفت‌وگوی قدرت‌ها+عکس

سه قدرت هسته‌ای و آینده کنترل تسلیحات

موضوع تسلیحات هسته‌ای یکی از محورهای اصلی نشست سه‌جانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین اعلام شده بود. دونالد ترامپ پیش‌تر گفته بود قصد دارد درباره کاهش زرادخانه‌های هسته‌ای با دو رهبر دیگر گفت‌وگو کند؛ موضوعی که با توجه به پایان پیمان استارت نو میان آمریکا و روسیه در ماه فوریه، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

آسوشیتدپرس گزارش داده است که پیمان استارت نو، آخرین توافق مهم محدودکننده زرادخانه‌های هسته‌ای آمریکا و روسیه، در فوریه منقضی شده و ترامپ خواهان توافقی جدید و به‌روز است که چین را نیز دربر بگیرد.

اما پکن انگیزه چندانی برای پذیرش محدودیت‌هایی مشابه واشنگتن و مسکو ندارد. بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، زرادخانه هسته‌ای چین بیش از ۶۰۰ کلاهک برآورد می‌شود؛ در حالی که تعداد کلاهک‌های هسته‌ای آمریکا و روسیه هر یک بیش از پنج هزار فروند تخمین زده می‌شود. اختلاف قابل توجه در اندازه زرادخانه‌ها، یکی از موانع اصلی برای وارد کردن چین به چارچوب‌های کنترل تسلیحات است.

به گفته داریل کیمبال، مدیر اجرایی انجمن کنترل تسلیحات، نمایش دیپلماتیک و دیدارهای نمادین به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین مذاکرات مستمر برای کاهش زرادخانه‌های هسته‌ای شود. او تأکید کرده است که یک نشست به‌تنهایی بعید است به پیشرفت چشمگیری منجر شود.

پوتین با چمدان هسته‌ای به شنژن آمد/ جهان در آستانه یالتای جدید؟/ ایران، غایب حاضر در گفت‌وگوی قدرت‌ها+عکس

یالتا؛ خاطره تقسیم جهان میان قدرت‌ها

با این حال، اهمیت نشست شنژن تنها به موضوع تسلیحات هسته‌ای محدود نیست. گردهمایی رهبران آمریکا، روسیه و چین در شرایطی برگزار شده که جنگ اوکراین و جنگ ایران، دو پرونده مهمی هستند که می‌توانند بر موازنه قدرت در جهان اثر بگذارند.

همین مسئله، خاطره کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ را زنده کرده است؛ نشستی که در آن رهبران آمریکا، شوروی و بریتانیا درباره آینده اروپا و نظم پس از جنگ جهانی دوم گفت‌وگو کردند. یالتا به نمادی از نقش قدرت‌های بزرگ در تعیین سرنوشت کشورها و شکل دادن به حوزه‌های نفوذ تبدیل شد؛ الگویی که هنوز هم در تحلیل نشست‌های مهم میان قدرت‌های جهانی به آن ارجاع داده می‌شود.

البته شنژن را نمی‌توان به‌سادگی با یالتا یکی دانست. شرایط نظام بین‌الملل امروز با سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم تفاوت دارد و کشورهای بیشتری در معادلات جهانی نقش دارند. با این حال، نگرانی از اینکه سه قدرت بزرگ درباره جنگ‌ها و بحران‌های جهانی بدون حضور مستقیم کشورهای درگیر تصمیم‌گیری کنند، همچنان مطرح است.

آسوشیتدپرس به نگرانی اوکراین و متحدان اروپایی این کشور اشاره کرده است؛ نگرانی از اینکه گفت‌وگوهای ترامپ، پوتین و شی بتواند مسیری را برای تصمیم‌گیری درباره آینده جنگ اوکراین باز کند، بی‌آنکه کی‌یف و متحدانش در آن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند. این نگرانی، یادآور همان پرسش قدیمی است: آیا قدرت‌های بزرگ می‌توانند درباره سرنوشت کشورهای دیگر به توافق برسند، بی‌آنکه خود آن کشورها پشت میز مذاکره حضور داشته باشند؟

جهان چندقطبی؛ رقابت یا تقسیم حوزه‌های نفوذ؟

در شنژن، هر سه رهبر با اهداف متفاوتی حاضر شده‌اند. ترامپ می‌خواهد خود را به‌عنوان رئیس‌جمهوری نشان دهد که قادر است با رقبای آمریکا درباره کنترل تسلیحات و پایان دادن به جنگ‌ها مذاکره کند. پوتین به دنبال تثبیت جایگاه روسیه در معادلات امنیتی جهان است و شی جین‌پینگ نیز می‌خواهد چین را به‌عنوان قدرتی تعیین‌کننده در شکل دادن به نظم بین‌المللی معرفی کند.

اما نزدیکی نمادین این سه رهبر به معنای هم‌سویی کامل منافع آنها نیست. چین و روسیه در سال‌های اخیر روابط خود را تقویت کرده‌اند، در حالی که اختلاف‌های اقتصادی، تجاری و فناوری میان پکن و واشنگتن همچنان پابرجاست. در پرونده اوکراین نیز اهداف مسکو با خواسته‌های واشنگتن و متحدان اروپایی آن یکسان نیست.

از همین رو، نشست شنژن را می‌توان بیش از آنکه نقطه پایان اختلاف‌ها دانست، صحنه‌ای برای آشکار شدن رقابت‌ها و سنجش حدود همکاری میان سه قدرت بزرگ ارزیابی کرد. حضور چمدان هسته‌ای پوتین نیز به این تصویر بُعدی نمادین داده است؛ گویی رهبران جهان در حالی درباره کاهش تسلیحات هسته‌ای سخن می‌گویند که ابزارهای بازدارندگی و قدرت نظامی همچنان در مرکز محاسباتشان قرار دارد.

ایران؛ غایب حاضر در گفت‌وگوی قدرت‌ها

در کنار اوکراین، ایران نیز یکی از پرونده‌هایی است که در دستور کار گفت‌وگوهای سه‌جانبه قرار گرفته است. جنگ ایران، امنیت تنگه هرمز و برنامه هسته‌ای تهران، موضوعاتی هستند که منافع هر سه قدرت را به شکلی متفاوت تحت تأثیر قرار می‌دهند.

برای آمریکا، پایان جنگ و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای در اولویت قرار دارد. چین به امنیت جریان انرژی و حفظ روابط اقتصادی خود در منطقه توجه دارد و روسیه نیز نمی‌خواهد جایگاه و نفوذ خود در رابطه با تهران را از دست بدهد.

به این ترتیب، ایران نیز در شمار کشورهایی قرار می‌گیرد که سرنوشت تحولاتشان ممکن است در گفت‌وگوهای قدرت‌های بزرگ مطرح شود؛ هرچند هنوز نشانه‌ای از توافق مشخص میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره آینده جنگ ایران منتشر نشده است.

شنژن شاید یالتای دیگری نباشد، اما بار دیگر پرسش مهمی را پیش روی جهان گذاشته است: در نظمی که قدرت‌های بزرگ می‌کوشند قواعد آن را بازنویسی کنند، سهم کشورهای دیگر از تصمیم‌گیری درباره آینده خودشان چقدر خواهد بود؟ پاسخ این پرسش نه در تصاویر دست دادن رهبران، بلکه در نتیجه واقعی مذاکرات و میزان پایبندی آنها به توافق‌های احتمالی روشن خواهد شد.