تنزل جایگاه و رتبه علمی دانشگاه‌های کشورمان همچنان ادامه دارد
جوان آنلاین:بر اساس قانون برنامه هفتم توسعه، ایران باید تا پایان سال ۱۴۰۷ به رتبه چهاردهم علمی جهان دست یابد و دست‌کم ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ در نظام‌های معتبر بین‌المللی داشته باشد. با این حال، بر اساس نتایج QS ۲۰۲۷، در حال حاضر تنها سه دانشگاه کشور شامل دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در میان ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار دارند؛ در حالی که کشور‌های رقیب منطقه‌ای هر یک دست‌کم شش دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ دارند.
در رتبه‌بندی ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی کیواس نیز تعداد ۴۸دانشگاه از جمهوری اسلامی ایران در رتبه‌بندی آسیایی کیواس ۲۰۲۶ حضور داشتند و در رتبه‌بندی ۲۰۲۷ این تعداد به ۵۰ دانشگاه افزایش یافته‌است.
اما رتبه دانشگاه‌های ایرانی افت محسوسی داشته‌است؛ در ۹دانشگاه اول به ترتیب دانشگاه تهران از رتبه ۹۳ به رتبه ۱۱۴، دانشگاه صنعتی شریف از رتبه ۱۲۴ به رتبه ۱۳۰، دانشگاه صنعتی امیرکبیر از رتبه ۱۶۹ به رتبه ۱۹۱، دانشگاه علم و صنعت از رتبه ۱۷۲ به رتبه ۱۹۲، دانشگاه شهید بهشتی از رتبه ۲۱۴ به رتبه ۲۳۲، دانشگاه صنعتی اصفهان از ۲۱۲ به رتبه ۲۴۴، دانشگاه تبریز از رتبه ۲۱۲ به رتبه ۲۵۶، دانشگاه شیراز از رتبه ۲۴۱ به رتبه ۳۰۳ و دانشگاه صنعتی خواجه نصیر طوسی از رتبه ۲۸۷ به رتبه ۳۴۳ رسیده‌اند.
این روندی است که طی سال‌های اخیر آغاز شده و دلایل متعددی را می‌توان برای آن برشمرد؛ از دلایل سیاسی و مباحث مرتبط با تحریم‌ها و عدم پذیرش مقالات و پژوهش‌های دانشمندان کشورمان به دلیل آپارتاید علمی گرفته تا کاهش بودجه‌های پژوهشی و عدم به‌روزرسانی تجهیزات علمی و آزمایشگاهی.
نظام رتبه‌بندی کیواس با استفاده از رتبه‌بندی شناخته‌شده در سطح جهانی از منظر شهرت علمی، اشتغال و نتایج فارغ‌التحصیلان، تجربه دانشجویی و فرصت‌های بین‌المللی، دانشگاه‌های برتر آسیایی را در سال ۲۰۲۷ معرفی کرده است.
کاوش بیش از هزارو۵۰۰ دانشگاه در آسیا، مقایسه موضوعات، مقاصد تحصیلی و تجربه دانشجویی و نگاه فراتر از عملکرد علمی با اشتغال و بینش شغلی، از ویژگی‌های این رتبه‌بندی است.
نظام رتبه‌بندی کیواس، دانشگاه‌های آسیایی را از سال ۲۰۰۹ارزیابی و از آن سال، رتبه‌بندی این دانشگاه‌ها را هر ساله اعلام می‌کند. در رتبه‌بندی کیواس آسیایی ۲۰۲۷ تعداد هزارو۵۰۰ دانشگاه آسیایی حضور دارند.
معیار‌های ارزیابی در نظام رتبه‌بندی کیواس (QS) از ۹شاخص کلیدی برای سنجش عملکرد دانشگاه‌ها استفاده می‌کند: شهرت دانشگاه (۳۰ درصد)، ارزیابی کارفرمایان (۱۵ درصد)، میزان استنادات به ازای هر عضو هیئت علمی (۲۰ درصد)، نسبت اعضای هیئت علمی به دانشجو (۱۰درصد)، نسبت اعضای هیئت علمی بین‌المللی (۵درصد)، نسبت دانشجویان بین‌المللی (۵ درصد)، شبکه پژوهش بین‌المللی (۵ درصد)، اشتغال فارغ‌التحصیلان (۵درصد) و توسعه پایدار (۵ درصد)؛ اینها شاخص‌های کلیدی این رتبه‌بندی هستند.
پیش از این نیز انتشار نتایج تازه‌ترین رتبه‌بندی جهانی QS در سال ۲۰۲۷ نشان داد تمامی دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این نظام رتبه‌بندی با افت جایگاه مواجه شده‌اند؛ رخدادی که هم‌زمان با پیشرفت چشمگیر دانشگاه‌های کشور‌های منطقه از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه، از کاهش قدرت رقابت علمی و بین‌المللی ایران حکایت دارد.
این روند نزولی، ماحصل مجموعه‌ای از دلایل است که در کنار هم به عقب‌گرد از برنامه هفتم و مسیر توسعه آموزش عالی منتهی شده‌اند.
حسین سیمایی‌صراف، وزیر علوم، معتقد است آغاز این روند از سال ۲۰۲۱ میلادی بوده و عواملی همچون نبود سهم مشخص پژوهش از تولید ناخالص داخلی، کمبود امکانات آزمایشگاهی و کتابخانه‌ای، کاهش فرصت‌های مطالعاتی و ضعف همکاری‌های علمی بین‌المللی، از دلایل اصلی این وضعیت است.
از سوی دیگر، شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت، اعلام کرده است که پژوهشگران ایرانی در سال ۲۰۲۶ به دلیل محدودیت‌ها و قطعی اینترنت، عملاً حدود یک‌سوم سال را از دست داده‌اند و همین مسئله می‌تواند به کاهش حدود ۱۰ هزار مقاله علمی و افت بیشتر جایگاه علمی کشور منجر شود. تحریم‌ها، مشکلات صدور ویزا، محدودیت‌های نقل‌وانتقال مالی، دشواری حضور استادان خارجی و کاهش فرصت‌های مطالعاتی، بخشی از موانع توسعه دیپلماسی علمی ایران محسوب می‌شوند.
در گزارش‌های یونسکو نیز بار‌ها تأکید شده که همکاری‌های بین‌المللی یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش کیفیت پژوهش و ارتقای جایگاه دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی است.
با تمام اینها، افت جایگاه دانشگاه‌های کشورمان یک زنگ خطر جدی است.
این ماجرا صرفاً یک جابه‌جایی آماری در نظام‌های رتبه‌بندی جهانی نیست، بلکه نشانه‌ای از کاهش ظرفیت رقابت علمی، فناوری و نوآوری کشور در عرصه بین‌المللی است و به‌طور یقین با اسناد بالادستی و رهنمود‌های رهبر شهید انقلاب فاصله‌ای عمیق دارد.
همان‌گونه که رهبر فرزانه انقلاب نیز در پیام خود به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی تأکید کردند: «ایران قوی بر پایه اقتدار علمی و فناوری استوار است و این محور، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های نقش‌آفرینی ایران در معادلات و نظم جدید جهانی است. پس کلید هر چه قوی‌تر شدن آن، مرزشکنی و راه‌حل‌گشایی نخبگان در مسائل علمی کشور است، و خباثت و جنایت دشمنان ایران اسلامی علیه دانشمندان و نخبگان، نشان‌دهنده نقش مؤثر نخبگان در قوت کشور است.»
بی‌تردید این خیزش علمی عمیق و شتابان نخبگان نیازمند عزمی جدی و برنامه‌ریزی‌های دقیق برای دستیابی به اقتدار علمی است. پس نباید از کنار افت رتبه دانشگاه‌های ایرانی در رده‌بندی‌های جهانی به سادگی گذشت.