آیا اینترنت در ایران ارزان است؟

درخواست اپراتورها برای افزایش تعرفه بسته‌های اینترنت بارها توسط وزارت ارتباطات رد شد تا اینکه درنهایت، ابتدای آبان‌ماه شاهد افزایش 40 درصدی تعرفه‌های اینترنت، مکالمه و پیامک بودیم. کارشناسان بسیاری از رشد نامتناسب نرخ تعرفه بسته‌های اینترنت با تورم سخن گفته‌اند. این در حالی است که نوسانات ارزی، درآمد اپراتورها را تحت تاثیر گذاشته و توان آن‌ها را برای سرمایه‌گذاری بیشتر کاهش داده است.

درخواست اپراتورها برای افزایش تعرفه بسته‌های اینترنت بارها توسط وزارت ارتباطات رد شد تا اینکه درنهایت، ابتدای آبان‌ماه شاهد افزایش ۴۰ درصدی تعرفه‌های اینترنت، مکالمه و پیامک بودیم. کارشناسان بسیاری از رشد نامتناسب نرخ تعرفه بسته‌های اینترنت با تورم سخن گفته‌اند. این در حالی است که نوسانات ارزی، درآمد اپراتورها را تحت تاثیر گذاشته و توان آن‌ها را برای سرمایه‌گذاری بیشتر کاهش داده است.

دنیای اقتصاد: آیا اینترنت در ایران ارزان است؟ این سوالی است که برای رسیدن به پاسخش، باید فاکتورهای متعددی را سنجید. این بررسی می‌تواند عمقی بیشتر از عمق عرفی یک گزارش داشته باشد. اما اگر قرار بر این باشد که بسته‌هایی با حجم تقریبا یکسان در بازه‌ای حدودا برابر را مرجع مقایسه بدانیم، می‌توان به تحلیلی ابتدایی از این پاسخ دست یافت.

خریدار ایرانی برای یک بسته پنج گیگابایتی ماهانه یکی از اپراتورهای سرویس‌دهنده در بازار داخل کشور، که اینجا همراه اول به‌عنوان مبنا قرار گرفته شده است، ۶۲ هزار و ۶۶۰ تومان می‌پردازد که با نرخ ارز آزاد معادل ۰.۲۴ دلار آمریکا است و هزینه هر گیگابایت را در محدوده ۴.۸ سنت قرار می‌دهد. البته باتوجه به نوسانات ارزی، معادل دلاری ممکن است تغییر کند.

همین میزان داده در ترکیه با برچسب ۶۰۰ لیری ترک‌سل، ۱۲.۱۲ دلار برآورد می‌شود و قیمت هر گیگابایت را به حدود ۲.۴۲ دلار می‌رساند. سنجش تعرفه‌ها در شش بازار ایران، ترکیه، هند، پاکستان، ایتالیا و کانادا گواهی بر آن است که شکاف قیمتی میان ارزان‌ترین و گران‌ترین بسته، با وجود افزایش ۴۰ درصدی تعرفه‌ها، همچنان اختلاف قیمت بسته‌ها بیش از ۱۰۰ برابر است. این فاصله قابل توجه را می‌توان معلول تفاوت در ساختار عرضه، خدمات متبوع و الگوی فروش اپراتورها تلقی کرد. نقطه شروع مقایسه، سنجش دقیق ارزش اسمی و واحد هر گیگابایت در این شش نمونه منتخب است.

البته باید به این مورد توجه داشت که نقش زیرساخت‌ها در کیفیت خروجی اینترنت اهمیت بالایی دارد. اپراتورهای شناخته شده در بازارهای توسعه‌یافته از توان بالایی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت خود برخوردارند و همین موضوع را می‌توان در نحوه قیمت‌گذاری بسته‌های اینترنتی‌شان مورد توجه و بررسی قرار داد. تمامی کارشناسان اذعان می‌کنند که کیفیت اینترنت زمانی بهتر می‌شود که زیرساخت آن بهبود پیدا کند.

تحلیل تفاوت مدل‌های قیمت‌گذاری با کشورهای همسایه

بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد الگوی فروش داده در جهان پیرامون سه محور کلی می‌چرخد: بسته‌های خالص حجمی، بسته‌های ترکیبی یا مشروط و طرح‌های پرحجم یا شبه‌نامحدود. عبور از ارقام خام و ورود به لایه‌های عمیق منطق قیمت‌گذاری، تفاوت‌های ساختاری این شش بازار را نمایان می‌سازد.

در ایران، قیمت‌گذاری تعرفه‌های بسته‌های اینترنت مسائل مختلفی دارد و درخواست اپراتورها برای افزایش قیمت آن‌ها توسط وزارت ارتباطات، بارها رد شد. هرچند همانطور که ذکر شد این سیستم قیمت‌گذاری اخیرا دستخوش تغییراتی شد و به‌غیر از اینترنت، بسته‌های مکالمه و پیامک هم از قاعده افزایش ۴۰ درصدی مستثنی نبودند.

مثلا مشترک همراه اول برای دریافت بیشترین حجم یا به‌عبارت دیگر که به تصویر ما از قیاس عمق می‌بخشد، گران‌ترین بسته اینترنت همراه، یعنی ۱۰۰ گیگابایت چهارماهه، البته بدون مبلغ مالیات، یک میلیون و ۵۷ هزار تومان بپردازد. که با نرخ ارز آزاد معادل ۴.۰۱ دلار آمریکا است و هزینه هر گیگابایت را در محدوده ۴ سنت قرار می‌دهد. الگوی همراه اول بر عرضه حجم مشخص بدون انباشت خدمات جانبی استوار است. این مدل، امکان دسترسی پایه را با کمترین هزینه اسمی فراهم می‌سازد.

در ترکیه، اپراتور ترک‌سل بسته ۵ گیگابایتی خود را با اعتبار ۴ هفته‌ای به بهای ۶۰۰ لیر عرضه می‌کند. تبدیل ارز، این رقم را در سطح ۱۲.۱۲ دلار قرار می‌دهد تا بهای هر گیگابایت به ۲.۴۲ دلار برسد. ساختار فروش در بازار ترکیه تمایل بالایی به دوره‌های اعتبار کوتاه‌تر دارد. البته باید به یک مورد دیگر در مورد بازار ترکیه نیز توجه داشت.

ساختار فروش در بازار ترکیه، به‌ویژه در بخش پیش‌پرداخت (که سهم آن بر اساس داده‌های اخیر BTK حدود ۱۷ درصد است)، تمایل نسبی به دوره‌های اعتبار کوتاه‌تر (چهار هفته یا کمتر) نشان می‌دهد. در این زمینه می‌توان فرض کرد که دسترسی نسبی گسترده به وای‌فای در فضاهای عمومی، کافه‌ها، مراکز خرید و شبکه شهرداری‌ها (مانند İBB WiFi در استانبول با هزاران نقطه دسترسی رایگان و اغلب نامحدود و پوشش مشابه در آنکارا و ازمیر) مصرف داده همراه را تا حدی تعدیل می‌کند و کاربر را به خرید بسته‌های کوتاه‌مدت یا تکمیلی سوق می‌دهد.

در پاکستان، اپراتور جَز طرح ۶ گیگابایتی «مهانا بچت» با اعتبار ۳۰ روزه را به قیمت ۴۷۸ روپیه ارائه می‌دهد که معادل ۱.۷۳ دلار است. ظاهر ارقام، بهای هر گیگابایت را حدود ۲۸.۸ سنت نشان می‌دهد؛ اما ساختار بسته شامل محدودیت‌های مشخصی است. ۶ گیگابایت داده اختصاص‌یافته منحصرا در بسترهای مشخصی همچون واتس‌اپ، ایمو و تماشا قابل مصرف است و در کنار آن، ۳۰۰ دقیقه مکالمه درون‌شبکه‌ای، ۵۰ دقیقه تماس برون‌شبکه‌ای و ۱۰۰۰ پیامک گنجانده شده است. بهای پرداختی در واقع بهای مجموعه‌ای از خدمات ارتباطی گوناگون محسوب می‌شود.

بازار افغانستان را می‌توان در انتهای بخش همسایگان نیز مورد بررسی قرار داد. یکی از مهمترین اپراتورهای این کشور یعنی اتصالات، قیمت بسته پنج گیگابایتی ماهانه خود را ۴۰۰ افغانی اعلام کرده است که با ۶.۲ دلار برابر می‌کند. بر همین اساس، هر گیگ به ارزش ۱.۲۴دلار محاسبه می‌شود. این بسته بدون خدمات جانبی به کاربر ارائه می‌شود و از این نظر با سیستم عرضه در ایران شباهت دارد.

مدل‌های قیمت‌‌گذاری در بازارهای غیرهمسایه

ایتالیا بازاری با الگویی متفاوت دارد. اپراتور ایلیاد، عرضه ۱۵۰ گیگابایت داده ۳۰ روزه در کنار مکالمه و پیامک نامحدود به قیمت ۷.۹۹ یورو (۸.۹۷ دلار)، شاخص بهای هر گیگابایت را به مرز ۰.۰۵۹ دلار کاهش می‌دهد. در این ساختار، مرز میان بسته حجمی و دسترسی نامحدود کم‌رنگ می‌شود و رقابت بر سر ارائه حجم‌های فوق‌العاده با بهای ثابت شکل می‌گیرد.

این وضعیت در بازار هند با اپراتور جیو مورد بررسی قرار گرفته است. این اپراتور بسته ۵ گیگابایتی ۲۸ روزه را با قیمت ۱۱۱ روپیه به فروش می‌رساند. این واحد پولی معادل ۱.۱۷ دلار ارزش‌گذاری می‌شود و هزینه هر گیگابایت را در مرز ۲۳.۴ سنت تثبیت می‌کند. بازار هند تحت تاثیر رقابت فشرده اپراتورها، تعرفه داده را در سطحی متناسب با ظرفیت بازار تنظیم کرده است تا ضریب نفوذ اینترنت همراه حفظ شود.

بازار کانادا به عنوان شبکه‌ای توسعه یافته در این جدول مقایسه، سطحی دیگر از بازار جهانی را نشان می‌دهد. بسته ۵ گیگابایتی لاکی‌موبایل با اعتبار یک‌ماهه، ۲۵ دلار کانادا (حدود ۱۷.۷۱ دلار آمریکا) قیمت‌گذاری شده است که نرخ هر گیگابایت را به ۳.۵۴ دلار می‌رساند. جزئیات عرضه این اپراتور روشن می‌سازد که حجم پایه بسته ۴ گیگابایت است و دریافت ۱ گیگابایت اضافه، منوط به فعال‌سازی شارژ خودکار خواهد بود. کانادا بدین ترتیب در زمره گران‌ترین بازارهای بررسی‌شده جای می‌گیرد. بسته مشروط که در کشورهای دیگر نمونه آن کمتر به چشم می‌خورد.

در بازه مهر ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵، یکی از متغیر قابل محاسبه با دو مشاهده تاریخ‌دار، نرخ دلار بازار آزاد است. در ۲۷ مهر ۱۴۰۰ قیمت دلار آزاد ۲۷ هزار و ۴۳۵ تومان ثبت شده است. این دو رقم نشان می‌دهد دلار در این دوره حدود ۸۶۲ درصد افزایش یافته و تقریبا ۹.۶ برابر شده است.

چالش‌های توسعه شبکه در بازار ایران

«دنیای اقتصاد» پیشتر در مصاحبه‌های با کارشناسان این حوزه به مسائل و چالش‌های توسعه شبکه اینترنت کشور پرداخته بود. رشد نامتناسب بهای بسته‌های اینترنت در نسبت با تورم، یکی از دلایل عقب‌ماندگی و افت کیفیت تلقی می‌شود. باید توجه داشت که مشکلات تحریمی و نوسانات ارزی این امر را دشوار کرده‌اند.

داده‌های مرکز ملی آمار، فاصله آهنگ رشد سطح عمومی قیمت‌ها را در شش کشور منتخب نشان می‌دهد. تورم نقطه به نقطه ایران در شهریور ۱۴۰۵ به نرخ ۸۹.۸ درصد رسیده است. این در حالی است که این شاخص نسبت به مهر سال ۱۴۰۰، ۷.۱ برابر شده و رشدی ۶۱۰ درصدی را تجربه کرده است. می‌توان به‌طور جزئی به تورم نقطه‌ به نقطه اعلام شده گروه ارتباطات هم توجه داشت. این شاخص در مهر ۱۴۰۰ ، ۱.۲ درصد بود و در بازه مذکور یعنی شهریور ۱۴۰۵، به عدد ۱۲۱ درصد رسیده است. با توجه به همین مساله می‌توان درخواست اپراتورها مبنی بر افزایش ۱۰۰ درصدی تعرفه‌ها را درک کرد.

ترکیه در سپتامبر ۲۰۲۶ رقم ۲۹.۷۳ درصد، پاکستان ۱۰.۳ درصد، هند ۵.۵۴ درصد، ایتالیا ۴.۲ درصد و کانادا در اوت ۲۰۲۶ رقم ۳ درصد را گزارش کرده‌اند. این شاخص در افغانستان نیز ۷٫۹ درصد به صورت مقدماتی برآورد شده است.

تعرفه‌های اینترنت همراه در ایران در نسبت با این سطح از تورم عمومی، رشد محدودی داشته‌اند. این سطح قیمتی در فضای تورم بالا و نوسانات ارزی، منابع در دسترس برای سرمایه‌گذاری مستمر در توسعه شبکه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. شرایط تحریم‌ها نیز فرآیند تامین تجهیزات و تقویت زیرساخت را با پیچیدگی‌های ساختاری همراه ساخته است.

حالا باید قیمت دلاری بسته پنج گیگابایتی همراه اول را با نرخ دلار مهر ۱۴۰۰ مقایسه کرد تا نقش نوسانات ارزی در کاهش توان سرمایه‌گذاری مشخص شود. قیمت فعلی این بسته برابر با ۶۲ هزار و ۶۶۰ تومان است و اگر این عدد بر نرخ دلار آزاد در بیست و هفتم مهر ۱۴۰۰ یعنی ۲۷ هزار و ۴۳۵ تومان تقسیم شود، معادل دلاری آن به ۲.۲۸ دلار می‌رسد. در نتیجه، بهای هر گیگابایت در این محاسبه معادل ۴۵.۶ سنت به‌دست می‌آید. کاهش ارزش ریال در این بازه پنج‌ساله باعث شده است قیمت دلاری بسته کاهش یابد، در حالی که هزینه‌های ارزی تجهیزات و توسعه شبکه برای اپراتور بر مبنای نرخ روز ارز محاسبه می‌شود.

در چنین محیطی، اولویت عملیاتی اپراتور بر پایداری شبکه و تداوم پوشش پایه متمرکز می‌شود. همراه اول با مدل عرضه حجمی ساده و قیمت واحد پایین، امکان دسترسی گسترده را فراهم می‌سازد و تمرکز مدیریتی را بر حفظ پایداری خدمت هدایت می‌کند. اپراتورهای بازارهایی با تورم پایین‌تر، ظرفیت بیشتری برای تخصیص منابع به ارتقای زیرساخت در اختیار دارند. این تفاوت در فضای کلان اقتصادی، الگوی سرمایه‌گذاری و سرعت توسعه شبکه را در بازارهای مختلف شکل می‌دهد.

تاثیر دلار در صنعت ارتباطات چیست؟

برای ورود به این بحث می‌توان به ضعف آشکار در صنعت ارتباطات ایران اشاره داشت. وجود نوسانات ارزی و تحریم‌ها، تحمیل فیلترینگ بر شبکه و سیاست‌گذاری حوزه محتوا که خود بحث جداگانه و مفصلی را می‌طلبد، سبب شده تا اقتصاد اپراتورها در کشور با ضعفی اساسی روبه‌رو باشد. حالا با فرض گرفتن این موضوع می‌توان گفت فرسایش شبکه در اقتصاد ارتباطات ایران از یک ناترازی بنیادین آغاز می‌شود. درآمدهای اپراتورها صددرصد ریالی است، اما تجهیزات، لیسانس، نگهداری و توسعه شبکه با ارز محاسبه و تامین می‌شوند. این شکاف ساختاری سبب شده است تا با جهش نرخ دلار، توان خرید دلاری اپراتورها برای نوسازی زیرساخت‌ها به شدت کاهش یابد. محمدجواد آذری جهرمی وزیر پیشین ارتباطات این واقعیت را صریحا بیان کرده بود که درآمد بخش ارتباطات ریالی است، اما بخش عمده هزینه‌های توسعه ارزی باقی می‌ماند.

ارزانی بسته‌های اینترنت در مقایسه بین‌المللی شاخص رفاه مصرف‌کننده نیست. قیمت دلاری بسته ارتباطی با تقسیم بهای ریالی بر نرخ ارز به‌دست می‌آید و افت ارزش پول ملی مخرج کسر را بزرگ‌تر می‌کند. گزارش اقتصاد موبایل آفریقای جنوب صحرا در سال ۲۰۲۴ میلادی منتشرشده توسط انجمن جی‌اس‌ام‌آر نشان می‌دهد که وابستگی سرمایه‌گذاری‌های مخابراتی به ارز خارجی، کاهش ارزش پول ملی را به‌طور مستقیم به افزایش هزینه سرمایه‌ای تبدیل می‌کند. نسبت مخارج سرمایه‌ای به درآمد در آن منطقه در پایان سال ۲۰۲۳ میلادی معادل نوزده درصد ثبت شده است.

اتحادیه بین‌المللی مخابرات در گزارش سال ۲۰۲۴ میلادی خود شاخص دیگری را برای ارزیابی استطاعت پرداخت معرفی می‌کند. این نهاد قیمت سبد خدمات ارتباطی را نسبت به درآمد ماهانه ناخالص ملی سرانه می‌سنجد. کاهش نرخ ارز قیمت دلاری بسته را کاهش می‌دهد اما توان خرید واقعی خانوار و هزینه تامین تجهیزات شبکه را در مسیر متفاوتی قرار می‌دهد. اپراتورها برای توسعه زیرساخت و خرید تجهیزات به ارز خارجی نیاز دارند و افزایش نرخ ارز هزینه ریالی اجرای پروژه‌ها را بالا می‌برد.

بودجه توسعه شبکه باید در کنار حجم فیزیکی ظرفیت ایجاد شده بررسی شود. افزایش هزینه‌های ریالی توسعه به‌طور ضروری به معنای توسعه متناسب شبکه نیست. چراکه قیمت تمام‌شده تجهیزات با نوسانات ارزی تغییر می‌کند. قراردادهای زیرساختی هم معمولا ریسک نوسان ارز را میان بخش‌های مختلف اقتصاد توزیع می‌کنند اما در شرایط کاهش توان پرداخت مشترک، انتقال تمام هزینه‌ها به قیمت تعرفه ممکن است به افت استطاعت پرداخت منجر شود. حالا می‌شود پرسید که صورتحساب ناشی از نوسان نرخ ارز در نهایت متوجه کدام بخش از اقتصاد ارتباطات می‌شود.

کشور و اپراتور	حجم و اعتبار	قیمت محلی	قیمت دلاری بسته	قیمت دلاری هر گیگابایت	مدل عرضه
ایران (همراه اول)	۵ گیگابایت / ۳۰ روز	۶۲,۶۶۰ تومانتومان	۰.۲۴دلار	۰.۰۴۷۶ دلار	خالص حجمی
ترکیه (ترک‌سل)	۵ گیگابایت / ۴ هفته	۶۰۰ لیر	۱۲.۱۲ دلار	۲.۴۲ دلار	کوتاه‌مدت / گران
هند (جیو)	۵ گیگابایت / ۲۸ روز	۱۱۱ روپیه	۱.۱۷ دلار	۰.۲۳۴ دلار	رقابتی / حجم پایه
پاکستان (جز)	۶ گیگابایت / ۳۰ روز	۴۷۸ روپیه	۱.۷۳ دلار	۰.۲۸۸ دلار	ترکیبی (محدود به پلتفرم)
ایتالیا (ایلیاد)	۱۵۰ گیگابایت / ۳۰ روز	۷.۹۹ یورو	۸.۹۷ دلار	۰.۰۵۹ دلار	پرحجم / شبه‌نامحدود
کانادا (لاکی موبایل)		۲۵ دلار کانادا	۱۷.۷۱ دلار	۳.۵۴ دلار	مشروط به شارژ خودکار
افغانستان ()		۴۰۰ افغانی	۶۰۲ دلار	۱.۲۴

واحد پول	نرخ تقریبی هر واحد به دلار آمریکا	مبنای نرخ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶)	توضیح
تومان ایران	≈ ۰.۰۰۰۰۰۳۷۹۵ دلار	بازار آزاد تهران ≈ ۲۶۳.۵۰۰ تومان برای هر دلار	نرخ فروش بازار آزاد (میانگین منابع معتبر مانند بن‌بست و ایزی‌ریت)
لیر ترکیه	≈ ۰.۰۲۰۱۸ دلار	۱ دلار ≈ ۴۹.۵۵ لیر	نرخ میدمارکت و بانک مرکزی ترکیه
روپیه هند	≈ ۰.۰۱۰۵۱ دلار	۱ دلار ≈ ۹۵.۱۷ روپیه	نرخ میدمارکت
روپیه پاکستان	≈ ۰.۰۰۳۶۱۲ دلار	۱ دلار ≈ ۲۷۶.۸۳ روپیه	نرخ بانک ملی پاکستان و میدمارکت
یورو	≈ ۱.۱۲۳۶ دلار	۱ یورو ≈ ۱.۱۲۳۶ دلار
دلار کانادا	≈ ۰.۷۰۷ دلار	۱ دلار کانادا ≈ ۰.۷۰۷ دلار آمریکا
افغانی افغانستان	≈۰.۰۱۱۵ دلار	۱ افغانی ≈ ۰.۰۱۱۵ دلار آمریکا	مراجع آنلاین

کشور	نرخ تورم عمومی؛ نسبت به ماه مشابه سال قبل	دوره آماری	مرجع برای کنترل و استناد
ایران	۸۹.۸ درصد	شهریور ۱۴۰۵	مرکز آمار ایران
ترکیه	۲۹.۷۳ درصد	سپتامبر ۲۰۲۶	مؤسسه آمار ترکیه
هند	۵.۵۴ درصد	سپتامبر ۲۰۲۶؛ موقت	وزارت آمار و اجرای برنامه هند، MoSPI
پاکستان	۱۰.۳ درصد	سپتامبر ۲۰۲۶؛ گرد‌شده به یک رقم اعشار	اداره آمار پاکستان، PBS
ایتالیا	۴.۲ درصد	سپتامبر ۲۰۲۶؛ نهایی	مؤسسه ملی آمار ایتالیا، ISTAT
کانادا	۳.۰ درصد	اوت ۲۰۲۶	اداره آمار کانادا، Statistics Canada
افغانستان	۷.۹ درصد		بانک جهانی، گزارش «پایش اقتصادی افغانستان ـ سپتامبر ۲۰۲۶»

شاخص	مهر ۱۴۰۰	مهر ۱۴۰۵
قیمت بسته ۵ گیگابایتی همراه اول	۶۲۶۶۰
نرخ دلار آزاد	۲۷۴۳۵	۲۶۳۵۰۰
معادل دلاری بسته	۲.۲۸	۰.۲۴
	۰.۴۵۶	۰.۰۴۸

• وضعیت ناامید کننده اینترنت ایران را ببینید
• درخواست اپراتورها برای افزایش ۱۰۰درصدی تعرفه‌های اینترنت/ توضیحات سخنگوی دولت درباره افزایش قیمت اینترنت
• روایت یک نماینده از تلاش نمایندگان برای بستن اینترنت/ همه اپلیکیشن‌ها فیلتر شده، کیفیت اینترنت هم در ضعیف‌ترین حالت است/ آقایان چه چیزی در سر دارند؟
• کاهش ۶۰درصدی ترافیک اینترنت ایران در هفت روز گذشته به روایت کلادفلر
• اظهارات رئیس سازمان فناوری اطلاعات درباره احتمال قطع کابل‌های اینترنت+ فیلم