در نشست رونمایی و نقد کتاب «زمینه‌های سیاسی ـ مذهبی استقرار نخستین دولت شیعه در ایران» تأکید شد که شکل‌گیری دولت صفوی را نمی‌توان رویدادی ناگهانی و حاصل اراده یک خاندان دانست؛ بلکه این تحول، نتیجه قرن‌ها دگرگونی سیاسی، مذهبی، فکری و اجتماعی در تاریخ ایران بوده است.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ نشست رونمایی و نقد و بررسی کتاب «زمینه‌های سیاسی ـ مذهبی استقرار نخستین دولت شیعه در ایران»، تألیف امیرتیمور رفیعی، با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ، در سالن اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد. در این نشست، محسن الویری و جواد هروی به بررسی و نقد ابعاد مختلف کتاب پرداختند و نویسنده نیز ضمن تشریح انگیزه‌ها و رویکرد پژوهشی خود، به برخی از نقدهای مطرح‌شده پاسخ داد.
این کتاب که در انتشارات سروش منتشر شده، با تمرکز بر تحولات سیاسی و مذهبی ایران در سده‌های پیش از ظهور صفویان، می‌کوشد زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری نخستین دولت فراگیر شیعی در ایران را بررسی کند؛ موضوعی که به‌رغم اهمیت آن در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران، کمتر به‌صورت مستقل و با چنین گستره‌ای مورد مطالعه قرار گرفته است.
ضرورت بازخوانی تاریخ شکل‌گیری دولت صفوی
در ابتدای نشست، با اشاره به دشواری‌های فعالیت‌های پژوهشی و کم‌اقبالی عمومی نسبت به آثار علمی و تاریخی، بر ضرورت حمایت از تولیدات فکری و برگزاری نشست‌های نقد و بررسی کتاب تأکید شد. سخنران افتتاحیه، انتشار چنین آثاری را فرصتی برای بازاندیشی در تاریخ و فرهنگ ایران دانست و یادآور شد که بررسی زمینه‌های سیاسی و مذهبی شکل‌گیری دولت صفوی، حلقه‌ای مهم در شناخت تاریخ تشیع و تحولات جامعه ایرانی است؛ حلقه‌ای که پژوهشگران غربی از جمله میشل مزاوی و والتر هینتس نیز به ابعادی از آن پرداخته‌اند.
محسن الویری، نخستین منتقد کتاب، سخنان خود را با تأکید بر اهمیت فرهنگ نقد و گفت‌وگوی علمی آغاز کرد. وی معتقد بود جامعه علمی بیش از هر زمان دیگری به نقد منصفانه، صریح و روشمند نیاز دارد و نشست‌هایی از این دست می‌توانند زمینه تعامل میان پژوهشگران و ارتقای کیفیت آثار علمی را فراهم کنند.
الویری با اشاره به اینکه بسیاری از کتاب‌های ارزشمند منتشر می‌شوند، اما به دلیل ضعف نظام معرفی و نقد، کمتر دیده و خوانده می‌شوند، پیشنهاد کرد ناشران برای آثار علمی خود زمینه برگزاری نشست‌های تخصصی نقد و بررسی را فراهم کنند تا کتاب‌ها صرفاً به انتشار محدود نمانند و وارد چرخه گفت‌وگوی علمی شوند.
نقد عنوان، محتوا و روش پژوهش
الویری در بررسی کتاب، چند ملاحظه اساسی را مطرح کرد. نخستین نقد او به عنوان اثر و نحوه انعکاس موضوع اصلی در آن بازمی‌گشت. به اعتقاد وی، عنوان کتاب باید به‌روشنی مشخص کند که منظور از «نخستین دولت شیعه» کدام دولت و کدام گرایش مذهبی است؛ زیرا در تاریخ ایران، دولت‌ها و حکومت‌های شیعی متعددی از جمله علویان طبرستان، آل‌بویه و سربداران وجود داشته‌اند. از این منظر، تصریح به شیعه امامی یا دوازده‌امامی و توجه به مفهوم دولت فراگیر ملی می‌تواند از ابهام در عنوان جلوگیری کند.
دومین ملاحظه الویری، تناسب میان عنوان و محتوای کتاب بود. او معتقد بود وقتی موضوع پژوهش، بررسی زمینه‌های سیاسی و مذهبی استقرار دولت صفوی است، لازم است پیوند میان تحولات و جریان‌های تاریخی مطرح‌شده در فصول مختلف با شکل‌گیری این دولت به‌روشنی تبیین شود. به گفته وی، برخی موضوعات مطرح‌شده در کتاب، از جمله تحولات سیاسی و مذهبی بعضی حکومت‌ها و جریان‌های دوره پیشاصفوی، لزوماً ارتباط مستقیمی با پیدایش دولت صفوی ندارند و نویسنده باید این ارتباط را در متن پژوهش آشکار کند.
وی همچنین فقدان جمع‌بندی در پایان فصل‌ها و نتیجه‌گیری نهایی را از کاستی‌های اثر دانست و تأکید کرد که ارائه یک جمع‌بندی تحلیلی می‌تواند نشان دهد هر یک از تحولات بررسی‌شده چگونه در کنار یکدیگر زمینه‌های ظهور دولت صفوی را شکل داده‌اند.
الویری در بخش دیگری از نقد خود به ضرورت تکمیل پیشینه پژوهش اشاره کرد و یادآور شد که برخی آثار مرتبط، از جمله کتاب «زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه» که خود پیش‌تر تألیف کرده است، می‌توانستند در بررسی پیشینه تحقیق مورد توجه قرار گیرند. او همچنین بر اهمیت بررسی نقش نهادهای علمی، مدارس دینی، تألیفات شیعی و امامزاده‌ها در گسترش تشیع از محافل علمی به میان توده‌های مردم تأکید کرد.
به اعتقاد الویری، امامزاده‌ها و اماکن مذهبی در دوره پیش از صفویه نقشی مهم در انتقال باورهای شیعی به لایه‌های عمومی جامعه داشته‌اند؛ نقشی که نباید در بررسی زمینه‌های مذهبی ظهور دولت صفوی نادیده گرفته شود. او در پایان، ضمن اشاره به برخی ایرادات جزئی چاپی، تاریخ‌گذاری و نمایه‌نویسی، بر ارزش پژوهشی کتاب و ضرورت اصلاح کاستی‌ها در چاپ‌های بعدی تأکید کرد.
صفویه؛ محصول یک فرایند تاریخی طولانی
در ادامه، جواد هروی با رویکردی متفاوت به بررسی اثر پرداخت و ضمن تأکید بر اهمیت موضوع و جایگاه علمی نویسنده، بخش عمده سخنان خود را به دفاع از تناسب عنوان و محتوای کتاب اختصاص داد.
هروی با اشاره به تخصص رفیعی در تاریخ دوره تیموری و تألیفات برجسته او در این حوزه، از جمله کتاب‌های «ظهور تیمور و فتح سراسری ایران»، «از مغولان تا تیموریان» و «تاریخ سیاسی ـ اجتماعی تیموریان»، معتقد بود بررسی زمینه‌های پیدایش دولت صفوی از منظر تحولات قرن هشتم و نهم هجری، دقیقاً در امتداد تخصص و توانایی علمی نویسنده قرار دارد.
وی در توضیح مفهوم «نخستین دولت شیعه در ایران» خاطرنشان کرد که میان حکومت‌های محلی و دولت فراگیر ملی باید تمایز قائل شد. به گفته او، علویان طبرستان، آل‌بویه و سربداران، هرچند در تاریخ تشیع ایران جایگاه مهمی دارند، اما از نظر گستره جغرافیایی و ساختار سیاسی، با دولت صفوی تفاوت دارند. صفویان نخستین حکومتی بودند که پس از قرن‌ها پراکندگی سیاسی، توانستند بخش گسترده‌ای از سرزمین ایران را در چارچوب یک دولت واحد با هویت مذهبی مشخص سازمان دهند.
هروی با اشاره به ساختار شش‌فصلی کتاب، آن را اثری منسجم در بررسی زمینه‌های تاریخی ظهور صفویان ارزیابی کرد. به گفته وی، کتاب ابتدا به سیر گسترش تشیع در قرون نخستین اسلامی می‌پردازد و سپس با بررسی اوضاع سیاسی ایران در قرون هشتم و نهم، بزرگان شیعه در عهد تیموریان، جریان‌های شیعی و صوفی و فضای سیاسی ـ مذهبی حکومت‌های این دوره، زمینه‌های شکل‌گیری دولت صفوی را دنبال می‌کند.
این منتقد، استناد گسترده به منابع تاریخی، استفاده از بیش از ۵۰۰ کتاب و مأخذ و حدود ۵۰ مقاله، رعایت اصول روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی، انسجام ساختار، کیفیت ویرایش و صفحه‌آرایی و پرهیز نویسنده از داوری‌های غیرعلمی و عبارات جانبدارانه را از نقاط قوت اثر برشمرد.
هروی همچنین تأکید کرد که اهمیت کتاب در فاصله گرفتن از روایت‌های صرفاً داستانی و توصیفی تاریخ و حرکت به سمت تحلیل و تبیین تاریخی است. به اعتقاد او، این اثر می‌تواند برای پژوهشگران و دانشجویان تاریخ، به‌ویژه در حوزه مطالعات صفویه و تاریخ تشیع، منبعی قابل استفاده باشد.
پاسخ نویسنده؛ صفویه میوه آماده یک درخت تاریخی بود
در ادامه نشست، امیرتیمور رفیعی ضمن قدردانی از منتقدان، برگزاری چنین جلساتی را فرصتی ارزشمند برای بازنگری در آثار پژوهشی دانست و تأکید کرد که هیچ اثر علمی از نقد بی‌نیاز نیست.
او در توضیح انگیزه تألیف کتاب گفت سال‌ها در جریان تدریس تاریخ، این پرسش برایش مطرح بوده است که آیا تشکیل دولت صفوی و رسمی‌شدن تشیع در ایران صرفاً ابتکار شاه اسماعیل صفوی بوده یا این تحول ریشه در فرایندی طولانی‌تر دارد. به اعتقاد او، شاه اسماعیل میوه آماده درختی را چید که طی قرن‌ها در بستر تحولات سیاسی و مذهبی ایران رشد کرده بود.
رفیعی با تأکید بر اینکه هدف اصلی کتاب، نگارش تاریخ دولت صفوی نبوده، بلکه شناسایی و تحلیل زمینه‌هایی است که استقرار این دولت را امکان‌پذیر ساختند، توضیح داد که پژوهش حاضر در پی ترسیم چهار مرحله مهم از تحولات سیاسی ایران است: نخست، جنبش‌ها و قیام‌های ایرانیان در سده‌های نخست اسلامی؛ دوم، شکل‌گیری حکومت‌ها و سلسله‌های ایرانی و تلاش برای بازیابی استقلال سیاسی؛ سوم، تحولات ناشی از حمله مغول و سقوط خلافت عباسی و فراهم‌شدن فضای تازه برای گسترش جریان‌های شیعی؛ و چهارم، استقرار دولت صفوی به رهبری شاه اسماعیل.
وی همچنین یادآور شد که تحولات سیاسی ایران پس از اسلام را نمی‌توان بدون شناخت جریان‌های مذهبی و فرقه‌های اسلامی تحلیل کرد. به گفته او، حضور سادات، عالمان شیعه، جریان‌های فکری و مذهبی و تحولات اجتماعی در کنار یکدیگر، در شکل‌گیری بستر تاریخی ظهور صفویان نقش داشته‌اند.
رفیعی در پاسخ به نقد مربوط به پیشینه پژوهش، ضمن پذیرش اینکه برخی آثار جدید، از جمله کتاب الویری، می‌توانستند در مراحل اولیه تحقیق مورد استفاده قرار گیرند، توضیح داد که بخش عمده کار پژوهشی کتاب از سال‌ها پیش انجام شده و طولانی‌شدن مراحل آماده‌سازی و انتشار، موجب شده برخی پژوهش‌های جدیدتر از چشم مؤلف دور بمانند. او این نکته را پذیرفت و بر استفاده از این آثار در بازنگری‌های بعدی تأکید کرد.
نویسنده همچنین از همکاری پژوهشگران و ویراستاران، به‌ویژه سخا، و تلاش مجموعه انتشارات سروش در آماده‌سازی، ویرایش و انتشار کتاب قدردانی کرد و گفت فرایند آماده‌سازی اثر، با صرف بیش از یک سال زمان برای ویرایش و نمونه‌خوانی همراه بوده است.
تأکید بر تداوم گفت‌وگوی علمی
در بخش پایانی نشست، بر ضرورت تداوم چنین برنامه‌هایی و توجه بیشتر به تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران تأکید شد. حاضران، برگزاری نشست‌های تخصصی را فرصتی برای معرفی آثار کمتر شناخته‌شده، طرح دیدگاه‌های متفاوت و گشودن مسیرهای تازه پژوهشی دانستند.
کتاب «زمینه‌های سیاسی ـ مذهبی استقرار نخستین دولت شیعه در ایران» با طرح این پرسش محوری که دولت صفوی چگونه و بر پایه چه زمینه‌های تاریخی و مذهبی شکل گرفت، می‌کوشد نگاه مخاطب را از یک رویداد سیاسی منفرد به فرایندی چندسده‌ای معطوف کند؛ فرایندی که شناخت آن برای فهم تاریخ ایران و نسبت میان مذهب، جامعه و قدرت سیاسی اهمیت اساسی دارد.
این نشست بار دیگر نشان داد که تاریخ‌نگاری صرفاً بازگویی رویدادهای گذشته نیست، بلکه تلاشی برای کشف پیوندها، زمینه‌ها و نیروهایی است که مسیر تحولات تاریخی را شکل داده‌اند؛ تلاشی که تنها در سایه پژوهش مستند، نقد منصفانه و گفت‌وگوی مستمر علمی می‌تواند به نتایجی ماندگار دست یابد.