جوان آنلاین: پارکینگ متحرک! این تصویر تهران است که عمده افراد ساکن در آن در ذهن دارند و هر روز می‌بینند؛ شهری که برای رسیدن به مقصد، باید زمان زیادی را در صف خودرو‌های متوقف‌شده سپری کنند، منتظر بمانند تا بلکه گره ترافیکی باز شود و پس از دقایقی انتظار، چند متر جلوتر بروند! خیابان‌هایی که باید مسیر عبور و دسترسی شهروندان باشند، در ساعات اوج ترافیک به صف‌های طولانی خودرو‌هایی تبدیل می‌شوند که هر روز بخش قابل‌توجهی از وقت، انرژی و آرامش شهروندان را می‌بلعند.
این تنها روایت یک ترافیک سنگین و چند خیابان پرتردد نیست، بلکه نشانه‌ای از برهم خوردن تعادل در نظام حمل و نقل شهری است. وقتی تعداد خودرو‌های شخصی از ظرفیت معابر پیشی می‌گیرد و سهم حمل و نقل عمومی در جابه‌جایی شهروندان متناسب با نیاز شهر توسعه پیدا نمی‌کند، نتیجه‌اش چیزی جز قفل شدن خیابان‌ها و تشدید پیامد‌های زیست‌محیطی آن نیست. تهران امروز با این مسئله بغرنج دست و پنجه نرم می‌کند؛ مسئله‌ای که در روز‌های سرد سال، با کاهش جریان و جابه‌جایی هوا، خود را در قالب تشدید آلودگی هوا نیز نشان می‌دهد. در چنین شرایطی، آقایان مسئول همان حرف‌های تکراری را بر زبان می‌آورند و می‌گویند که باید به حمل و نقل عمومی در پایتخت توجه بیشتری شود و آمار و ارقامی را نیز برای اقدامات انجام‌شده خود بر زبان می‌آورند. اقداماتی که البته انجام شده است، اما نتوانسته مشکل ترافیک و آلودگی هوای تهران را حل کند.
در این میان، همانند سال‌های گذشته، تعطیلی مدارس و ادارات یا محدودیت‌های مقطعی تردد، اگرچه ممکن است برای مدتی از شدت ترافیک و آلودگی بکاهد، بدون شک نمی‌تواند جایگزین راهکار‌های ریشه‌ای و پایدار شود. حال، اما سؤال مهم این است که چرا باید هر سال با فرارسیدن فصل سرما، همان چرخه تکراری آلودگی، محدودیت تردد و احتمالاً تعطیلی‌ها را تجربه کنیم، بی‌آنکه تغییری اساسی در حمل و نقل عمومی شهروندان ایجاد شده باشد؟!
۷۰ درصد وسایل نقلیه تهران در اختیار خودرو‌های شخصی
روز گذشته مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران، با اشاره به نقش پررنگ خودرو‌های شخصی در آلودگی هوای پایتخت، مهم‌ترین عامل این وضعیت را غلبه تردد وسایل نقلیه موتوری بر ظرفیت معابر دانست و گفت: «یکی از مهم‌ترین عوامل آلودگی هوای تهران، حمل و نقل و تردد بیش از حد خودروهاست؛ به‌گونه‌ای که تعداد وسایل نقلیه از ظرفیت خیابان‌ها و بزرگراه‌های موجود فراتر رفته است. علاوه بر این، وضعیت جریان هوا و نبود تحرک کافی در آن نیز بر مسئله آلودگی تأثیر دارد. کارخانه‌ها، موتورخانه‌ها و منابع دیگر نیز سهمی در این زمینه دارند، اما بیشترین سهم مربوط به وسایل نقلیه موتوری است.»
چمران در ادامه تقویت جایگاه حمل و نقل عمومی در شهر را ضروری خواند: «حدود ۷۰ درصد وسایل نقلیه تهران را خودرو‌های شخصی و سواری تشکیل می‌دهند. من هم به استاندار تهران گفتم که ۷۰ درصد وسایل نقلیه شخصی و سواری هستند و سهم حمل و نقل عمومی در مقابل آنها قرار دارد. این نسبت باید برعکس شود تا بتوانیم به نتیجه مطلوب برسیم.» این اظهارات، بار دیگر مسئله‌ای اساسی در مدیریت ترافیک و آلودگی هوای تهران را برجسته می‌کند؛ اینکه کاهش وابستگی به خودرو‌های شخصی، بدون فراهم کردن جایگزینی قابل اتکا برای شهروندان امکان‌پذیر نیست.
نسخه پکن برای تهران
چمران نیز با اشاره به تجربه شهر‌های دیگر در مهار آلودگی هوا، الگوبرداری از راهکار‌های عملی را مهم نامید: «کشور‌هایی که توانسته‌اند این مشکل را مدیریت کنند، اقدامات مشخصی انجام داده‌اند که باید از آنها الگوبرداری کنیم. برای مثال، پکن یکی از شهر‌های بزرگ و آلوده دنیا بود، اما اکنون اجازه ورود خودرو‌های غیربرقی به مرکز شهر را نمی‌دهد. همچنین اتوبوس‌های خود را برقی کرده و مردم نیز از مترو و حمل و نقل عمومی استفاده می‌کنند. این اقدامات نتایج خوبی به همراه داشته است.»
رئیس شورای شهر تهران در عین حال، ورود اتوبوس‌های برقی به پایتخت را اقدامی مثبت، اما ناکافی در مقیاس نیاز‌های حمل و نقلی شهر دانست: «اکنون اتوبوس‌های برقی وارد شده‌اند، هرچند تعداد آنها محدود و کمتر از ۵۰۰ دستگاه است، اما همین تعداد نیز تأثیرگذار است. البته سهم کل اتوبوس‌های تهران، اعم از برقی و دیزلی، در آلودگی هوا حدود ۳ درصد برآورد می‌شود، در هر حال، اما مجموع اقدامات کوچک می‌تواند در کنار یکدیگر تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد.»
از نگاه چمران، برقی‌سازی ناوگان به‌تنهایی پاسخگوی نیاز تهران نیست و مسئله اصلی، توسعه ظرفیت حمل و نقل عمومی و فراهم کردن امکان استفاده گسترده شهروندان از این شبکه است؛ موضوعی که مستقیماً به تأمین اتوبوس و واگن مترو گره خورده است. او در همین زمینه تصریح کرد: «به همین دلیل است که بار‌ها بر تأمین واگن مترو و خرید اتوبوس اصرار می‌کنم. اگر بتوانیم این امکانات را فراهم کنیم، مطمئن هستم مردم به اندازه کافی آگاهی دارند که به سمت استفاده از حمل و نقل عمومی بروند. وقتی اتوبوس و مترو به میزان کافی و با دسترسی مناسب در اختیار مردم باشد، حتی افرادی که خودرو‌های چند میلیارد تومانی دارند نیز آن را کنار می‌گذارند.» او در توضیح چرایی استقبال شهروندان از حمل و نقل عمومی در صورت فراهم بودن زیرساخت‌های لازم، افزود: «وقتی حمل و نقل عمومی به اندازه کافی وجود داشته باشد، مردم از آن استفاده می‌کنند، زیرا این شیوه حمل و نقل راحت‌تر، سریع‌تر و ارزان‌تر است و آسایش بیشتری برای شهروندان فراهم می‌کند. این همان اقدامی است که باید دنبال شود.»
اتوبوس‌هایی که پشت در‌های گمرک مانده‌اند.
اما توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی صرفاً به تصمیم برای خرید اتوبوس و واگن محدود نمی‌شود؛ سرعت‌بخشیدن به فرآیند‌های اجرایی و فراهم کردن امکان بهره‌برداری از تجهیزات خریداری‌شده نیز بخشی از این مسیر است. چمران در واکنش به موضوع تأخیر در ترخیص اتوبوس‌ها، با اشاره بر ضرورت پیگیری این فرآیند، گفت: «خواهش می‌کنم این موضوع را مطرح نکنید که شهرداری در این زمینه کوتاهی کرده است، بالاخره باید برای ترخیص اتوبوس‌ها اقدام شود. هر کاری قانون و مقررات خاص خود را دارد و باید اتوبوس‌ها را ترخیص کنیم و در اختیار بگیریم.» او با انتقاد از کندی فرآیند‌های اداری، جبران این تأخیر‌ها از طریق افزایش سرعت عمل مسئولان را ضروری دانست: «متأسفانه سیستم‌های اداری ما کند هستند و این مسئله را می‌دانیم، اما باید آن‌قدر سرعت عمل داشته باشیم که این کندی را جبران کنیم. من از دوستان گلایه دارم، مرتب می‌گویم اتوبوس‌ها در گمرک مانده‌اند، خب باید برای خارج کردن آنها اقدام کنیم.»
در کنار توسعه حمل و نقل عمومی و نوسازی ناوگان، حرکت به سمت استفاده از خودرو‌های پاک‌تر نیز نیازمند فراهم‌سازی زیرساخت‌های متناسب است. رئیس شورای شهر تهران با اشاره به لزوم افزایش ایستگاه‌های شارژ خودرو‌های برقی، در عین حال خودرو‌های هیبریدی را از نظر نیاز زیرساختی گزینه‌ای قابل تأمل دانست: «در آینده باید تعداد ایستگاه‌ها و دستگاه‌های شارژ به میزان قابل‌توجهی افزایش پیدا کند. البته به نظر من و بسیاری از متخصصان، خودرو‌های هیبریدی می‌توانند گزینه مناسب‌تری نسبت به خودرو‌های تمام‌برقی باشند، زیرا به زیرساخت‌های شارژ و تجهیزات مشابه نیاز ندارند.»
چمران در ادامه با اشاره به ویژگی‌های این خودرو‌ها گفت: «خودرو‌های هیبریدی ممکن است کمی گران‌تر باشند، اما کارایی بیشتری دارند، بازدهی مناسبی ارائه می‌کنند و می‌توانند به همان میزان در کاهش آلودگی هوا مؤثر باشند.»
وعده‌هایی که به مقصد نمی‌رسند
پرواضح است که تهران بیش از آنکه به تکرار توصیه‌ها و اعلام برنامه‌ها نیاز داشته باشد، به تغییر ملموس در وضعیت حمل و نقل عمومی نیازمند است؛ تغییری که در تعداد اتوبوس‌های فعال، دسترسی به مترو، کاهش زمان سفر و در نهایت، کم شدن خودرو‌های شخصی در معابر خود را نشان دهد. تا زمانی که شهروند برای یک سفر درون‌شهری، حمل و نقل عمومی را گزینه‌ای دشوارتر و زمان‌برتر از خودروی شخصی بداند، نمی‌توان انتظار داشت صرفاً با توصیه به استفاده از مترو و اتوبوس، الگوی تردد در پایتخت تغییر چندانی کند. پایتخت دیگر فرصت چندانی برای تکرار نسخه‌های همیشگی ندارد. شهری که هر سال با سرد شدن هوا به پارکینگی بزرگ و آلوده تبدیل می‌شود، بیش از هر چیز به تصمیم‌های اجرایی، سرعت عمل و اراده‌ای جدی برای تغییر نیاز دارد، وگرنه پاییز و زمستان سال بعد هم، دوباره همین خیابان‌های قفل‌شده، همان هوای آلوده و همان وعده‌های آشنا در انتظار شهروندان است و بس.