افزایش قیمت نفت و گاز در پی جنگ‌های اوکراین و خاورمیانه، روند گذار انرژی را سرعت بخشیده است. فروش خودروهای برقی در اروپا رشد چشمگیری داشته، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر رکورد زده و فناوری‌های ذخیره‌سازی برق در حال گسترش هستند.
به گزارش تجارت نیوز، جهان در کمتر از پنج سال با دو بحران بزرگ انرژی مواجه شده است؛ نخست پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ و سپس در پی تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای انتقال نفت و گاز. این تحولات بار دیگر آسیب‌پذیری اقتصادهای وابسته به سوخت‌های فسیلی را آشکار کرده و ضرورت تغییر الگوی تأمین انرژی را افزایش داده است.
افزایش قیمت بنزین و گازوئیل، هزینه واردات نفت و نگرانی درباره امنیت انرژی، اکنون مصرف‌کنندگان، شرکت‌ها و دولت‌ها را بیش از گذشته به سمت خودروهای برقی، انرژی خورشیدی و بادی، باتری‌های ذخیره‌سازی و پمپ‌های حرارتی سوق می‌دهد.
در چنین شرایطی، گذار سبز دیگر صرفاً موضوعی زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به مسئله‌ای اقتصادی و راهبردی تبدیل شده است. کاهش هزینه انرژی، تقویت استقلال کشورها و محدود کردن تأثیر بحران‌های ژئوپلیتیکی از مهم‌ترین دلایلی هستند که برقی‌سازی را در مرکز سیاست‌های انرژی قرار داده‌اند.
رشد فروش خودروهای برقی در اروپا؛ تغییر رفتار مصرف‌کنندگان
افزایش قیمت سوخت، بازار خودروهای برقی را در بسیاری از کشورهای اروپایی تقویت کرده است. مصرف‌کنندگان که پیش‌تر ممکن بود به دلیل قیمت اولیه بالاتر خودروهای برقی از خرید آن‌ها صرف‌نظر کنند، اکنون بیش از گذشته هزینه سوخت و مخارج استفاده روزمره را در تصمیم‌گیری خود در نظر می‌گیرند.
بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش، در برخی کشورهای شمال اروپا خودروهای مجهز به موتور احتراقی سهم بسیار کمتری از بازار خودروهای جدید دارند. همچنین، سهم خودروهای تمام‌برقی از فروش خودروهای جدید در پرتغال و بلژیک به حدود یک‌دوم و در فرانسه و آلمان به حدود یک‌سوم رسیده است.
در اسپانیا نیز شمار خودروهای برقی در حال تردد به حدود ۴۰۰ هزار دستگاه رسیده است؛ هرچند این کشور در مقایسه با برخی بازارهای پیشرو اروپایی همچنان با فاصله مواجه است.
لوئیس والدس، تحلیلگر بازار خودروهای برقی در اسپانیا، می‌گوید افزایش تقاضا به حدی بوده که برخی خودروسازان برای پاسخ‌گویی به سفارش‌ها با محدودیت موجودی روبه‌رو شده‌اند. به گفته او، در تعدادی از بازارهای اروپایی، سفارش‌های ثبت‌شده از ماه‌های مارس و آوریل همچنان در حال پردازش هستند.
این روند نشان می‌دهد که تغییر رفتار مصرف‌کنندگان تنها به نگرانی‌های زیست‌محیطی مربوط نیست. در شرایطی که هزینه سوخت‌های فسیلی افزایش می‌یابد، خودروهای برقی می‌توانند از نظر هزینه استفاده نیز جذاب‌تر شوند.
انرژی‌های تجدیدپذیر و باتری‌ها در مسیر رشد بی‌سابقه
تحول در بازار خودرو تنها بخشی از تغییرات گسترده‌تر در صنعت انرژی است. هم‌زمان با افزایش فروش خودروهای برقی، ظرفیت تولید برق از منابع تجدیدپذیر و زیرساخت‌های ذخیره‌سازی انرژی نیز در حال افزایش است.
بر اساس آمار نقل‌شده در گزارش، ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر در جهان طی سال گذشته ۱۵.۵ درصد افزایش یافته و به رکورد جدیدی رسیده است. همچنین، پیش‌بینی شده است ظرفیت ذخیره‌سازی برق در جهان طی سال جاری میلادی دو برابر شود.
اهمیت باتری‌ها در این میان بسیار بالاست. انرژی خورشیدی و بادی به شرایط آب‌وهوایی وابسته‌اند و تولید آن‌ها در ساعات مختلف شبانه‌روز تغییر می‌کند. باتری‌های ذخیره‌سازی می‌توانند برق تولیدشده در زمان اوج تولید را ذخیره کنند و در زمان افزایش تقاضا یا کاهش تولید در اختیار شبکه قرار دهند.
گسترش این فناوری‌ها همچنین می‌تواند استفاده از خودروهای برقی را تسهیل کند؛ زیرا توسعه شبکه برق و ذخیره‌سازی انرژی، ظرفیت تأمین برق موردنیاز حمل‌ونقل و سایر بخش‌های اقتصادی را افزایش می‌دهد.
به این ترتیب، خودروهای برقی و انرژی‌های تجدیدپذیر دو روند جدا از یکدیگر نیستند، بلکه مکمل هم محسوب می‌شوند. هرچه برق پاک و زیرساخت ذخیره‌سازی بیشتر توسعه پیدا کند، امکان کاهش وابستگی حمل‌ونقل به بنزین و گازوئیل نیز افزایش می‌یابد.
شرکت‌های نفتی هم تأثیر خودروهای برقی را پذیرفته‌اند
گسترش خودروهای برقی اکنون توجه شرکت‌های بزرگ نفت و گاز را نیز به خود جلب کرده است. افزایش فروش خودروهای برقی و توسعه کامیون‌های برقی می‌تواند در بلندمدت بر تقاضای جهانی نفت تأثیر بگذارد.
مدیرعامل شرکت توتال‌انرژیز اخیراً از رشد فروش خودروهای برقی در مناطق مختلف جهان سخن گفته و این روند را قابل توجه توصیف کرده است. او همچنین تأکید کرده که برقی‌سازی حمل‌ونقل، همان‌طور که در چین مشاهده می‌شود، دیر یا زود بر تقاضای نفت خام اثر خواهد گذاشت.
بروس داگلاس، مدیر اجرایی اتحاد جهانی انرژی‌های تجدیدپذیر، نیز معتقد است گسترش انرژی‌های پاک و برقی‌سازی می‌تواند تقاضا برای سوخت‌های فسیلی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
او به کاهش ۱۶ درصدی تقاضای نفت در بخش حمل‌ونقل چین نسبت به سال گذشته اشاره کرده است. البته این کاهش تنها به خودروهای برقی مربوط نمی‌شود و عواملی مانند تغییر الگوی رفت‌وآمد، گسترش دورکاری و سایر تحولات اقتصادی نیز در آن نقش دارند.
با این حال، رشد خودروهای برقی می‌تواند نشانه‌ای از تغییر ساختاری در بازار انرژی باشد؛ تغییری که به‌تدریج از وابستگی حمل‌ونقل به نفت می‌کاهد. این روند به معنای پایان فوری مصرف سوخت‌های فسیلی نیست، اما می‌تواند مسیر تقاضای جهانی نفت را در سال‌های آینده تغییر دهد.
برقی‌سازی اقتصاد اروپا چقدر هزینه واردات انرژی را کاهش می‌دهد؟
اروپا یکی از آسیب‌پذیرترین مناطق جهان در برابر افزایش هزینه واردات نفت و گاز است. وابستگی بخش مهمی از اقتصاد این قاره به منابع انرژی وارداتی، در زمان بحران‌های ژئوپلیتیکی به افزایش هزینه‌ها و فشار بر مصرف‌کنندگان منجر می‌شود.
بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش، اتحادیه اروپا در سال گذشته بیش از ۳۰۰ میلیارد یورو برای واردات نفت و گاز هزینه کرده است. همچنین، برآورد نقل‌شده از جان روزنو، پژوهشگر دانشگاه آکسفورد، نشان می‌دهد اختلال در تنگه هرمز می‌تواند حدود ۵۰ میلیارد یورو هزینه اضافی به این رقم اضافه کند.
در مقابل، کمیسیون اروپا برآورد کرده است که برقی‌سازی اقتصاد این اتحادیه می‌تواند تا سال ۲۰۴۰ هزینه‌های انرژی را حدود ۲۶۰ میلیارد یورو کاهش دهد. این برآورد، اهمیت اقتصادی توسعه خودروهای برقی، پمپ‌های حرارتی و سایر فناوری‌های الکتریکی را نشان می‌دهد.
منطق اقتصادی این تغییر روشن است. هرچه کشورها بتوانند بخش بیشتری از نیازهای حمل‌ونقل، گرمایش و فعالیت‌های صنعتی خود را با برق تأمین کنند، وابستگی آن‌ها به واردات نفت و گاز کاهش می‌یابد؛ به‌ویژه اگر برق موردنیاز از منابع داخلی و تجدیدپذیر تولید شود.
در چنین شرایطی، بحران انرژی می‌تواند به عاملی برای تسریع سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پاک تبدیل شود و بخشی از هزینه‌هایی را که پیش‌تر صرف واردات سوخت می‌شد، به توسعه فناوری و ظرفیت تولید داخلی اختصاص دهد.
آیا خودروهای برقی واقعاً ارزان‌تر از خودروهای بنزینی هستند؟
یکی از مهم‌ترین موانع گسترش خودروهای برقی، هزینه خرید اولیه آن‌ها بوده است. با این حال، کاهش تدریجی هزینه باتری و افزایش رقابت میان خودروسازان، فاصله قیمتی میان خودروهای برقی و مدل‌های بنزینی را در برخی بازارها کمتر کرده است.
در چین، بر اساس گزارش، برخی خودروهای برقی با مشخصات قابل مقایسه، اکنون ارزان‌تر از نمونه‌های بنزینی خود هستند. در اروپا نیز قیمت خرید اولیه در برخی بخش‌های بازار به یکدیگر نزدیک شده است؛ هرچند اختلاف قیمت همچنان به برند، مدل، کشور و تجهیزات خودرو بستگی دارد.
علاوه بر قیمت خرید، هزینه استفاده از خودرو نیز اهمیت دارد. خودروهای برقی معمولاً انرژی را کارآمدتر از خودروهای مجهز به موتور احتراقی مصرف می‌کنند و هزینه نگهداری آن‌ها در بسیاری از موارد کمتر است. با این حال، میزان صرفه‌جویی به قیمت برق، قیمت سوخت، هزینه بیمه، استهلاک باتری و امکان شارژ خانگی بستگی دارد.
خاویر کوگات، کارشناس انرژی، معتقد است افزایش قیمت بنزین می‌تواند حتی مصرف‌کنندگانی را که انگیزه زیست‌محیطی ندارند، به سمت خودروهای برقی سوق دهد. به بیان دیگر، وقتی هزینه سوخت افزایش می‌یابد، صرفه‌جویی اقتصادی به یکی از مهم‌ترین عوامل تصمیم‌گیری تبدیل می‌شود.
در اسپانیا نیز بخشی از افزایش هزینه واقعی سوخت تحت تأثیر حمایت‌های دولتی قرار گرفته است. بر اساس گزارش، یارانه‌ای معادل ۰.۲۰ یورو برای هر لیتر سوخت در محاسبات مطرح‌شده لحاظ شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد قیمت پرداختی مصرف‌کننده لزوماً تمام هزینه اقتصادی سوخت را منعکس نمی‌کند.
بهره‌وری انرژی؛ مزیت مهم خودروهای برقی و پمپ‌های حرارتی
مزیت برقی‌سازی تنها به قیمت انرژی یا کاهش آلایندگی محدود نیست. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فناوری‌های الکتریکی، بهره‌وری بالاتر آن‌ها در تبدیل انرژی به حرکت یا گرماست.
بر اساس برآورد جان روزنو از دانشگاه آکسفورد، خودروهای برقی و پمپ‌های حرارتی می‌توانند حدود سه تا چهار برابر کارآمدتر از جایگزین‌های مبتنی بر سوخت‌های فسیلی باشند. این تفاوت به این معناست که برای ارائه خدمات مشابه، به انرژی اولیه کمتری نیاز دارند.
در خودروهای بنزینی، بخش زیادی از انرژی سوخت به شکل گرما هدر می‌رود؛ در حالی که موتورهای برقی سهم بیشتری از انرژی دریافتی را به حرکت تبدیل می‌کنند. پمپ‌های حرارتی نیز به‌جای تولید مستقیم گرما از طریق سوزاندن سوخت، گرما را از محیط منتقل می‌کنند و به همین دلیل می‌توانند با مصرف برق کمتر، گرمای بیشتری فراهم کنند.
این تفاوت در شرایط بحران انرژی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هرچه مصرف انرژی برای انجام یک فعالیت کاهش یابد، میزان مواجهه اقتصاد با افزایش قیمت سوخت و اختلال در واردات نیز کمتر خواهد شد.
از سوی دیگر، عمر طولانی تجهیزات انرژی و خودروها باعث می‌شود انتخاب‌های امروز اثرات بلندمدتی داشته باشند. خودروی بنزینی یا سامانه گرمایشی گازسوزی که امروز خریداری می‌شود، ممکن است حدود ۱۵ سال یا بیشتر در حال استفاده باقی بماند. بنابراین، ادامه سرمایه‌گذاری در فناوری‌های وابسته به سوخت‌های فسیلی می‌تواند وابستگی انرژی را برای سال‌های آینده تثبیت کند.
بحران خاورمیانه هزینه سوخت‌های فسیلی را افزایش داده است
تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای انتقال نفت، هزینه بیشتری به کشورهای واردکننده انرژی تحمیل کرده است. این افزایش هزینه تنها به قیمت پرداختی در پمپ‌بنزین محدود نمی‌شود، بلکه بر هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی و تراز تجاری کشورها نیز اثر می‌گذارد.
بروس داگلاس برآورد کرده است که افزایش هزینه سوخت‌های فسیلی در شرایط مورد بررسی، روزانه حدود ۱.۸ میلیارد دلار هزینه اضافی برای واردکنندگان در سراسر جهان ایجاد می‌کند.
چنین رقمی نشان می‌دهد که وابستگی به نفت و گاز وارداتی می‌تواند در دوره‌های بحران، فشار مالی قابل توجهی بر اقتصاد جهانی وارد کند. در مقابل، توسعه برق پاک، خودروهای برقی و فناوری‌های کم‌مصرف می‌تواند بخشی از این آسیب‌پذیری را کاهش دهد.
البته برقی‌سازی به‌تنهایی همه مشکلات امنیت انرژی را حل نمی‌کند. کشورها همچنان به شبکه‌های برق پایدار، تجهیزات ذخیره‌سازی، مواد اولیه باتری و زیرساخت‌های مناسب نیاز دارند. با این حال، کاهش مصرف نفت و گاز در بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل و گرمایش، می‌تواند وابستگی مستقیم اقتصادها به بازار جهانی سوخت را محدود کند.
هدف‌گذاری جهانی برای افزایش سهم برق در مصرف انرژی
بحث برقی‌سازی اکنون به مذاکرات بین‌المللی اقلیمی نیز راه یافته است. بر اساس گزارش، مراد کوروم، رئیس اجلاس اقلیمی COP31 که قرار است در نوامبر در آنتالیای ترکیه برگزار شود، پیشنهادی برای افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان مطرح کرده است.
هدف این پیشنهاد آن است که سهم برق از مصرف نهایی انرژی جهانی تا سال ۲۰۳۵ به ۳۵ درصد برسد؛ در حالی که سهم فعلی حدود ۲۳ درصد برآورد شده است.
تحقق چنین هدفی مستلزم تغییرات گسترده در بخش‌های مختلف اقتصاد، از حمل‌ونقل و ساختمان‌ها گرفته تا صنایع تولیدی است. افزایش تعداد خودروهای برقی، جایگزینی سامانه‌های گرمایشی فسیلی با پمپ‌های حرارتی و برقی‌سازی فرآیندهای صنعتی می‌توانند در رسیدن به این هدف نقش داشته باشند.
با این حال، افزایش سهم برق به‌تنهایی تضمین‌کننده کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیست. نتیجه نهایی به این بستگی دارد که برق موردنیاز چگونه تولید شود.
چرا برقی‌سازی بدون انرژی پاک کافی نیست؟
یکی از مهم‌ترین چالش‌های گذار انرژی آن است که همه کشورها هنوز از برق کم‌کربن برخوردار نیستند. در برخی اقتصادها، زغال‌سنگ و گاز طبیعی همچنان سهم قابل توجهی از تولید برق را تشکیل می‌دهند.
اگر خودروهای برقی و تجهیزات گرمایشی الکتریکی با برقی کار کنند که عمدتاً از سوخت‌های فسیلی تولید شده است، میزان کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمتر از حالتی خواهد بود که برق از منابع پاک تأمین شود. البته بهره‌وری بالاتر تجهیزات الکتریکی همچنان می‌تواند مصرف انرژی اولیه را کاهش دهد، اما میزان منفعت زیست‌محیطی به ترکیب منابع تولید برق وابسته است.
ساویو کاروالیو از سازمان اقلیمی 350.org نیز بر همین نکته تأکید کرده و معتقد است برقی‌سازی باید هم‌زمان با گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی پیش برود.
شورای اتحادیه اروپا نیز در اسناد مرتبط با تدوین موضع مشترک این اتحادیه برای COP31 نسبت به این موضوع هشدار داده است که افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی، به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که برق موردنیاز از منابع پاک تأمین شود.
به همین دلیل، سیاست‌گذاران با دو وظیفه هم‌زمان روبه‌رو هستند: افزایش استفاده از برق در بخش‌های مختلف اقتصاد و پاک‌سازی شبکه‌های تولید برق از طریق توسعه انرژی خورشیدی، بادی و سایر منابع کم‌کربن.
آیا بحران انرژی به پایان عصر نفت سرعت می‌دهد؟
دو بحران بزرگ انرژی در کمتر از پنج سال، بار دیگر نشان داده‌اند که وابستگی به نفت و گاز می‌تواند اقتصاد کشورها را در برابر جنگ، اختلال در مسیرهای انتقال و افزایش ناگهانی قیمت‌ها آسیب‌پذیر کند. در مقابل، رشد فروش خودروهای برقی، افزایش ۱۵.۵ درصدی ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعه فناوری‌های ذخیره‌سازی، نشانه‌هایی از شتاب گرفتن تغییر در الگوی مصرف انرژی هستند.
برآورد کاهش احتمالی ۲۶۰ میلیارد یورویی هزینه‌های انرژی اروپا تا سال ۲۰۴۰ نیز نشان می‌دهد که برقی‌سازی می‌تواند فراتر از یک سیاست زیست‌محیطی، به ابزاری برای تقویت امنیت اقتصادی و کاهش وابستگی به واردات سوخت تبدیل شود.
با این حال، پایان عصر سوخت‌های فسیلی در کوتاه‌مدت اتفاق نخواهد افتاد. بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل سنگین، صنایع انرژی‌بر و برخی کاربردهای صنعتی همچنان با چالش‌های فنی و اقتصادی برای برقی‌سازی روبه‌رو هستند. علاوه بر این، توسعه خودروهای برقی بدون افزایش ظرفیت تولید برق پاک، به‌تنهایی نمی‌تواند تمام اهداف اقلیمی را محقق کند.
در نهایت، آینده گذار سبز به هماهنگی سه عامل بستگی دارد: گسترش خودروهای برقی و فناوری‌های کم‌مصرف، افزایش تولید برق از منابع تجدیدپذیر و توسعه زیرساخت‌های شبکه و ذخیره‌سازی. بحران انرژی ممکن است این روند را سریع‌تر کند، اما تبدیل آن به تغییری پایدار به سرمایه‌گذاری مستمر و سیاست‌گذاری بلندمدت نیاز دارد.