انقلاب هوش مصنوعی اغلب با زبان انرژی توصیف می‌شود: چند گیگاوات برق، چند نیروگاه جدید، چند خط انتقال. اما این انقلاب یک بعد پنهان‌تر هم دارد که مستقیماً به زندگی روزمره میلیون‌ها نفر گره خورده است: برخلاف برق که می‌توان از منابع مختلف و حتی از فاصله دور تأمین کرد، آب معمولاً محلی است.
مرکز داده‌ای که در یک حوضه کم‌آب ساخته می‌شود، مستقیماً با کشاورزان، خانوارها و اکوسیستم‌های همان حوضه بر سر یک منبع مشترک رقابت می‌کند. پرسش آینده، دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی آب مصرف می‌کند یا نه. پرسش این است: آیا جوامع، شرکت‌های فناوری و سیاست‌گذاران می‌توانند به اندازه کافی سریع، شفاف و هماهنگ عمل کنند تا زیرساختی بسازند که هم بتواند داده‌های جهان را پردازش کند، و هم آب را برای نسل‌های بعد در همان حوضه‌هایی که این داده‌ها را پردازش می‌کنند حفظ کند.
ایران هنوز در مقیاس جهانی، بازیگر بزرگی در صنعت مراکز داده‌پردازی نیست، اما این تصور به سرعت در حال تغییر است. سرمایه‌گذاری در زیرساخت ابری داخلی، الزامات محلی‌سازی داده، رشد شرکت‌های فناوری اطلاعات و علاقه فزاینده به هوش مصنوعی، همگی به این معنا هستند که تقاضا برای ظرفیت پردازشی داخلی در سال‌های آینده افزایش خواهد یافت.
پرسش اصلی این نیست که آیا ایران به مراکز داده بیشتری نیاز خواهد داشت؛ پرسش این است که این مراکز کجا، چگونه و با چه پیامدهایی برای منابع آبی کشور ساخته خواهد شد. نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود این است که ایران، به دلیل تجربه تاریخی طولانی در مدیریت کمبود آب، می‌تواند در برخی جنبه‌ها از کشورهایی مثل آمریکا جلوتر باشد، نه عقب‌تر.
بسیاری از مراکز داده آمریکایی با فناوری تبخیری قدیمی ساخته شده‌اند و اکنون در حال بازطراحی پرهزینه به سمت خنک‌سازی کم‌آب‌بر هستند. ایران این فرصت را دارد که از همان ابتدا، مراکز داده‌پردازی جدید را با خنک‌کننده‌های هوابرد، مدارهای بسته آب و طراحی‌های بدون تبخیر بسازد؛ بدون تحمیل هزینه بازسازی زیرساخت‌های قدیمی. تابش آفتاب فراوان در بسیاری از مناطق کشور نیز می‌تواند مراکز داده را به سمت ترکیب انرژی خورشیدی با خنک‌سازی هوابرد سوق دهد؛ رویکردی که هم مصرف آب و هم مصرف سوخت‌های فسیلی را کاهش می‌دهد.
به‌علاوه، تجربه چند دهه‌ای کشور در بازچرخانی آب پساب، به ویژه در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، می‌تواند مستقیماً به این حوزه جدید منتقل شود؛ به‌جای آنکه هر صنعت جدید از صفرشروع کند.
اگر ایران بخواهد از تجربه سایر کشورها درس بگیرد، نه فقط تکرار کند، چند اصل می‌تواند راهنما باشد. نخست، تصمیم‌گیری درباره احداث مراکز داده پردازی جدید نباید فقط بر عهده نهادهای ارتباطاتی یا انرژی باشد، بلکه باید با مشارکت مستقیم شرکت‌های آب و فاضلاب منطقه‌ای؛ یعنی دقیقاً همان الگوی برنامه‌ریزی یکپارچه آب و انرژی انجام شود.
دوم، هر پروانه ساخت باید مشروط به افشای عمومی میزان مصرف آب پیش‌بینی‌شده و گزارش‌دهی دوره‌ای مصرف واقعی باشد؛ نبود چنین شفافیتی، همان‌طور که در آمریکا دیده شد، اعتماد عمومی را از بین می‌برد.
سوم، اولویت مکان‌یابی باید با مناطقی باشد که دسترسی به پساب تصفیه‌شده یا ظرفیت اضافه آبخوان دارند، نه لزوماً نزدیک‌ترین نقطه به شبکه برق یا کاربران. چهارم، و شاید مهم‌ترین اصل، این تصمیمات نباید به‌صورت مورد به مورد و واکنشی گرفته شوند؛ آینده هر منبع محدود، از جمله ظرفیت پردازش دیجیتال کشور، به برنامه‌ریزی سناریومحور نیاز دارد که هم رشد صنعت داده پردازی را در نظر بگیرد و هم نوسان‌های فزاینده اقلیمی را.
در نهایت، نوسانات اقلیم این معادله را پیچیده‌تر هم می‌کند و هم فرصت تازه‌ای می‌آفریند. پیچیده‌تر، چون هر منبع آبی جدیدی که به مصرف صنعتی اختصاص می‌یابد، در شرایطی رخ می‌دهد که بارش‌ها نامنظم‌تر و خشکسالی‌ها عمیق‌تر شده‌اند. رشد صنعت داده پردازی در ایران هنوز در مراحل ابتدایی است، بنابراین فرصت آفرین است.
این کشور، برخلاف بسیاری از کشورهای پیشرفته، هنوز فرصت دارد زیرساختی را از پایه و با در نظر گرفتن محدودیت‌های آبی بسازد، به‌جای آنکه بعداً مجبور به اصلاح یک اشتباه گران‌قیمت شود.
* عضو پیوسته و رئیس شاخه آبیاری گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم