پایه پولی و نقدینگی یکی نیستند؛ اولی پول ایجادشده توسط بانک مرکزی است و دومی پول نقد و سپرده‌های مردم که بانک‌ها نیز در افزایش آن نقش دارند.
به گزارش خبرنگار مهر، پایه پولی و نقدینگی از اصطلاحات پرتکرار در خبرهای اقتصادی هستند؛ دو مفهومی که گاهی به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، در حالی که معنای متفاوتی دارند. شناخت تفاوت آن‌ها کمک می‌کند روشن شود پول چگونه ایجاد می‌شود، بانک مرکزی و بانک‌ها چه نقشی در این فرایند دارند و چرا افزایش نقدینگی لزوماً به معنای چاپ اسکناس نیست.
برای درک موضوع می‌توان از یک تفاوت ساده شروع کرد: پولی که مردم در حساب‌های بانکی خود دارند، بخشی از نقدینگی است؛ اما تمام این موجودی، اسکناس چاپ‌شده یا پول نگهداری‌شده نزد بانک مرکزی نیست. بخش بزرگی از پول مورد استفاده در اقتصاد، به شکل سپرده بانکی وجود دارد و از طریق انتقال میان حساب‌ها خرج می‌شود.
پایه پولی؛ پول بانک مرکزی و ذخایر بانک‌ها
پایه پولی به پولی گفته می‌شود که بانک مرکزی ایجاد می‌کند و شامل دو بخش اصلی است: اسکناس و مسکوک در دست مردم و ذخایر بانک‌ها. منظور از بخش نخست، پول نقدی است که بیرون از بانک‌ها در اختیار خانوارها و کسب‌وکارها قرار دارد؛ مانند اسکناسی که فرد در کیف خود نگه می‌دارد یا پول نقد موجود در صندوق یک فروشگاه.
بخش دوم، ذخایر بانک‌هاست که موجودی نقد آن‌ها و سپرده‌هایشان نزد بانک مرکزی را در بر می‌گیرد. بانک‌ها برای انجام تعهدات، تسویه پرداخت‌ها و پاسخ‌گویی به برداشت مشتریان به این منابع نیاز دارند. بخشی از سپرده بانک‌ها نزد بانک مرکزی، ذخیره قانونی است؛ یعنی مبلغی که طبق مقررات باید نگهداری شود. بانک‌ها ممکن است بیشتر از میزان الزامی نیز ذخیره داشته باشند.
بنابراین، موجودی حساب یک شهروند در بانک با موجودی بانک نزد بانک مرکزی تفاوت دارد. اولی سپرده مشتری و بخشی از نقدینگی است؛ دومی ذخیره بانک و بخشی از پایه پولی محسوب می‌شود. همین تفاوت، یکی از کلیدهای فهم رابطه میان این دو شاخص اقتصادی است.
پایه پولی را «پول پرقدرت» نیز می‌نامند؛ زیرا پشتوانه عملیاتی پرداخت‌ها و فعالیت اعتباری شبکه بانکی است. با این حال، این نام به معنای آن نیست که هر افزایش پایه پولی، الزاماً با نسبتی ثابت به افزایش نقدینگی منجر می‌شود.
بانک مرکزی از مسیرهای مختلف می‌تواند پایه پولی ایجاد کند. برای مثال، پرداخت وام به بانک‌ها، خرید دارایی از آن‌ها یا خرید ارز در برابر ایجاد ریال، می‌تواند پایه پولی را افزایش دهد. تأمین مالی دولت از بانک مرکزی نیز ممکن است چنین اثری داشته باشد.
در گزارش‌های اقتصادی، از دارایی‌های خارجی بانک مرکزی، مطالبات آن از بانک‌ها و خالص مطالبات از بخش دولتی نیز صحبت می‌شود. این اقلام به توضیح منشأ تغییرات پایه پولی کمک می‌کنند، اما نباید آن‌ها را با اجزای پایه پولی اشتباه گرفت. به بیان ساده، یک پرسش این است که پایه پولی از چه تشکیل شده و پرسش دیگر اینکه چرا افزایش یا کاهش یافته است.
نقدینگی؛ مجموع پول و سپرده‌های مردم
نقدینگی در تعریف رایج آمار پولی ایران، از مجموع «پول» و «شبه‌پول» تشکیل می‌شود. این تعریف، هم پول نقد در دست مردم و هم سپرده‌های مشمول آمار نقدینگی را در بر می‌گیرد؛ بنابراین دامنه آن با پایه پولی متفاوت است.
بخش «پول» شامل اسکناس و مسکوک در دست مردم و سپرده‌های دیداری است. سپرده دیداری، مانند موجودی حساب جاری، برای پرداخت در دسترس قرار دارد. وقتی فردی از حساب جاری خود وجهی منتقل می‌کند یا چک می‌کشد، از این بخش نقدینگی استفاده می‌کند.
«شبه‌پول» شامل سپرده‌هایی مانند پس‌انداز قرض‌الحسنه و سپرده‌های سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت و بلندمدت است. این منابع بیشتر برای نگهداری پس‌انداز استفاده می‌شوند و برای خرج‌کردن، باید برداشت یا به موجودی قابل پرداخت تبدیل شوند. البته سرعت و شرایط دسترسی به انواع این سپرده‌ها یکسان نیست.
در نتیجه، نقدینگی فقط پولی نیست که همین حالا در کیف افراد قرار دارد. بخش مهمی از آن، اعدادی است که به‌عنوان موجودی سپرده در حساب‌های بانکی ثبت شده است. این سپرده‌ها برای صاحبانشان دارایی و برای بانک‌ها تعهد به پرداخت محسوب می‌شوند.
در مقابل، خانه، زمین، سهام، طلا و ارز خارجی مردم، با وجود ارزش اقتصادی، مستقیماً جزو نقدینگی ریالی نیستند. اگر فردی خانه خود را بفروشد، معمولاً سپرده‌ای از حساب خریدار به حساب فروشنده منتقل می‌شود. بنابراین، صرف خریدوفروش یک دارایی میان دو نفر، الزاماً نقدینگی جدیدی ایجاد نمی‌کند.
نکته مهم دیگر این است که نمی‌توان پایه پولی را با سپرده‌های مردم جمع کرد و حاصل را نقدینگی نامید. ذخایر بانک‌ها در پایه پولی محاسبه می‌شوند، اما جزو نقدینگی نیستند. در عوض، سپرده‌های مردم در نقدینگی قرار دارند، ولی جزو پایه پولی محسوب نمی‌شوند. پول نقد در دست مردم، بخش مشترک هر دو شاخص است.
رابطه دو شاخص؛ نقش وام‌دهی و ضریب فزاینده
برای فهم نقش بانک‌ها، فرض کنیم بانکی به یک بنگاه ۱۰۰ میلیون تومان وام بدهد و این مبلغ را به حساب آن واریز کند. در حساب‌های بانک، هم‌زمان دو اتفاق رخ می‌دهد: یک طلب از وام‌گیرنده ثبت می‌شود و یک سپرده به نام او شکل می‌گیرد.
با ایجاد این سپرده، نقدینگی افزایش می‌یابد؛ بدون آنکه لازم باشد همان لحظه ۱۰۰ میلیون تومان اسکناس چاپ شود یا پایه پولی به همین مقدار بالا برود. به همین دلیل، خلق پول فقط به فعالیت چاپخانه اسکناس محدود نیست و بانک‌ها نیز با اعطای اعتبار در آن نقش دارند.
البته قدرت وام‌دهی بانک‌ها نامحدود نیست. بانک باید برای انتقال وجه به بانک‌های دیگر و برداشت مشتریان، ذخایر کافی فراهم کند. مقررات، میزان سرمایه، ریسک بازپرداخت و هزینه تأمین منابع نیز فعالیت اعتباری آن را محدود می‌کنند. در جهت معکوس، بازپرداخت اصل وام از محل سپرده، در حالت معمول باعث کاهش سپرده و نقدینگی می‌شود.
نسبت نقدینگی به پایه پولی را «ضریب فزاینده نقدینگی» می‌نامند. اگر پایه پولی در اقتصادی فرضی ۱۰۰ واحد و نقدینگی ۷۰۰ واحد باشد، این ضریب برابر هفت است؛ یعنی نقدینگی هفت برابر پایه پولی است.
با این حال، ضریب هفت به معنای آن نیست که هر واحد پایه پولی جدید، حتماً هفت واحد نقدینگی می‌سازد. این نسبت با رفتار مردم، میزان نگهداری پول نقد، ذخایر بانک‌ها، وضعیت وام‌دهی و تقاضای اعتبار تغییر می‌کند.
ممکن است پایه پولی افزایش یابد، اما منابع در ذخایر بانک‌ها باقی بماند و نقدینگی به همان نسبت رشد نکند. همچنین ممکن است افزایش ضریب فزاینده، رشد سریع‌تر نقدینگی را رقم بزند. بنابراین، برای شناخت تحولات پولی باید هر دو شاخص و رابطه متغیر میان آن‌ها را دید؛ نه اینکه هر افزایش نقدینگی را صرفاً نتیجه چاپ اسکناس دانست.