توسعه شبکههای اجتماعی و تغییر الگوی تمرکز و ارتباط نسل جدید، ضرورت بازنگری در شیوههای آموزش حفظ قرآن را دوچندان کرده است.
سومین نشست از سلسلهنشستهای «از مطالبه تا تحقق تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن کریم» با موضوع «الزامات و روشهای نوین حفظ قرآن کریم در عصر رسانه و هوش مصنوعی» به همت خبرگزاری ایکنا و ستاد راهبری ملی حفظ قرآن کریم برگزار شد. در این نشست محمدمهدی بحرالعلوم دبیر ستاد راهبری طرح ملی حفظ قرآن، مائده خلیلی حافظ کل، فعال فضای مجازی و مؤسس مجموعه مائدهالقرآن و عباس الهی متخصص حوزه هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات با اجراوکارشناسی مهدی حاجی درباره نسبت میان روشهای آموزش حفظ قرآن، تحولات رسانهای، ظرفیتهای فناوری و ضرورت شناخت نسل جدید به بحث و تبادل نظر پرداختند.
در آغاز نشست مهدی حاجی با اشاره به اینکه موضوع جلسه ازجمله مباحث چالشی و در عین حال مهم در مسیر تحقق مطالبه تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن کریم است، بر ضرورت بررسی روشهای نوین آموزش حفظ در شرایط جدید تأکید کرد. پس از معرفی میهمانان محمدمهدی بحرالعلوم ابراز امیدواری کرد که گفتوگوهای این نشست به طرح مطالبی کاربردی و قابل استفاده برای فعالان و علاقهمندان حوزه حفظ قرآن منجر شود. مائده خلیلی نیز با اشاره به ضرورت ایجاد تغییر و تحول در عرصه آموزشهای قرآنی، ابراز امیدواری کرد که مجموعه این نشستها بتواند گامی مؤثر در توسعه حفظ قرآن کریم باشد. عباس الهی نیز با تأکید بر اهمیت پرداختن به موضوع حفظ قرآن در فضای اسلامی، حضور در این گفتوگو را فرصتی برای بررسی راهکارهایی دانست که بهویژه برای نوجوانان در حوزه حفظ قرآن سودمند باشد.
بحرالعلوم؛ فضای مجازی فقط یک ابزار نیست
محمدمهدی بحرالعلوم: در طرح بحث اصلی نشست، باید مسئله را از این پرسش آغاز کرد که با توجه به شکلگیری فضای جدید زندگی و ارتباطات، الزامات روشهای نوین حفظ قرآن چیست؟ و آیا شیوههایی که امروز در کشور برای آموزش حفظ به کار گرفته میشود، متناسب با این تحولات پیش رفته است یا همچنان عمدتاً بر روشهای گذشته تکیه دارد؟
حفظ قرآن، آنگونه که در نظام آموزشی و میان معلمان این رشته شناخته میشود، فعالیتی متمرکز، مستمر و زمانبر است. فرد برای رسیدن به مرحله حفظ کل قرآن باید در یک دوره چندساله، روزانه ساعتهایی را به مأنوس بودن با آیات اختصاص دهد و این ارتباط را حتی پس از پایان دوره حفظ نیز ادامه دهد؛ بنابراین نمیتوان انتظار داشت که فرد تنها با چند دقیقه وقت گذاشتن در روز، به حافظ کل قرآن تبدیل شود. استمرار و تمرکز از عناصر اساسی این مسیر است و همین ویژگی، ضرورت بررسی نسبت میان آموزش سنتی حفظ و سبک زندگی امروز را مطرح میکند.
در شرایط کنونی، فضای مجازی دیگر انتخابی در کنار دیگر انتخابهای زندگی یا صرفاً ضرورتی برای گروهی خاص نیست؛ بلکه به واقعیتی فراگیر تبدیل شده که در زندگی همه افراد حضور دارد. ازسوی دیگر، نسل جدید و حتی بزرگسالان، در معرض جریان پرشتاب شبکههای اجتماعی قرار گرفتهاند. کودکان و نوجوانان بهسختی میتوانند برای مدتی طولانی تمرکز خود را حفظ کنند و بخش قابل توجهی از مخاطبان به مشاهده محتواهای کوتاه، سریع و یکدقیقهای عادت کردهاند. در چنین وضعیتی، پرسش اصلی این است که چگونه میتوان میان نیاز آموزش حفظ به تمرکز و استمرار، با واقعیت زیست رسانهای جدید ارتباط برقرار کرد؟
یک احتمال آن است که فضای مجازی صرفاً برای ایجاد انگیزه اولیه به کار گرفته شود؛ به این معنا که محتوای کوتاه و جذاب، جرقهای در ذهن مخاطب ایجاد کند و سپس او برای طی کردن مسیر اصلی حفظ به کلاسها و مراکز آموزشی ارجاع داده شود. احتمال دیگر آن است که خود فرایند آموزش حفظ نیز در فضای مجازی شکل گیرد و این فضا، علاوه بر جذب مخاطب، بخشی از مسئولیت آموزش و استمرار یادگیری را بر عهده بگیرد. مسئله این است که آیا فضای مجازی تنها دروازه ورود به آموزش سنتی است یا میتوان آموزش حفظ را با ماهیت و اقتضائات این فضا بازطراحی کرد؟
بحرالعلوم برای توضیح اهمیت این مسئله به تجربهای از سالهای گذشته اشاره کرد؛ زمانی که مسئولیت اجرایی سند قرآن و فضای مجازی را بر عهده داشت. در آن دوره، یکی از افراد باتجربه در حوزه فضای مجازی نکتهای را مطرح کرده بود که به اعتقاد او همچنان اهمیت دارد: «فضای مجازی صرفاً یک ابزار نیست، بلکه عصر جدیدی از زندگی انسان است و ماهیت زیست او را تغییر داده است». با وجود گذشت سالها از طرح این دیدگاه، به نظر میرسد در حوزه حفظ قرآن هنوز این تغییر نگرش بهطور کامل اتفاق نیفتاده است و گاهی همچنان فضای مجازی بهعنوان ابزاری برای اجرای همان فعالیتهای گذشته تلقی میشود.
برای نمونه، ممکن است یک مربی پیشتر در مسجد، حسینیه یا خانه قرآن کلاس برگزار میکرده و اکنون همان کلاس را ضبط کند یا بهصورت آنلاین در اختیار مخاطبان قرار دهد. اما چنین تغییری لزوماً به معنای شناخت ماهیت رسانه جدید و طراحی آموزش متناسب با آن نیست. ممکن است فضای جدید به شیوههای متفاوتی از ارتباط، ارائه محتوا و تعامل با مخاطب نیاز داشته باشد؛ شیوههایی که با الگوهای رایج در کلاسهای حضوری یکسان نیست.
تجربه تولید محتوای اینستاگرامی نیز این تفاوت را آشکار کرده است. در یکی از برنامههایی که برای تولید محتوای اینستاگرامی به مجموعهای مراجعه شد، فعالان آن مجموعه بر ضرورت تغییر شیوه ارائه تأکید داشتند. حتی شکل معمول سلام و احوالپرسی و آغاز صحبت، برای آن قالب رسانهای مناسب تشخیص داده نمیشد و از گوینده خواسته میشد شیوه صحبت کردن خود را تغییر دهد. این تجربه نشان میداد که فضای مجازی صرفاً محلی برای انتقال همان پیامهای گذشته نیست و برای ارتباط مؤثر در آن باید اقتضائات خاص رسانه و مخاطب را شناخت.
در همین راستا، ستاد راهبری ملی حفظ قرآن کریم نیز برای شناخت بهتر این فضا، از حدود ۱۰ تا ۱۵ نفر از فعالان و اینفلوئنسرهای قرآنی دعوت کرد تا بهصورت حضوری و مجازی در گفتوگوهایی شرکت کنند. مجموعه این تجربهها نشان میدهد که میان روشهای سنتی آموزش قرآن و اقتضائات رسانهای جدید، فاصلهای جدی وجود دارد و عبور از این فاصله به شناخت عمیقتر فضای مجازی نیازمند است.

خلیلی؛ از یک پست آموزشی تا شکلگیری مجموعهای برای آموزش حفظ
مائده خلیلی در تشریح تجربه فعالیت خود در فضای مجازی آغاز جدی این مسیر را به سیزدهم فروردین سال ۱۳۹۹ و همزمان با شیوع کرونا مرتبط دانست؛ دورهای که تعطیلی مراکز آموزشی، دانشگاهها و مجموعههای مختلف، ضرورت استفاده از بسترهای غیرحضوری را بیش از گذشته آشکار کرده بود. او حدود سال ۱۳۹۴ حافظ کل قرآن شده و مسیر حفظ را در بسترهای سنتی با استفاده از روشهای معمول از جمله روش آموزشی جامعةالقرآن طی کرده بود.
در روزهایی که فعالیتهای آموزشی حضوری متوقف شده بود، بررسی فضای اینستاگرام نشان میداد افراد مختلف، مهارتها و تواناییهای خود را به رسانهای برای معرفی و ارتباط با مخاطبان تبدیل کردهاند. هر فرد میکوشید از ظرفیت این فضا برای انتقال تجربه و تأثیرگذاری بر دیگران استفاده کند. خلیلی نیز با توجه به مطالبه تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن، این احتمال را در نظر گرفت که بتواند از طریق این بستر حتی یک قرآنآموز جذب کند و سهمی هر چند محدود در تحقق این مطالبه داشته باشد.
فعالیت او با امکانات بسیار محدود و بدون شناخت تخصصی از فضای مجازی آغاز شد. با وجود آنکه متولد دهه هفتاد است، بخش عمدهای از زندگیاش به فعالیتهای قرآنی، تحصیل و دانشگاه اختصاص داشت و تجربهای در حوزه رسانههای اجتماعی نداشت. با این حال، در ۲۱ فروردین نخستین پست آموزشی خود را در اینستاگرام منتشر کرد. پیش از آغاز انتشار محتوا، برای فعالیت آموزشی خود و مجموعهای که در نظر داشت شکل دهد، شیوهنامهای طراحی کرده بود تا مشخص باشد فردی که از طریق اینستاگرام وارد مجموعه میشود، قرار است چه مسیری را برای آموزش حفظ طی کند.
از نگاه او، آموزش در فضای مجازی نمیتواند به ارسال چند فایل صوتی برای قرآنآموز و پایان یافتن مسئولیت مجموعه آموزشی محدود شود. چنین روشی برای تربیت حافظ قرآن کافی نیست. تجربه شخصی حفظ و حضور در مسابقات استانی و کشوری، این شناخت را برای او ایجاد کرده بود که حفظ قرآن فعالیتی جدی و زمانبر است و نمیتوان آن را با شعارهایی مانند حفظ قرآن در روزانه پنج یا ۱۰ دقیقه به نتیجه رساند.
در عین حال، نمیتوان فضای مجازی را نادیده گرفت؛ زیرا بخش بزرگی از جامعه برای آموزش و یادگیری به این فضا وارد شده است. اگر مجموعههای قرآنی این بستر را کنار بگذارند، عملاً بخش قابل توجهی از جامعه را از دایره ارتباط و آموزش خود خارج میکنند. به همین دلیل، تکیه صرف بر جامعه سنتی و کلاسهای حضوری برای تحقق مطالبه تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن کافی به نظر نمیرسد و باید شیوهنامهای متناسب با شرایط جدید طراحی شود.

جذب مخاطب در فضای مجازی یا آموزش در همان بستر؟
در ادامه، مهدی حاجی درباره مبنای طراحی شیوهنامه آموزشی پرسید و این مسئله را مطرح کرد که آیا الگوی مورد استفاده مائده خلیلی براساس تجربه شخصی و ابتکار شکل گرفته یا پشتوانه و مبنای مشخصی داشته است؟ خلیلی بخشی از این الگو را حاصل شناخت مخاطب و آشنایی تدریجی با الگوریتم اینستاگرام دانست.
در ادامه این بحث، تفاوت میان جذب مخاطب و ارائه آموزش اصلی مورد توجه قرار گرفت. در نمونههایی مانند آموزش زبان انگلیسی، ممکن است مخاطب ابتدا از طریق اینستاگرام با یک مدرس یا مؤسسه آشنا شود، اما آموزش اصلی در چارچوبی متشکل از طرح درس، سرفصل، استاد و مسئول آموزشی دنبال شود. تجربه مائدهالقرآن نیز بر همین تفکیک استوار بوده است؛ استفاده از ظرفیت رسانه برای جذب و برقراری ارتباط اولیه و سپس ارائه آموزش در یک ساختار منظم.
در این مرحله، بحرالعلوم این پرسش را مطرح کرد که آیا در چنین الگویی ماهیت آموزش واقعاً تغییر میکند یا همان آموزش سنتی است که صرفاً در بستری جدید ارائه میشود؟
خلیلی در پاسخ تفاوت میان کلاس حضوری و آنلاین را مورد تأکید قرار داد و توضیح داد که در کلاس حضوری، نوعی از تعامل و اتفاقات آموزشی وجود دارد که ممکن است در کلاس آنلاین به همان شکل تکرار نشود. در مقابل، برخی قرآنآموزان مجموعه نیز کیفیت کلاسهای آنلاین را حتی بهتر از کلاسهای حضوری ارزیابی کردهاند.
براساس تجربه این مجموعه، تاکنون حدود ۱۳ هزار قرآنآموز در مسیر حفظ قرآن قرار گرفتهاند و تعدادی از آنان نیز به حفظ کل قرآن رسیدهاند. از این منظر، نمیتوان درباره کیفیت آموزش آنلاین قضاوتی صفر و صدی داشت و صرف مجازی بودن آموزش را نشانه پایینتر بودن کیفیت آن دانست. مسئله اصلی، طراحی درست فرایند آموزش و شناخت ظرفیتها و محدودیتهای هر بستر است.

الهی؛ عقبماندگی حوزه حفظ قرآن از تحولات فناوری
عباس الهی در ورود به بحث، حوزه حفظ قرآن را از جمله حوزههایی دانست که نسبت به رشد فناوری عقبماندگی قابل توجهی دارد. به اعتقاد او، روشهای آموزشی این حوزه هنوز متناسب با تحولات فناوری بهروزرسانی نشدهاند؛ در حالی که تحقق هدفی در مقیاس تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن، بدون توجه به نسل جدید و سبک زندگی رسانهای آنان امکانپذیر نخواهد بود.
یکی از مسائل اساسی در این مسیر، تفاوت ادبیات ارتباطی رسانهها و شبکههای مختلف است. همانطور که شبکههای تلویزیونی با مأموریتها و مخاطبان متفاوت، شیوههای خاصی برای ارائه محتوا دارند، در فضای مجازی نیز نمیتوان برای همه بسترها یک الگوی ارتباطی واحد در نظر گرفت. برای نمونه، مخاطب شبکه چهار با مخاطب شبکه سه تفاوت دارد و این تفاوت باید در انتخاب محتوا، لحن و شیوه ارائه نیز منعکس شود.
برای طراحی الگویی جدید در حفظ قرآن، ابتدا باید مخاطب بهدرستی شناخته شود. استفاده از فضای مجازی بدون شناخت اینکه محتوا برای چه گروهی و با چه ویژگیهایی تولید میشود، تأثیرگذاری محدودی خواهد داشت. پس از شناخت مخاطب، محتوای مورد نظر باید طراحی شود، ادبیات ارتباطی متناسب با او شکل گیرد و در نهایت، مدل ارتباط و آموزش با ویژگیهای نسل جدید هماهنگ شود.
فرایند کامل آموزش نیز از چهار مرحله جذب، تربیت، تثبیت و بهرهبرداری تشکیل میشود. فناوری میتواند در سرعتبخشی به هر یک از این مراحل، تثبیت آموختهها و ارتقای کیفیت حفظ قرآن نقشآفرینی کند. با این حال، پیش از طراحی ابزار باید ضرورت و فایده استفاده از آن در حوزه قرآن روشن شود.
الهی در همین زمینه از تجربه شخصی خود نیز انتقاد کرد و توضیح داد که با وجود فعالیت در حوزه فناوری، بخش عمده اولویتهای کاری او به موضوعاتی مانند طلا، کیف پول الکترونیکی و دیگر خدمات مالی اختصاص یافته و کمتر به حوزه قرآن پرداخته است. این مسئله در سطحی گستردهتر نیز وجود دارد؛ زیرا حوزه قرآنی در برابر ورود فناوری با نوعی مقاومت مواجه است.
در طول پنج سال گذشته، گفتوگوهایی با وزارتخانهها و مجموعههای مختلف درباره استفاده از فناوری در آموزش حفظ قرآن انجام شده و حتی مستنداتی درباره تعداد حافظان تربیتشده و نتایج فعالیتهای آموزشی ارائه شده است؛ با این حال در برخی موارد همچنان مقاومتهایی وجود دارد. این در حالی است که وقتی موضوع یک فناوری مالی مانند کیف پول الکترونیکی مطرح میشود، مجموعههای اقتصادی با سرعت بیشتری آن را میپذیرند و برای توسعه آن سرمایهگذاری میکنند. این تفاوت، از نظر الهی، نشاندهنده آن است که در حوزه قرآن هنوز ضرورت و انتفاع استفاده از فناوری بهدرستی تبیین نشده است.
در ادامه این بخش از نشست، بحث درباره تفاوت مأموریت رسانهها و ضرورت استفاده از زبان متناسب با هر شبکه ادامه یافت. تأکید اصلی این بود که فعالیت قرآنی در شبکه سه، شبکه آموزش یا شبکه یک نمیتواند بدون توجه به رسالت و مخاطب هر شبکه طراحی شود. همچنین تجربه برنامههایی مانند «محفل» نشان میدهد که استفاده از ظرفیت گفتوگو، سرگرمی، ارتباط عاطفی و شیوههای متفاوت اجرا میتواند در ارتباط با مخاطب جدید مؤثر باشد.
ادامه دارد ...
