دویچه‌وله: جمعیت اوکراین با سرعتی نگران‌کننده در حال کاهش است. میلیون‌ها نفر به دلیل جنگ کشور را ترک می‌کنند و نرخ زاد و ولد به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسیده است. با این حال، بحران جمعیتی اوکراین از دوران شوروی آغاز شده است.
نرخ زاد و ولد در اوکراین رو به کاهش است. هر زن اوکراینی به‌طور متوسط تنها ۰٫۹ فرزند به دنیا می‌آورد؛ در حالی که پیش از شروع جنگ روسیه این رقم ۱٫۲۵ فرزند بود.
به این ترتیب، نرخ زاد و ولد اوکراین از میانگین اتحادیه اروپا، یعنی ۱٫۳۴ فرزند، نیز پایین‌تر است. این میزان یکی از پایین‌ترین نرخ‌های زاد و ولد در اروپا و پایین‌ترین رقم ثبت‌شده در تاریخ این کشور محسوب می‌شود.
اوکراین درگیر یک بحران جمعیتی است. در سال ۲۰۲۱ حدود ۲۷۳ هزار کودک در این کشور متولد شدند. اما در سال ۲۰۲۵ این تعداد با کاهشی ۴۰ درصدی به حدود ۱۶۸ هزار نفر رسید.
یکی از دلایل این وضعیت، شمار بالای مرگ‌ومیر ناشی از جنگ است. بر اساس گزارش مؤسسه تحلیلی اوکراینی و با استناد به داده‌های وزارت دادگستری این کشور، سال گذشته میزان مرگ‌ومیر تقریباً سه برابر میزان تولد بود.
توماس سوبوتکا، معاون رئیس مؤسسه جمعیت‌شناسی آکادمی علوم اتریش می‌گوید: «مهم‌ترین دلیل کاهش نرخ زاد و ولد این است که اوکراین در وضعیت جنگی قرار دارد.»
سوبوتکا می‌افزاید: «شرایط اقتصادی برای خانواده‌ها مناسب نیست. بسیاری از زنان جدا از همسران یا شریک زندگی خود زندگی می‌کنند. اگر این سه عامل اصلی تغییر کنند، ممکن است تعداد تولدها دوباره افزایش یابد.»
به گفته سوبوتکا، بسیاری از زنان اوکراینی به‌جای آنکه در کشور خود فرزند به دنیا بیاورند، در کشورهای میزبان، از جمله آلمان، اتریش، جمهوری چک و لهستان، صاحب فرزند می‌شوند.
بر اساس آمار کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR)، در حال حاضر حدود ۵٫۶ میلیون پناهنده اوکراینی در خارج از کشور زندگی می‌کنند.
تقریباً نیمی از آن‌ها، یعنی ۴۴ درصد، زن هستند و ۳۰ درصد را کودکان تشکیل می‌دهند. طبق آمار یورواستات، مرکز آمار اروپا حدود ۴٫۴ میلیون پناهنده اوکراینی در کشورهای اتحادیه اروپا زندگی می‌کنند.
اوکراینی‌ها حتی در داخل کشور خود نیز مجبور به ترک خانه‌هایشان شده‌اند. بسیاری از آن‌ها از مناطق شرقی به مناطق غربی و امن‌تر کشور نقل مکان کرده‌اند.
سوبوتکا می‌گوید: «امروزه جمعیت شهر لویو در غرب اوکراین بیشتر از ابتدای جنگ است، زیرا این شهر تعداد زیادی از آوارگان داخلی را پذیرفته است. در بیشتر مناطق غرب اوکراین، بیمارستان‌ها، زیرساخت‌ها و زایشگاه‌ها همچنان فعال هستند. بیشتر کودکان در شرایطی تقریباً عادی متولد می‌شوند و تنها بخش نسبتاً کوچکی از تولدها در مناطقی نزدیک به خطوط درگیری رخ می‌دهد.»
در سایر مناطق اوکراین، زنان گاهی مجبورند نوزادان خود را در شرایطی بسیار هراس‌آور به دنیا بیاورند.
از آغاز جنگ تاکنون، بیش از ۸۰ مرکز زایمان و مراقبت از نوزادان مورد حمله قرار گرفته یا تخریب شده‌اند. همه بیمارستان‌ها نیز دارای اتاق‌های زایمان زیرزمینی یا پناهگاه‌های امن نیستند.
حملات روسیه با موشک، پهپاد و بمب، آژیرهای هشدار حمله هوایی، سپری کردن شب در پناهگاه‌ها و قطع برق، همگی موجب ترس و استرس زنان باردار می‌شوند.
در اوکراین تعداد سقط جنین‌ها و زایمان‌های زودرس رو به افزایش است؛ به‌ویژه در مناطقی که به خط مقدم جنگ نزدیک هستند.
یولیا سامارا، رئیس بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان در زایشگاهی در زاپوریژیا، در گفت‌وگو با شبکه "ان‌تی‌وی" آلمان می‌گوید که در برخی مناطق، از جمله زاپوریژیا، شمار تولد نوزادان نارس از زمان تهاجم روسیه دو برابر شده است.
او می‌گوید: «کاملاً روشن است که شرایط جنگی بر زنان تأثیر می‌گذارد. بارداری‌ها اغلب با دشواری بیشتری همراه هستند، دردهای زایمان زودتر آغاز می‌شوند و عوارض نیز بیشتر اتفاق می‌افتند.»
در زایشگاه محل فعالیت او در زاپوریژیا که تنها چند کیلومتر با خط مقدم فاصله دارد، تعداد تولدها در دوران جنگ به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است.
سوبوتکا توضیح می‌دهد: «سیاست‌های اقتصادی اتحاد جماهیر شوروی در دوران استالین باعث کمبود شدید مواد غذایی در اوکراین شد.»
سوبوتکا می‌گوید: «در جریان جنگ جهانی دوم اوکراینی‌ها تقریباً نیمی از کل تلفات نظامی اتحاد جماهیر شوروی را تشکیل می‌دادند. تعداد بسیار زیادی از غیرنظامیان نیز کشته شدند؛ حدود پنج تا شش میلیون نفر. در جریان هولوکاست نیز حدود دو میلیون یهودی اوکراینی به قتل رسیدند.»
در سال ۱۹۴۴، ژوزف استالین دستور تبعید حدود ۲۰۰ هزار نفر از تاتارهای کریمه را صادر کرد. آن‌ها به مناطق آسیای مرکزی، سیبری و کوه‌های اورال تبعید شدند.
در سال ۱۹۹۱ اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید. اوکراین از ان پس وارد دوران سیاسی جدید شد که از نظر جمعیتی ضعیف بود و جمعیتی نسبتاً سالخورده و نرخ زاد و ولد پایین داشت.
با وجود مشوق‌های دولتی برای فرزندآوری، خانواده‌های تک‌فرزندی پدیده‌ای عادی بودند. در آپارتمان‌های بسیار کوچک آن دوران، اساساً فضای کافی برای داشتن دو یا سه فرزند وجود نداشت. مردم نیز برای تهیه مواد غذایی مجبور بودند ساعت‌ها در صف بایستند.
پس از فروپاشی پرده آهنین، نرخ زاد و ولد بار دیگر به‌شدت سقوط کرد.
سوبوتکا توضیح می‌دهد: «اوکراین در دهه ۱۹۹۰ یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های اقتصادی را در میان کشورهای اروپای شرقی تجربه کرد. این کشور بسیاری از روابط تجاری و اقتصادی خود را با سایر جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی از دست داد.»
اوکراین در آن دوران تغییرات سیاسی "دردناک"، سوءمدیریت اقتصادی و بازسازی ساختار صنایع سنگین را تجربه کرد.
شاخص باروری یا همان نرخ باروری کل، از حدود ۲ فرزند به ازای هر زن در سال ۱۹۹۰ به ۱٫۰۷ فرزند در سال ۲۰۰۱ کاهش یافت.
به گفته این کارشناس، هم‌زمان میزان مرگ‌ومیر، به‌ویژه در میان مردان، افزایش یافت.
از جمله دلایل این مسئله می‌توان به ضعف خدمات درمانی، خشونت، مصرف الکل و بیکاری اشاره کرد.
میلیون‌ها نفر، به‌ویژه افراد تحصیل‌کرده و دانشگاهی، اوکراین را ترک کردند.
سوبوتکا می‌گوید: «برخی از اوکراینی‌ها به کشورهایی مهاجرت کردند که در آن‌ها فرصت‌های شغلی بهتر و دستمزدهای بالاتری وجود داشت.»
جمعیت روسیه تقریباً پنج برابر جمعیت اوکراین است؛ در حالی که در سال ۱۹۹۱ جمعیت روسیه تنها سه برابر اوکراین بود.
پایگاه اینترنتی اوکراینی Texty.org در تحلیلی می‌نویسد: «در دسترس بودن نیروی انسانی، بزرگ‌ترین برگ برنده ولادیمیر پوتین در این جنگ و بزرگ‌ترین نقطه ضعف اوکراین است.»
این رسانه معتقد است که جمعیت اوکراین از طریق روند طبیعی رشد جمعیت احیا نخواهد شد؛ حتی اگر جنگ فردا پایان یابد و بخشی از پناهندگان به کشور بازگردند.
به اعتقاد او، برای تحقق این هدف باید چند اتفاق مهم رخ دهد. در درجه نخست، جنگ باید هرچه سریع‌تر و به‌طور قطعی پایان یابد. تنها پس از آن است که مردم به فکر بازگشت به کشور خود خواهند افتاد. علاوه بر این، شرایط اقتصادی باید تثبیت شود.
او می‌گوید: «اگر این پیش‌شرط‌ها فراهم شوند، کشور باید تلاش کند افرادی را که مهاجرت کرده‌اند دوباره جذب کند. باید آن‌ها را متقاعد کند که اوکراین کشوری با عملکرد مناسب و باثبات است و آن‌ها می‌توانند در آنجا آینده و شغل داشته باشند.»
این جمعیت‌شناس پیشنهاد می‌کند که برای مقابله با کاهش جمعیت و افزایش میانگین سن آن، اوکراین در مرحله بعد باید مهاجرانی از کشورهای دیگر جذب کند.
او می‌گوید: «باید از کشورهای دیگر اروپای شرقی یا کشورهای آسیایی مانند ترکیه، ویتنام یا فیلیپین مهاجرانی جذب شوند تا در اوکراین ساکن شوند و تعداد افراد شاغل و فعال اقتصادی را افزایش دهند.»
سوبوتکا می‌گوید با گذشت هر سال از اقامت در تبعید و ادامه جنگ، احتمال بازگشت آن‌ها کمتر می‌شود.
پناهندگان در کشورهایی مانند آلمان، لهستان، جمهوری چک و اتریش، در این مدت زندگی جدیدی برای خود ساخته‌اند. افرادی که به‌طور منظم به وطن خود سفر نمی‌کنند، به‌تدریج ارتباطشان با اوکراین را از دست می‌دهند.
همچنین بسیاری از کشورها کمک‌های مالی مختلفی، از جمله کمک‌هزینه اجاره مسکن و بیمه درمانی، در اختیار پناهندگان قرار می‌دهند.
بر اساس تازه‌ترین آمار مرکز مشاوره اوکراینی‌های مایل به بازگشت ، اکثریت اوکراینی‌های ساکن آلمان قصد دارند تنها پس از پایان جنگ و زمانی که وضعیت امنیتی کشورشان باثبات شود، به وطن بازگردند.
اِلا لیبانوا، جمعیت‌شناس اوکراینی در گفت‌وگو با مجله آلمانی "اشترن" گفت که باید شرایطی فراهم شود که "ماندن اوکراینی‌ها در خارج از کشور برایشان دشوارتر باشد؛ در غیر این صورت، آن‌ها به کشور بازنخواهند گشت".