فعال حوزه صنایع خلاق گفت: ماکت، زبانی بصری و بین‌المللی برای روایت دستاوردهای بومی است که فراتر از جنبه تزئینی، نمادی ملموس از توان طراحی، مهندسی و تولید داخلی و هویت ایرانی به شمار می‌رود.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: سال‌ها پیش، هر چند وقت یک‌بار خبرهایی از آزمایش، طراحی و تولید موشک‌های جدید ایرانی منتشر می‌شد؛ اخباری که شاید برای بسیاری از افراد واکنش خاصی را به دنبال نداشت. حتی برخی این پرسش را مطرح می‌کردند که چرا باید هزینه‌های مادی و معنوی زیادی صرف تولید موشک شود؟ آیا اساساً به چنین توانمندی‌هایی نیاز داریم؟ آیا موشک‌های ایرانی توان رقابت و مقابله با تجهیزات نظامی کشورهای دیگر را دارند؟ این‌ها تنها بخشی از پرسش‌ها و تردیدهایی بود که درباره توان موشکی کشور مطرح می‌شد.
اما چه شد که از آن پرسش‌ها و دیدگاه‌ها به نقطه‌ای رسیدیم که امروز موشک‌ها و پهپادهای ایرانی، علاوه بر حضور در اخبار و رویدادهای نظامی، به شکل ماکت روی میزهای کار و در مجموعه‌های شخصی قرار می‌گیرند، در نمایشگاه‌ها و مدارس به نمایش درمی‌آیند و حتی تصویر و نماد آن‌ها در قالب محصولاتی مانند خودکار، جامدادی، جاکلیدی و برچسب در دستان کودکان و نوجوانان دیده می‌شود؟ داستان این تغییر نگاه را باید در برخی رویدادهای سال‌های اخیر، به‌ویژه عملیات وعده صادق ۱ دید، زمانی که توان موشکی و پهپادی ایران به نمایش تمام ایرانیان و جهانیان گذاشته شد و توجه افکار عمومی را به خود جلب کرد.
عملیات وعده صادق ۱، عملیات نظامی ایران علیه اسرائیل بود که در ۲۶ فروردین ۱۴۰۳ و در واکنش به حمله اسرائیل به ساختمان کنسولگری ایران در دمشق انجام شد. این عملیات به‌عنوان نخستین رویارویی مستقیم نظامی ایران و اسرائیل شناخته می‌شود و در جریان آن، چندین پهپاد و موشک از سوی ایران به سمت سرزمین‌های اشغالی شلیک شد. در این عملیات، تعدادی از موشک‌های ایرانی با عبور از سامانه‌های پدافندی اسرائیل به اهداف نظامی، از جمله پایگاه هوایی نواتیم، اصابت کردند.
پس از آن، در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنگ رمضان، توان موشکی و دفاعی ایران بیش از پیش در معرض توجه افکار عمومی جهان قرار گرفت و مردم ایران نیز شناخت بیشتری از قابلیت‌ها و توانمندی‌های تولیدات دفاعی داخلی پیدا کردند. در همین مسیر، بازتاب این تحولات به حوزه صنایع خلاق نیز راه پیدا کرد؛ از جمله ماکت‌سازی که توانست دستاوردهای نظامی و صنعتی کشور را در قالب محصولاتی ملموس و قابل مشاهده به مخاطبان معرفی کند.
سروش محمدزایی، یکی از تولیدکنندگان ماکت موشک‌های ایرانی است که فعالیت خود را پس از عملیات وعده صادق ۱ آغاز کرد و در ادامه، به‌ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان با افزایش علاقه و استقبال مردم از این محصولات رو به رو شده است. همین موضوع بهانه‌ای شد تا در گفت‌وگویی با این تولیدکننده، درباره شکل‌گیری ایده ساخت ماکت موشک‌های ایرانی، استقبال مخاطبان، ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی این محصولات و البته چالش‌های پیش روی فعالان صنایع خلاق در کشور صحبت کنیم.
* ایده اولیه تولید ماکت موشک‌های ایرانی چطور شکل گرفت؟
در حداقل ۱۵ سال گذشته، همه ما اخبار و گزارش‌های متعددی درباره رونمایی از موشک‌ها و شهرهای موشکی مختلف در صداوسیما دیده و شنیده بودیم؛ اما زمانی توانستیم اثر واقعی و کارایی این تجهیزات را به‌طور کامل احساس کنیم که نیاز به استفاده از آن‌ها پیش آمد؛ یعنی در جریان عملیات وعده صادق. پس از عملیات وعده صادق یک و دیدن توانمندی دفاعی و موشکی کشورمان، جای خالی ماکت تجهیزات و ادوات نظامی ساخت ایران را احساس کردم.
همچنین از آنجایی که ماکت ادوات و تجهیزات نظامی طرفداران بسیاری دارند و کلکسیونرهای زیادی در سنین مختلف اقدام به جمع‌آوری این ماکت‌ها برای مجموعه‌های شخصی خود می‌کنند، و همچنین علاقه زیاد خودم به ماکت‌سازی، باعث شد تصمیم به طراحی و ساخت ماکت موشک‌های ایرانی بگیرم.
در ابتدا، تعداد محدودی از علاقه‌مندان به ماکت‌سازی که با خلأ این محصولات در مجموعه‌های شخصی خود مواجه بودند، اقدام به خرید ماکت موشک «فتاح ۱» کردند. اما پس از جنگ ۱۲ روزه، جنبه فرهنگی و ملی این فعالیت رشد چشمگیری پیدا کرد و دامنه مخاطبان آن، از گروهی خاص به عموم جامعه گسترش پیدا کرد؛ به‌گونه‌ای که دانش‌آموزان، دانشجویان، نمایشگاه‌های خودرو، شرکت‌های تجاری و صنایع بزرگ نیز با علاقه زیاد خواهان تهیه این محصولات بودند.
* تا کنون ماکت کدام یک از موشک‌ها با استقبال بیشتری مواجه شده است؟ علت آن چه بوده؟
بیشترین استقبال و فروش محصولات ما به ماکت موشک «سجیل» و «پهپاد شاهد ۱۳۶» اختصاص دارد. استقبال از این دو ماکت، علاوه بر تأثیرگذاری ویژه این دو سلاح در جنگ‌های اخیر، دلایل دیگری نیز داشت. موشک «سجیل» به دلیل دنباله نوری خاصی که در شب از خود بر جای می‌گذاشت و با عنوان (Jellyfish Effect) شناخته می‌شد، نه‌تنها در ایران، بلکه در سطح جهان مورد توجه قرار گرفت. از طرف دیگر، «پهپاد شاهد ۱۳۶» نیز به دلیل صدای خاص موتور خود که پیش از برخورد، رعب و وحشتی مثال‌زدنی در بین دشمنان ایجاد می‌کرد، به یکی از محصولات مورد توجه مخاطبان تبدیل شد.
صنایع خلاق در کشور ما ظرفیت بسیار بالایی دارند، اما هنوز به جایگاه واقعی و متناسب با توانمندی‌های خود نرسیدند. ما در ایران از نیروی انسانی خلاق، استعدادهای فنی و هنری و ظرفیت‌های تولیدی بسیار خوبی برخوردار هستیم
در کنار جنبه تزئینی و تجاری این ماکت‌ها، بدون تردید پیام فرهنگی و هویتی آن‌ها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. معتقدم، باید در راستای تجاری‌سازی هرچه بیشتر این محصولات تلاش کنیم تا زمینه صدور و معرفی هویت تسلیحات ایرانی به سراسر دنیا فراهم شود؛ همان‌گونه که ماکت‌های متعددی از هواپیماها، تانک‌ها و دیگر ادوات نظامی کشورهای مختلف، به‌صورت محدود یا تجاری تولید می‌شوند و در اختیار علاقه‌مندان این حوزه در سراسر جهان قرار می‌گیرند.
* آیا در بسته‌بندی محصولات، اطلاعاتی درباره تاریخچه و ویژگی‌های همان موشک ارائه می‌کنید؟ یا در کل اطلاعاتی درباره تاریخچه صنعت موشکی که شروع آن توسط شهید طهرانی‌مقدم و تیمش انجام شد؟ بنظرتون این اطلاعات در کنار محصول چه تاثیری بر مخاطب دارد؟
با وجود اینکه در ابتدای فعالیت‍مان به این موضوع توجه داشتیم، اما به دلیل افزایش چشمگیر تعداد مخاطبان، زمان‌بر بودن فرایند آماده‌سازی هر ماکت، محدودیت‌های مالی زیاد و همچنین کمبود نیروی انسانی، مدتی از این موضوع غافل شدیم. بنظرم وجود کاتالوگی برای معرفی محصول و تشریح توانمندی‌ها و موفقیت‌های به‌دست‌آمده در میدان نبرد، علاوه بر افزایش آگاهی مخاطبان، می‌تواند حس عمیق‌تری از تعلق و افتخار نسبت به خود سلاح اصلی در آن‌ها ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که هر بار نگاه کردن به ماکت، یادآور زحمات، رشادت‌ها، علم و دانش به‌کاررفته در تولید سلاح اصلی و همچنین جان‌فشانی دانشمندان، متخصصان و نیروهای نظامی باشد که در این مسیر تلاش کردند و جان خود را فدا کردند.
* بعد از جنگ‌های تحمیلی اخیر، مفهوم مقاومت در کشور پررنگ تر شده است اما به نظر می‌رسد این مفهوم در صنایع خلاق کمتر نمود پیدا کرده است. نظر شما در این باره چیست؟ شما به عنوان تولیدکننده آیا در میزان تقاضا برای ماکت موشک‌های ایرانی یا نوع نگاه مخاطبان به این محصولات تغییری احساس کردید؟
یکی از دلایلی که مفهوم مقاومت در صنایع خلاق کمتر از ظرفیت واقعی آن نمود پیدا کرده، این است که هنوز نتوانستیم ارتباط مناسبی میان رویدادها و دستاوردهای کشور با زبان هنر، طراحی و محصولات فرهنگی برقرار کنیم. مقاومت صرفاً یک مفهوم نظامی یا سیاسی نیست؛ بلکه می‌تواند در قالب مفاهیمی همچون هویت ملی، اعتمادبه‌نفس، خودباوری، استقلال و توانایی یک ملت برای ایستادن روی پای خود تعریف شود. این مفاهیم ظرفیت بسیار زیادی برای تبدیل شدن به آثار هنری و محصولات فرهنگی دارند.
ما در زمینه طراحی و تولید ماکت‌های نظامی و موشکی ایرانی فعالیت داریم. طبیعتاً در مقاطع مختلف، به‌ویژه پس از رویدادها و تحولات نظامی اخیر، توجه مخاطبان به برخی از این محصولات افزایش پیدا می‌کند. من در ارتباط با مشتریان و سفارش‌هایی که دریافت می‌کنیم، علاقه و توجه به ماکت‌های بومی و ایرانی را به‌خوبی احساس کردم؛ هرچند این موضوع در تمام محصولات و گروه‌های مخاطبان یکسان نیست.
نکته جالب برای من این است که بسیاری از مخاطبان صرفاً به دنبال خرید یک ماکت نیستند؛ بلکه برای آن‌ها اهمیت دارد محصولی را در اختیار داشته باشند که نمادی از توان طراحی، مهندسی و تولید داخل باشد. نکته جالب دیگری که در ارتباط با مخاطبان تجربه کردم، این است که بسیاری از افراد پس از مشاهده ماکت‌ها با من تماس می‌گیرند و درباره جزئیات مختلف آن‌ها سؤال می‌کنند؛ برای مثال، می‌پرسند که بخش مشخصی از یک موشک یا هواپیما در نمونه واقعی چه کاربردی دارد، چگونه عمل می‌کند و چه نقشی در ساختار کلی آن وسیله ایفا می‌کند.
به اعتقاد من، صنایع خلاق در کشور ما ظرفیت بسیار بالایی دارند، اما هنوز به جایگاه واقعی و متناسب با توانمندی‌های خود نرسیدند. ما در ایران از نیروی انسانی خلاق، استعدادهای فنی و هنری و ظرفیت‌های تولیدی بسیار خوبی برخوردار هستیم. در سال‌های اخیر نیز با گسترش فناوری‌هایی مانند چاپ سه‌بعدی، طراحی دیجیتال و ابزارهای نوین تولید، فرصت‌های جدیدی برای فعالیت در این حوزه ایجاد شده است.
من به‌عنوان فردی که در زمینه طراحی و ساخت ماکت موشک و تجهیزات نظامی فعالیت می‌کنم، این ظرفیت را به‌صورت عملی لمس کردم. امروزه ایده‌ای که شاید در گذشته برای تولید آن به امکانات و سرمایه قابل توجهی نیاز داشت، با استفاده از طراحی سه‌بعدی و چاپ سه‌بعدی می‌تواند به محصولی واقعی تبدیل شود. اما در کنار این فرصت‌ها، چالش‌هایی نیز وجود دارد.
* به نظر شما صنایع خلاق چگونه می‌تواند ابزاری برای انتقال مفاهیمی مثل خودکفایی، توانمندی بومی، پیشرفت و حتی مفهوم مقاومت را به مخاطبان باشد؟
صنایع خلاق یکی از مؤثرترین ابزارها برای تبدیل مفاهیم بزرگ و گاهی پیچیده به پیام‌هایی قابل درک برای عموم مردم هستند. ممکن است زمانی که درباره خودکفایی، پیشرفت فناوری یا توانمندی‌های بومی صحبت می‌کنیم، این مفاهیم برای بخشی از جامعه صرفاً در حد آمار، اعداد و اخبار باقی بمانند؛ اما صنایع خلاق می‌توانند این دستاوردها را به محصولاتی ملموس و قابل مشاهده تبدیل کنند.
* در سال‌های اخیر با توجه به تاکیدات رهبر شهید در روایت پیشرفت‌ها و دستاوردهای ایران، افراد مختلفی تلاش کردند پیشرفت ها را در قالب‌های مختلفی از جمله کتاب، فیلم و سینما و قالب‌های دیگر روایت کنند. بنظرشما روایت پیشرفت و دستاوردهای ایران در حوزه موشکی و نظامی از قالب فرهنگی و صنایع فرهنگی باشه چقدر تاثیر دارد؟
در همین نقطه است که ابزارهای فرهنگی و صنایع خلاق نقش مهمی پیدا می‌کنند. برای مثال، در حوزه ماکت‌سازی می‌توانیم یک دستاورد صنعتی یا دفاعی را از طریق ساخت ماکتی دقیق و باجزئیات، به اثری ملموس و قابل مشاهده تبدیل کنیم. مخاطب زمانی که محصول نهایی را می‌بیند، بهتر می‌تواند ابعاد طراحی، مهندسی و توان تولید آن را درک کند. ما در ایران از نیروی انسانی خلاق، استعدادهای فنی و هنری و ظرفیت‌های تولیدی بسیار خوبی برخوردار هستیم. در سال‌های اخیر نیز با گسترش فناوری‌هایی مانند چاپ سه‌بعدی، طراحی دیجیتال و ابزارهای نوین تولید، فرصت‌های جدیدی برای فعالیت در این حوزه ایجاد شده است. اما با این حال، به نظر می‌رسد صنایع خلاق با وجود ظرفیت بسیار بالایی که در کشور ما دارد، هنوز به جایگاه واقعی و متناسب با توانمندی‌های خود نرسیده است
از طرف دیگر، ماکت‌ها می‌توانند در نمایشگاه‌ها، مراکز فرهنگی، مدارس، دانشگاه‌ها و حتی مجموعه‌های خصوصی مورد استفاده قرار بگیرند و زمینه آشنایی نسل جوان با تاریخچه و پیشرفت‌های صنعتی و دفاعی کشور را فراهم کنند. نکته دیگری که اهمیت دارد، این است که روایت پیشرفت نباید صرفاً به معرفی یک محصول یا نمایش قدرت محدود شود؛ بلکه باید داستان تلاش متخصصان، مسیر تحقیق و توسعه، خلاقیت مهندسان و توانایی تبدیل یک ایده به محصول را نیز روایت کند.
ماکت، یک زبان بصری و بین‌المللی است؛ زبانی که برای انتقال پیام خود الزاماً به ترجمه یا توضیحات طولانی نیاز ندارد. زمانی که ما ماکتی دقیق از یک موشک یا سامانه هوافضایی ایرانی تولید می‌کنیم، علاوه بر بازنمایی یک محصول، بخشی از توانمندی‌های طراحی، مدل‌سازی، مهندسی و تولید داخلی را نیز به نمایش می‌گذاریم.
اگر این دستاوردها در قالب‌های هنری و فرهنگی به‌درستی ارائه شوند، می‌توانند علاوه بر ایجاد شناخت و تقویت اعتمادبه‌نفس ملی، برای نسل جوان انگیزه و علاقه بیشتری نسبت به یادگیری علوم مهندسی، طراحی و فناوری ایجاد کنند. ما با ماکت‌سازی صرفاً یک محصول را بازسازی نمی‌کنیم؛ بلکه تلاش می‌کنیم بخشی از روایت پیشرفت کشور را به زبان هنر و صنعت به مخاطب منتقل کنیم.
* به عنوان فعال حوزه صنایع خلاق، با چه موانع و مشکلاتی در مسیر فعالیت خود مواجه هستید؟
یکی از مشکلات اصلی این است که هنوز نگاه اقتصادی و صنعتی به صنایع خلاق به اندازه کافی شکل نگرفته است. بسیاری از تولیدکنندگان این حوزه با مشکلاتی مانند تأمین مواد اولیه، هزینه بالای تجهیزات، نوسانات اقتصادی، بازاریابی و دسترسی به بازارهای گسترده‌تر مواجه هستند. یکی دیگر از مهم‌ترین مشکلات فعالان صنایع خلاق در کشور، فاصله زیادی است که بین ایده‌پردازی و تبدیل یک ایده به کسب‌وکاری پایدار وجود دارد.
ماکت، یک زبان بصری و بین‌المللی است؛ زبانی که برای انتقال پیام خود الزاماً به ترجمه یا توضیحات طولانی نیاز ندارد. زمانی که ما ماکتی دقیق از یک موشک یا سامانه هوافضایی ایرانی تولید می‌کنیم، علاوه بر بازنمایی یک محصول، بخشی از توانمندی‌های طراحی، مدل‌سازی، مهندسی و تولید داخلی را نیز به نمایش می‌گذاریم
مجموعه ما که در حوزه طراحی و تولید ماکت‌های سه‌بعدی فعالیت می‌کنم و در این مسیر با چند چالش جدی مواجه هست. نخستین مسئله، هزینه بالای تجهیزات و مواد اولیه است. بسیاری از دستگاه‌ها و قطعات تخصصی مورد نیاز، وارداتی هستند و نوسانات نرخ ارز باعث می‌شود برنامه‌ریزی برای تولید و قیمت‌گذاری محصولات سخت شود.
مسئله دوم، نبود حمایت کافی از تولیدکنندگان کوچک و مستقل است. بسیاری از ما فعالیت خود را با سرمایه شخصی آغاز می‌کنیم و برای توسعه کار، افزایش ظرفیت تولید و خرید تجهیزات جدید با محدودیت منابع مالی مواجه هستیم. چالش دیگر، موضوع فرهنگ‌سازی و شناخت بازار است. هنوز بخش زیادی از جامعه با ظرفیت‌های صنایع خلاق آشنایی کافی ندارند و گاهی محصولی که پشت آن ساعت‌ها طراحی، مدل‌سازی، مهندسی و فرایند تولید انجام شده است، صرفاً به‌عنوان کالایی تزئینی دیده می‌شود.
همچنین، موضوع بازاریابی، برندسازی و دسترسی به بازارهای صادراتی از دیگر مشکلات جدی این حوزه است. ما ظرفیت تولید محصولاتی باکیفیت و برخوردار از هویت ایرانی را داریم، اما برای حضور مؤثر در بازارهای بین‌المللی به زیرساخت‌ها و حمایت بیشتری نیازمندیم.
* آیا تاکنون محصولاتتون را به خارج از کشور صادر کردید؟ مشتریان غیر ایرانی بیشتر به چه ویژگی‌هایی از محصولات شما توجه می‌کنند؟
ما در مجموعه خودمان نیز تجربه ارسال محصولات به خارج از کشور، از جمله عراق و اندونزی را داشته‌ایم. همچنین تعدادی از مشتریان ما که در خارج از کشور زندگی می‌کردند، ماکت‌ها را به کشورهای مختلفی از جمله آلمان، کانادا و روسیه بردند. همچنین درخواست‌های متعددی از طرف مشتریان خارجی برای ارسال ماکت‌ها به کشورهایی مانند لبنان، سوریه و برخی کشورهای اروپایی دریافت کردیم؛ اما متأسفانه به دلیل مشکلات و محدودیت‌های کنونی حاکم بر کشور و مجموعه، امکان ارسال محصولات به مقاصد موردنظر فراهم نشده است.